CHỦ ĐỀ CA DAO DÂN CA LỚP 7

Ca dao còn bao gồm cả những bài thơ dân gian mang phong cách nghệ thuật chung với lời thơ của dân ca... Trông trời, trông đất, trông mây, Trông mưa, trông nắng, trông ngày

Trang 1

CHUYÊN ĐÊ

CA DAO - DÂN CA VIỆT NAM

PHẦN I: HỆ THỐNG NHỮNG KIẾN THỨC CƠ BẢN VÊ CA DAO - DÂN CA VIỆT NAM

I KHÁI NIỆM CA DAO- DÂN CA:

Ca dao, dân ca là những khái niệm tương đương chỉ các thể loại trữ tình

dân gian, kết hợp giữa lời và nhạc, diễn tả đời sống nội tâm của con người Hiện

nay người ta có phân biệt hai khái niệm dân ca và ca dao Dân ca là những sáng

tác kết hợp lời và nhạc, tức là những câu hát dân gian trong diễn xướng Ca dao

là lời thơ của dân ca Ca dao còn bao gồm cả những bài thơ dân gian mang

phong cách nghệ thuật chung với lời thơ của dân ca Khái niệm ca dao còn được

dùng để chỉ một thể thơ của dân gian- thể ca dao

Theo Chu Xuân Diên trong giáo trình “ Văn học dân gian” viết:

“ Giữa ca dao và dân ca không có sự phân biệt rõ rệt Sự phân biệt này chỉ là ơ

chỗ khi nói đến ca dao người ta thường nghĩ đến những lời thơ dân gian, còn khi

nói đến dân ca người ta nghĩ đến cả những làn điệu, những thể thức hát nhất

định nữa ”

II NGUỒN GỐC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN CA DAO- DÂN CA:

Thực thể mà ta gọi là ca dao không chỉ tồn tại trong đời sống tinh thần

người Trung Quốc, người Việt Nam mà có ơ tất cả các đan tộc trên thế giới Nó

không phải chỉ mới tồn tại mà theo các nhà nghiên cứu thơ ca dân gian thế giới

thì nó bắt đầu từ thời nguyên thủy Trong thuyết “ Sự hỗn hợp giữa sáng tác tập

thể và cá nhân”- R A Vvitham có viết: “Dân ca bắt đầu sinh ra từ người dân

bình thường, đó là đặc trưng của đời sống tinh thần nguyên thủy Khi đó ơ trong

nhà hoặc các cuộc tụ hội, họ hát lên những bài ca kể chuyện Thi nhân thời đó

không biết viết, dân chúng thời đó không biết đọc Một người nào đó đọc lên

hoặc hát lên, ngâm lên cho họ nghe Xã hội thời đó là xã hội đồng chất, tình cảm

và hứng thú của mọi người giống nhau Xã hội cử lễ ăn mừng, uống rượu, nhảy

múa là lúc mọi người vui chơi ca hát ”

Bước phát triển thứ hai lại khéo ơ người sửa chữa thêm Các loại ca hát và

vui chơi ấy đều được coi là của chung dân chúng, một loại tác giả không có

dụng tâm làm tác giả Về sau, dân chúng dần dần coi trọng người hát một mình

(hát lẻ), do đó mà có những ca công có tài đáng khen đã lấy việc ca hát làm nghề

nghiệp Những người này không chỉ lấy tài liệu truyền thống mà có thể từ mình

cảm hứng làm thành bài hát Bước phát triển này làm cho chúng ta có nhiều bài

hát tự sự và trữ tình hoàn thành

III ĐẶC ĐIỂM CỦA CA DAO- DÂN CA:

Là một thể lọai văn học dân gian ca dao cũng mang đầy đủ những

đặc trưng cơ bản của văn học thời kì này

1 Tính tập thể:

1

Ca dao là sáng tác của quần chúng nhân dân lao động, là tiếng nói, câu

hát chung của mọi người Mỗi bài ca dao dân ca được kết tinh từ tiếng nói tâm

hồn của biết bao con người Bơi vậy, dưới mỗi bài ca dao ta không hề thấy tên

một tác giả nào cũng là điều dễ hiểu Và cũng chính bơi vậy mà ca dao cũng có

Trang 2

sức lay động, cuốn hút tới đông đảo quần chúng nhân dân

2 Tính truyền miệng:

Ca dao ra đời từ khi loài người chưa có chữ viết Cách sáng tác và lưu

truyền duy nhất đó là truyền miệng Mọi người cùng nhau hát lên một bài ca nào đó, người nọ hát cho người kia nghe, ông bà hát cho cháu nghe, bố mẹ hát cho con nghe Ca dao, dân ca được nhân rộng ra là nhờ thế Cũng từ ca dao mà cuộc sống tinh thần của nhân dân trơ nên phong phú, giàu có, vui tươi hơn gấp nhiều lần

3 Tính dị bản:

Đặc tính này nảy sinh là do quá trình truyền miệng- “ Tam sao thất bản”

Trong khi truyền miệng một bài ca dao từ người này sang người khác, từ nơi này đến nơi khác hoặc do ngôn ngữ nhiều địa phương khác nhau nên có nhiều dị bản khác nhau Tuy nhiên, các dị bản đó đều không làm thay đổi ý nghĩa câu ca mà ngược lại chúng góp phần làm cho ca dao thêm phong phú, đa dạng về số lượng và hình thức thể hiện

IV GIÁ TRỊ NỘI DUNG, NGHỆ THUẬT CỦA CA DAO- DÂN CA:

1 Giá trị nội dung:

+ Ca dao phản ánh hiện thực cuộc sống của các tầng lớp nhân dân lao động Qua

ca dao ta thấy được bức tranh nhiều màu sắc về đời sống xã hội thời bấy giờ

“ Mặt trời tang tảng rạng Đông

Chàng ơi trơ dậy ra đồng kẻo trưa

Phận nghèo bao quản nắng mưa,

Cày sâu bừa kĩ được mùa có phen.”

+ Ca dao thể hiện những tình cảm thiêng liêng, cao đẹp cuả ông cha ta, những tình cảm thấm nhuần tư tương nhân văn của mọi thời đại: tình cảm gia đình, tình yêu quê hương đất nước, tình yêu cuộc sống, yêu lao động, tình yêu đôi lứa, yêu thương con người

“Ngày nào em bé cỏn con

Bây giờ em đã lớn khôn thế này

Cơm cha, áo mẹ, chữ thầy

Nghĩ sao cho bõ những ngày ước ao.”

+ Có khi ca dao cất lên những tiếng thơ than ai oán, đồng cảm, xót thương với những kiếp người đau khổ trong xã hội:

“ Nước non lận đận một mình

Thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay

Ai làm cho bể kia đầy

Cho ao kia cạn, cho gầy cò con?”

+ Cũng có khi ca dao mỉa mai, châm biếm những thói hư tật xấu trong xã hội, khuyên con người hướng tới những điều tốt đẹp:

“ Chim khôn kêu tiếng rảnh rang

Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe”

2

2 Giá trị nghệ thuật:

+ Hầu hết các bài ca dao đều được viết theo thể lục bát, thể thơ truyền thống của dân tộc, cách gieo vần, ngắt nhịp dễ nhớ, dễ thuộc, dễ đi vào lòng người

+ Về giọng điệu, ca dao chính là những lời hát nên rất giàu chất nhạc Mỗi bài

ca dao cất lên với một giong điệu khác nhau:

Trang 3

Có khi tha thiết, bồi hồi:

“ Con cò bay lả bay la,

Bay từ cửa phủ bay ra cánh đồng”

Có khi cháy bỏng, mãnh liệt :

Nhớ ai bổi hổi bồi hồi

Như đứng đống lửa, như ngồi đống than”

Có khi lại nhẹ nhàng, sâu lắng:

“ Rủ nhau xuống bể mò cua

Đem về nấu quả mơ chua trên rừng

Em ơi chua ngọt đã từng

Non xanh nước bạc xin đừng quên nhau.”

+ Ngôn ngữ trong ca dao rất giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, các từ láy tương thanh, tượng hình… khiến các sự vật, sự việc, hiện tượng hiện lên sinh động, gợi cảm vô cùng:

“ Đồng Tháp Mười cò bay thẳng cánh

Nước Tháp Mười lóng lánh cá tôm”

“ Công cha như núi ngất trời,

Nghĩa mẹ như nước ơ ngoài biển Đông

Núi cao, biển rộng mênh mông

Cù lao chín chư ghi lòng con ơi.”

+ Các biện pháp tu từ: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ…cũng được các tác giả dân gian vận dụng rất thành công để làm nổi bật tư tương tình cảm muốn diễn đạt

- So sánh:

“Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”

“ Cổ tay em trắng như ngà

Đôi mắt em sắc như là dao cau

Miệng cười chúm chím hoa ngâu

Cái khăn đội đầu như thể hoa sen.”

- Nhân hóa;

“ Trâu ơi ta bảo trâu này

Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta

Cấy cày vốn nghiệp nông gia,

Ta đây trâu đấy ai mà quản công

Bao giờ cây lúa trổ bông

Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn.”

- Ẩn dụ:

“ Bầu ơi thương lấy bí cùng

Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn.”

3

- Điệp ngữ:

“ Người ta đi cấy lấy công

Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề

Trông trời, trông đất, trông mây,

Trông mưa, trông nắng, trông ngày, trông đêm

Trông cho chân cứng đá mềm

Trang 4

Trời yên, biển lặng mới yên tấm lòng.”

+ Kết cấu trong ca dao rất đa dạng, xong chủ yếu là lối hát đối đáp giữa hai bên tạo nên sự cân đối, hài hòa, uyển chuyển

- “ Bây giờ mận mới hỏi đào

Vườn hồng có lối ai vào hay chưa?

- Mận hỏi thì đào xin thưa

Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào.”

-“ Ở đâu năm cửa nàng ơi

Sông nào sáu khúc nước chảy xuôi một dòng?

…

- Thành Hà Nội năm cửa chàng ơi

Sông lục đầu sáu khúc nước chảy xuôi một dòng”

* Tóm lại, với giá trị nội dung, nghệ thuật đặc sắc, ca dao thực sự xứng đáng là những viên ngọc quý trong kho tàng văn học dân tộc Ca dao- dân ca đã tạo một nền móng vững chắc cho văn học các thời kì sau kế thừa và phát huy

PHẦN II: MỞ RỘNG KIẾN THỨC VÊ MỘT SỐ CHỦ ĐÊ TRONG CA

DAO- DÂN CA

I CHỦ ĐỀ CA DAO VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH

1 Lòng tôn kính ông bà, tổ tiên:

Trong mỗi gia đình Việt Nam từ xưa đến nay, con cháu các thế hệ luôn

nhớ về cội nguồn của mình, luôn tôn kính ông bà, tổ tiên Rất nhiếu bài ca dao đã nối lên điều đó:

“Con người có cố, có ông

Như cây có cội như sông có nguồn.”

“ Ngó lên nuộc lạt mái nhà

Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu.”

2 Tình cảm yêu thương giữa cha mẹ và con cái

Công cha, nghĩa mẹ sinh thành nuôi dưỡng làm sao kể cho xiết, đó cũng

là chủ đề trong rất nhiều bài ca dao:

“Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ, kính cha

Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.”

Ơn cha nặng lắm ai ơi,

Nghĩa mẹ bằng trời chín tháng cưu mang.”

“ Chiều chiều ra đứng ngõ sau

Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều”

“ Tu đâu cho bằng tu nhà,

Thờ cha, kính mẹ ấy là chân tu »

4

3 Tình cảm anh em:

Tình cảm anh em ruột thịt một nhà “ máu chảy ruột mềm”, keo sơn gắn

bó cũng luôn được nhân dân ta coi trọng Anh em sống hòa thuận cũng là một cách báo hiếu với cha mẹ để cha mẹ có thể vui vẻ lúc về già Mỗi câu ca dao là mỗi lời nhắc nhơ, động viên anh em phải biết yêu thương, đùm bọc lẫn nhau:

“Anh em như chân, như tay

Rách lành đùm bọc dơ hay đỡ đần”

Trang 5

“ Anh em nào phải người xa

Cùng chung bác mẹ một nhà cùng thân

Yêu nhau như thể tay chân

Anh em hòa thuận hai thân vui vầy.”

“Khôn ngoan đá đáp người ngoài

Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau.”

4 Tình cảm vợ chồng:

Xưa nay đạo vợ chồng trăm năm gắn bó, cùng nhau chia ngọt sẻ bùi, thủy chung son sắt đến khi đầu bạc răng long Điều đó được thể hiện hết sức xúc động qua những câu ca dao giản dị mà chan chứa ân tình

“ Chồng em áo rách em thương

Chồng người áo gấm sông Hương mặc người.”

“ Râu tôm nấu với ruột bầu

Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon.”

“Gái thương chồng đương đông buổi chợ

Trai thương vợ nắng quái chiều hôm.”

“ Rủ nhau lên núi đốt than

Chồng mang đòn gánh, vợ mang quang rành

Củi than nhem nhuốc với tình

Ghi lời vàng đá xin mình chớ quên”

II CHỦ ĐỀ CA DAO VỀ TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG, ĐẤT NƯỚC

1 Yêu nước là yêu những gì thân thương, bình dị, gần gũi nhất xung

quanh ta

+ Yêu những cánh đồng cò bay thẳng cánh, lúa tốt bời bời:

“ Đứng bên tê đồng, ngó bên ni đồng, mênh mông bát ngát,

Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, bát ngát mênh mông,

Thân em như chẽn lúa đòng đòng

Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai.”

+ Yêu những món ăn dân dã, yêu những con người lao động cần cù vất vả:

“ Anh đi anh nhớ quê nhà

Nhớ canh rau muống, nhớ cà rầm tương

Nhớ ai dãi nắng dầm sương

Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao”

+ Yêu những cánh cò trong lời ru của mẹ:

“ Cái cò đi đón cơn mưa

Tối tăm mù mịt ai đưa cò về

Cò về thăm quán cùng quê

Thăm cha, thăm mẹ cò về thăm anh.”

“ Gió đưa cành trúc la đà

Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương

Mịt mù khói tỏa ngàn sương

Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ.”

Trang 6

“ Rủ nhau xem cảnh Kiếm Hồ

Xem cầu Thê Húc, Xem chùa Ngọc Sơn

Đài Nghiên, Tháp Bút chưa mòn

Hỏi ai gây dựng nên non nước này?”

+ Miền Trung ai đã từng qua quên làm sao được xứ Huế mộng mơ: nào chùa Thiên Mụ, nào lăng Tự Đức và cả nhưng làn điệu ca Huế trên sông Hương say đắm lòng người:

“ Đường vô xứ Huế quanh quanh

Non xanh nước biếc như tranh họa đồ

Ai vô xứ Huế thì vô ”

+ Miền Nam với những địa danh mà chỉ nghe tên gọi trong lòng đã muốn ghé thăm:

“ Nhà Bè nước chảy chia hai

Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về”

+ Miền ngược với mảnh đất Lạng Sơn núi non hùng vĩ gắn liền bao sự tích huyền bí đã từng hút hồn bao du khách về thăm:

“ Đồng Đăng có phố Kì Lừa

Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh

Ai lên xứ Lạng cùng anh,

Bõ công bác mẹ sinh thành ra em

Tay cầm bầu rượu nắm nem

Mải vui quên hết lời em dặn dò.”

+ Miền xuôi cũng đâu thiếu những cảnh đẹp níu bước chân người khách

phương xa Đầm sen thơm ngào ngạt, những bông sen trắng trong tinh khiết tượng trưng cho tâm hồn cao đẹp của con người Việt Nam chẳng phải đáng tự hào lắm sao?

“ Trong đầm gì đẹp bằng sen

Lá xanh, bông trắng lại chen nhị vàng

Nhị vàng, bông trắng, lá xanh,

Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.”

3 Yêu nước là tự hào về truyền thống lịch sử lâu đời của dân tộc

+ Từ xưa đến nay, con Rồng cháu Tiên vẫn luôn tự hào về nòi giống của mình và ghi nhớ công ơn của các đời Vua Hùng dựng nước Truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” đó đã in đậm trong các câu ca dao như dòng máu Lạc Hồng vẫn chảy trong mỗi thế hệ Việt Nam:

“ Ai về Phú Thọ quê ta

Vui ngày giỗ tổ tháng ba mùng mười

6

Dù ai đi ngược về xuôi,

Nhớ ngày giỗ tổ mùng mười tháng ba.”

“ Ai về đến huyện Đông Anh,

Ghé xem phong cảnh Loa Thành Thục Vương.”

+ Đất nước Việt Nam anh dũng, phụ nữ Việt Nam anh hùng, bất khuất trước kẻ thù Ca dao đã ghi lại hình ảnh tuyệt đẹp Bà Triệu cưỡi voi, đánh cồng dẹp giặc Ngô:

“ Ai về Phú Lộc, Phú Điền,

Nhớ đây Bà Triệu trận tiền xung phong.”

Trang 7

+ Thế kỉ XV, Lê Lợi đã làm nên trang sử chói ngời bằng cuộc kháng chiến chống quân Minh thắng lợi vẻ vang:

“ Sâu nhất là sông Bạch Đằng

Ba lần giặc đến, ba lần giặc tan

Cao nhất là núi Lam Sơn

Có ông Lê Lợi trong ngàn bước ra”

+ Không chỉ tự hào về truyền thống yêu nước chống ngoại xâm, ca dao còn thể hiện sự hãnh diện của nhân dân về nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Việt:

“ Dịu dàng nết đất An Dương

Xưa nay là chốn văn chương nổi tài.”

“ Ai về Thọ Lão hát chèo,

Có thương lấy phận nàng Kiều thì thương”

III CHỦ ĐỀCA DAO VỀ TÌNH YÊU LAO ĐỘNG, TINH THẦN LẠC

QUAN TRONG CUỘC SỐNG

1 Tình yêu lao động:

Nhân dân ta vốn có đức tính cần cù, chiu thương chịu khó, hay lam hay

làm Từ thuơ khai thiên lập địa, không một tấc sắt trong tay, ông cha ta chưa bao giờ chùn bước trước khó khăn gian khổ Vẫn còn đó những câu ca tràn đầy niềm hăng say phấn khơi trong công việc cấy cày:

“Ơn trời mưa nắng phải thì

Nơi thì bừa cạn, nơi thì cày sâu

Công lênh chẳng quản bao lâu

Ngày nay nước bạc, ngày sau cơm vàng

Ai ơi chớ bỏ ruộng hoang,

Bao nhiêu tấc đất tấc vàng bấy nhiêu.”

Tình yêu lao động đã tạo nên sức mạnh để người nông dân vững tin hơn

vào ngày mai tươi sáng, mùa vàng bội thu:

“ Văn chương phú lục chẳng hay,

Trơ về làng cũ học cày cho xong

Sớm ngày vác cuốc thăm đồng

Hết nước thì lấy gàu sòng tát lên

Hết mạ ta lại quẩy thêm,

Hết lúa ta lại mang tiền đi đong

Nữa mai lúa chín đầy đồng

Gặt về đạp, sẩy bõ công cấy cày.”

7

Nhiều khi từ cuộc sống lao động vất vả, các thi sĩ dân gian lại có dịp trổ

tài bằng những câu ca đầy lãng mạn:

” Hỡi cô tát nước bên đàng

Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi?”

2 Tinh thần lạc quan trong cuộc sống:

Cuộc sống vô vàn những khó khăn gian khổ nhưng nhân dân ta vẫn gắng

sức vượt lên Ngọn lửa niềm tin chưa bao giờ tắt trong trái tim những con người lầm lụi khổ đau Ngược lại, họ luôn động viên nhau cùng vượt khó:

”Rủ nhau đi cấy đi cày

Bây giờ khó nhọc có ngày phong lưu

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu

Trang 8

Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa.”

Những câu hát hài hước nhiều khi cũng làm cho cuộc sống đáng yêu hơn,

thi vị hơn và con người xích lại gần nhau hơn:

”Lấy anh thì sướng hơn vua

Anh đi đánh giậm được cua kềnh càng

Mang về nấu nấu rang rang

Chồng chan, vợ húp lại càng hơn vua.”

Ngay cả khi tương như sự khó khăn, bất hạnh đẩy người ta vào đường

cùng thì ta vẫn thấy tia hi vọng lóe lên trong bóng tối mịt mùng Nhân dân ta vẫn vững bước đi lên một cách đầy khâm phục:

Được một quan tiền

Ra chợ Kẻ Diên

Mua con gà mái

Về nuôi hắn đẻ ra mười trứng

Một cái trứng ung

Hai cái trứng ung

Ba cái trứng ung

Bốn cái trứng ung

Năm cái trứng ung

Sáu cái trứng ung

Bảy cái trứng ung

Còn ba cái trứng, nơ ra ba con:

Con diều tha

Con quạ bắt

Con cắt lôi

Chớ than phận khó ai ơi

Còn da- lông mọc, còn trồi- nảy cây »

8

IV CHỦ ĐỀ CA DAO VỀ TÌNH YÊU ĐÔI LỨA :

Tình yêu luôn là nguồn cảm hứng bất tận của thơ ca mọi thời đại Đối với

người nghệ sĩ dân gian, tình cảm đó lại được thể hiện rất tế nhị, duyên dáng, tinh túy với nhiều cung bậc khác nhau Dù ơ cung bậc nào, ta luôn cảm nhận được vẻ đẹp dung dị, thuần khiết trong tình yêu của những con người gắn bó với bờ tre, ruộng lúa

1 Lời tỏ tình

Khơi nguồn của tình yêu là lời tỏ tình « Vạn sự khơi đầu nan », quả thực lời nói ban đầu là vô cùng khó Ấy vậy mà người xưa vẫn diễn đạt được thật khéo léo biết bao !

Có khi là một lời gợi ý :

« Cô kia cắt cỏ bên sông

Trang 9

Có muốn ăn nhãn thì lồng sang đây »

Có khi là lời giới thiệu hóm hỉnh :

« Cô kia đi đằng này với ta

Trồng khoai khoai tốt, trồng cà cà sai

Cô kia đi đằng ấy với ai

Trồng cà cà héo trồng khoai khoai hà »

Có khi là lời ướm hỏi kín đáo :

« Bây giờ mận mới hỏi đào

Vườn hồng có lối ai vào hay chưa ? »

Có khi là bày tỏ một mơ ước :

« Ước gì anh lấy được nàng

Để anh mua gạch Bát Tràng về xây

Xây dọc rồi lại xây ngang

Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân »

Có khi mượn cớ mất cái áo để dạm hỏi :

« Hôm qua tát nước sân đình

Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen

Em được thì cho anh xin

Hay là em để làm tin trong nhà

Áo anh sứt chỉ đường tà

Vợ anh chưa có mẹ già chưa khâu

Áo anh sứt chỉ đã lâu

Mai mượn cô ấy về khâu cho cùng

Khâu rồi anh sẽ trả công,

Đến khi lấy chồng anh sẽ giúp cho

Giúp em đôi chiếu em nằm

Đôi chăn em đắp, đôi chằm em đeo

Giúp em quan tám tiền treo

Quan năm tiền cưới lại đèo buồng cau.”

Có khi lại rất chân thành, thẳng thắn:

“Lại đây anh nắm cổ tay

Anh hỏi câu này có lấy anh không?”

9

“ Người về kén cá chọn canh

Ai hơn thì lấy, bằng anh thì chờ.”

2 Tình yêu và nỗi nhớ:

Yêu và nhớ là hai trạng thái tình cảm song hành, nhớ là hệ quả của yêu, là chất men để tình yêu thêm nồng thắm Có điều nỗi nhớ trong ca dao cũng được thể hiện rất đa dạng

Có khi bồn chồn, da diết:

“ Nhớ ai bổi hổi bồi hồi

Như đứng đống lửa như ngồi đống than”

Có khi ngơ ngẩn thẫn thờ:

“ Nhớ ai ra ngẩn vào ngơ

Nhớ ai ai nhơ bây giờ nhớ ai?”

Có khi nhẹ nhàng, sâu lắng:

“ Đêm qua ra đứng bờ ao

Trang 10

Trông cá cá lặn, trông sao sao mờ

Buồn trông con nhện chăng tơ

Nhện ơi nhện hỡi nhện chờ mối ai?

Buồn trông chênh chếch sao mai

Sao ơi sao hỡi nhớ ai sao mờ?”

Có khi mượn nỗi nhớ để khẳng định một tình yêu chung thủy:

“ Thuyền về có nhớ bến chăng?

Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.”

3 Tình yêu dang dở:

Không phải ai yêu nhau cũng lấy được nhau, không hải mối tình nào cũng

đi đến bến bờ hạnh phúc Ca dao cũng dành một số lượng bài đáng kể để nói về nói về những mối tình đau khổ mà đẹp đẽ này Những lời trách móc nhẹ nhàng, những lời thơ than, luyến tiếc khiến người đọc cũng không khỏi xúc động, xót xa:

“ Trèo lên cây bươi hái hoa

Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân

Nụ tầm xuân nơ ra xanh biếc

Em có chồng anh tiếc lắm thay

Ba đồng một mớ trầu cay

Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không?

Bây giờ em đã có chồng

Như chim vào lồng, như cá cắn câu

Cá cắn câu biết đâu mà gỡ

Chim vào lồng biết thuơ nào ra.”

Dù xa nhau nhưng họ vẫn luôn nghĩ về nhau, dành cho nhau những tình

cảm nhớ thương, trân trọng, đầy cao thượng:

“Mình nói mình hãy còn son

Ta đi qua ngõ thấy con mình bò

Con mình những đất cùng tro

Ta đi gánh nước rửa cho con mình”

10

PHẦN III: CÁC DẠNG BÀI TẬP VÊ TÌM HIỂU CA DAO- DÂN CA

I DẠNG BÀI TẬP 1: CẢM NHẬN MỘT BÀI CA DAO

1 Một số điều cần lưu ý:

Cảm nhận một bài ca dao chính là cảm nhận vẻ đẹp nội dung, nghệ thuật

của bài ca dao đó

Khi tìm hiểu nội dung một bài ca dao cần tập chung vào một số vấn đề

sau:

- Đề tài mà bài ca dao đề cập là gì?

- Nhân vật trữ tình trong bài ca dao là ai?

- Tình cảm được thể hiện trong bài ca dao là tình cảm gì?

- Bài ca dao có thể chia làm mấy phần( mấy đoạn, mấy khổ), ý chính của

mỗi phần là gì?

Khi tìm hiểu nghệ thuật một bài ca dao cần tập chung vào một số vấn đề

sau:

- Bài ca dao biểu hiện tình cảm bằng cách nào?

- Từ ngữ trong bài ca dao có gì đặc sắc?

Trang 11

- Giọng điệu bài ca có tác dụng gì trong việc biểu đạt tư tương, tình cảm?

- Các biện pháp tu từ trong bài ca ( nếu có)

2 Dàn bài của bài văn cảm nhận về một bài ca dao:

* Mở bài:

- Giới thiệu hoàn cảnh ra đời bài ca dao (Trong đời sống sinh hoạt hay

trong lao động)

- Khái quát nội dung, nghệ thuật cơ bản

* Thân bài: Cảm nhận chi tiết về nội dung, nghệ thuật bài ca dao

- Có thể phân tích tách riêng nội dung, nghệ thuật ( phân tích bổ dọc)

- Có thể phân tích kết hợp cả nội dung, nghệ thuật theo trình tự từng đoạn, từng phần ( phân tích bổ ngang)

* Kết bài:

- Cảm nghĩ sâu sắc nhất về bài ca dao

- Liên hệ tình cảm của bản thân

3 Ví dụ cụ thể: Cảm nhận của em về bài ca dao sau:

“ Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha

Cho tròn chư hiếu mới là đạo con”

Gợi ý lập dàn bài:

* Mở bài:

- Ca dao là tiếng tơ đàn muôn điệu, thể hiện những tình cảm cao đẹp của

nhân dân ta

- Một trong những tình cảm đẹp đó là tình cảm giữa cha mẹ và con cái

- Bài ca dao tiêu biểu “ Công cha như đạo con” đề cao ca ngợi công cha

nghĩa mẹ và nhắc nhơ đạo làm con phải lấy chữ hiếu làm đầu

*Thân bài:

+ Hai câu đầu: Ca ngợi công lao to lớn của cha me

- Mượn hình ảnh ví von so sánh: Công cha- núi Thái Sơn

11

Nghĩa mẹ- nước trong nguồn chảy ra

- Núi Thái Sơn theo quan niệm của người xưa là ngọn núi cao nhất, nước

trong nguồn không bao giờ vơi cạn Chọn hai hình ảnh so sánh sóng đôi ngoài việc tạo nên sự đăng đối hài hòa về hình thức tác giả dân gian còn muốn nhấn mạnh công lao cha mẹ là không sao kể xiết, không gì sánh nổi

- Có rất nhiều câu ca dao khác cùng chủ đề: (dẫn chứng một hai bài tương

tự)

+ Hai câu cuối: Nhắc nhở đạo hiếu làm con

- Con cái phải hiếu thảo với cha mẹ, thể hiện bằng tình cảm chân thành,

bằng hành động cụ thể: “thờ mẹ”, “kính cha” nghĩa là phải săn sóc cha mẹ lúc tuổi già sức yếu, làm cho cha mẹ vui lòng

- Hai chữ “ một lòng” nói lên sự đinh ninh, sắt son, không thay đổi

- Chữ “tròn” diễn tả sự trọn vẹn của con cái ăn ơ thủy chung, tình nghĩa

với cha mẹ mình

Hiếu thảo là thước do phẩm giá của con người, kẻ bất hiếu là kẻ đáng bị

nguyền rủa, lên án Bài học luân lí được diễn đạt ngắn gọn mà thấm thía sâu sắc

* Kết bài:

Trang 12

Bài ca dao “ Công cha ” có sức truyền cảm và lay động lớn đến trái tim bạn đọc Việt Nam bao đời nay Hình ảnh so sánh sinh động, gợi cảm, giọng tha thiết tâm tình nhỏ nhẹ mà ý nghĩa sâu sa

Mỗi lần đọc bài ca dao là một lần tự nhủ về đạo làm con phải cho tròn chữ hiếu

II DẠNG BÀI TẬP 2: PHÂN TÍCH MỘT HÌNH ẢNH MANG TÍNH BIỂU TƯỢNG TRONG CA DAO

- Đó là một hình ảnh quen thuộc tượng trưng cho một thân phận, một loại nhân vật hay một hiện tượng trong xã hội ( hình ảnh con cò, hình ảnh hoa sen )

- Hình ảnh đó biểu tượng cho nhân vật, sự việc gì?

- Hính ảnh đó được thể hiện bằng biện pháp nghệ thuật nào?

- Ấn tượng sâu sắc mà hình ảnh để lại trong lòng người đọc?

- Cần phân tích các khía cạnh nội dung của hình ảnh đó và minh họa bằng các dẫn chứng cụ thể trong ca dao

2 Dàn bài của bài văn cảm nhận về một hình ảnh mang tính biêu tượng

trong ca dao:

* Mở bài:

- Giới thiệu chung về hình ảnh cần cảm nhận

- Vị trí của hình ảnh đó trong ca dao

*Thân bài:

- Phân tích từng khía cạnh nội dung của hình ảnh mang tính biểu tượng

Về nội dung tư tương

Về hình thức thể hiện

- So sánh, đối chiếu với các hình ảnh khác

- Nhận xét đánh giá tổng quát về hình ảnh đó

* Kết bài:

12

- Cảm nghĩ sâu sắc nhất về hình ảnh vừa phân tích

- Liên hệ mơ rộng nâng cao về hình ảnh đó trong thực tế, trong văn học

3 Ví dụ cụ thể: Cảm nhận của em về hình ảnh con cò trong ca dao?

* Mở bài:

- Từ thươ nằm nôi, trong những câu hát ru ngọt ngào của bà, của mẹ, ta đã thấy thấp thoáng hình ảnh cánh cò

- Cánh cò trong ca dao hiện lên thật đẹp và sinh động, ẩn chứa nhiều ý

nghĩa sâu sa

* Thân bài:

+ Con cò là con vật gần gũi với người nông dân Việt Nam

- Con cò xuất hiện nhiều trên ruộng đồng, làng quê Việt Nam:

“ Con cò bay lả bay la

Bay từ cửa phủ bay ra cánh đồng”

“ Cái cò đi đón cơn mưa

Tối tăm mù mị ai đưa cò về”

- Con cò nhiều khi là người bạn tâm tình để nhân dân gửi gắm bao nỗi

niềm tâm sự trong cuộc sống:

Trang 13

“ Một đàn cò trắng bay quanh

Cho loan nhớ phượng cho mình nhớ ta”

“ Cái cò là cái cò vàng

Mẹ đi đắp đàng mày ơ với ai?”

+ Con cò là hình ảnh biểu tượng cho người nông dân Việt Nam lam lũ, cực khổ nhưng vẫn giữ trọn phẩm chất cao đep

- Hình ảnh con cò tượng trưng cho nỗi cực khổ, đắng cay của người dân lao động

Khổ vì bị áp bức bóc lột, vất vả quanh năm mà vẫn chẳng đủ ăn:

“Nước non lận đận một mình

Thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay

Ai làm cho bể kia đầy

Cho ao kia cạn cho gầy cò con?

“ Trời mưa Quả dưa vẹo vọ

Con ốc nằm co

Con tôm đánh đáo

Con cò kiếm ăn”

Khổ vì chiến tranh loạn lạc, vợ tiễn chồng ra trận nước mắt như mưa:

“ Cái cò lặn lội bờ sông

Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non

Nàng về nuôi cái cùng con

Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng.”

Khổ vì những hủ tục thối nát, lạc hậu trong xã hội cũ:

“ Con cò chết rũ trên cây

Cò con mơ lịch xem ngày làm ma

Cà cuống uống rượu la đà

Chim ri ríu rít bò ra lấy phần

13

Chào mào thì đánh trống quân

Chim chích cơi trần vác mõ đi dao.”

“ Con cò mắc giò mà chết

Con quạ ơ nhà mua nếp làm chay”

+ Hình ảnh con cò tượng trưng cho phẩm chất cao đẹp của người nông dân:

- Chịu thương, chụi khó cần mẫn sớm hôm trên ruộng đồng:

“ Con cò lặn lội bờ ao ”

“ Con cò lặn lội bờ sông ”

“ Con cò mà đi ăn đêm

Đậu phải cành mềm lộn cổ xuông ao”

- Dù trong hoàn cảnh nào vẫn luôn giữ được phẩm chất trong sạch, lương thiện:

“ Cái cò, cái vạc, cái nông

Sao mày giẫm lúa nhà ông hỡi cò

Không không con đứng trên bờ

Mẹ con nhà nó đổ ngờ cho con.”

“ Con cò mà đi ăn đêm

Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao

Ông ơi ông vớt tôi nao

Trang 14

Tôi có lòng nào ông hãy sáo măng

Có xáo thì xáo nước trong

Đừng xáo nước đục đau lòng cò con”

+ Cũng có khi ca dao mượn hình ảnh con cò để lên án những thói hư tật xấu trong xã hội:

- Phê phán thói lười biếng:

“ Con cò lặn lội bờ ao

Hỡi cô yếm đào lấy chú tôi chăng

Chú tôi hay tửu hay tăm

Hay nước che đặc hay nằm ngủ trưa

Ngày thì ước những ngày mưa

Đêm thì ước những đêm thừa trống canh.”

- Phê phán thói vũ phu:

“ Cái cò là cái cò quăm

Mày hay đánh vợ mày nằm với ai?

Có đánh thì đánh sớm mai

Đừng đánh chập tối chẳng ai cho nằm.”

+ Nghệ thuật chủ yếu trong thể hiện hình ảnh con cò :

- Dùng các biện pháp tu từ: so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ

- Dùng các từ ngữ gợi hình, gợi cảm

- Giọng điệu phong phú: có khi xót xa, có khi thán phục, có khi châm

biếm mỉa mai

- Dùng lối đối đáp

( Lấy dẫn chứng minh họa)

III DẠNG BÀI TẬP 3: CHỨNG MINH MỘT NHẬN ĐỊNH VỀ CA DAO

- Đó là nhận định gì? Của ai?

- Nhận định đó thiên về nội dung, hay nghệ thuật của ca dao?

- Nhận định đó thể hiện qua những khía cạnh nào?

- Để minh họa cho việc phân tích, chứng minh nhận định đó em sẽ lấy những dẫn chứng nào trong ca dao?

2 Dàn bài của bài văn chứng minh một nhận định về ca dao:

* Mở bài:

- Giới thiệu chung về giá trị của ca dao

- Dẫn nhận định ( để trong ngoặc kép)

- Giới hạn phạm vi dẫn chứng

Trang 15

lí

- Nhận xét đánh giá tổng quát về nhận định đó

* Kết bài:

- Khẳng định lại ý nghĩa, sự tinh tế, sâu sắc của nhận định

- Liên hệ mơ rộng và nhấn mạnh thêm về vai trò của ca dao trong đời

sống, trong văn học các thời kì sau

3 Ví dụ cụ thể:

Có ý kiến cho rằng: “ Ca dao không chỉ cất lên tiếng nói yêu thương,

đồng cảm, trân trọng con người mà ca dao còn cất lên tiếng nói đấu tranh

xã hội để vươn tới một cuộc sống tốt đẹp hơn”

Em hãy làm sáng tỏ ý kiến trên bằng một số bài ca dao mà em đã

được học , được đọc?

* Mở bài:

- Giới thiệu chung về giá trị của ca dao

- Dẫn nhận định “ Ca dao không chỉ một cuộc sống tốt đẹp hơn”

- Giới hạn phạm vi dẫn chứng: một số bài ca dao mà em đã được học , được đọc?

*Thân bài:

+ Giải thích nhận định:

- Ca dao không chỉ cất lên tiếng nói yêu thương, đồng cảm, trân trọng con người: thể hiện lòng nhân ái, thương người như thể thương thân; xót thương cho

15

những kiếp người khổ đau, bất hạnh; ca ngợi những giá trị chân chính, phẩm chất tốt đẹp của người nông dân

- Ca dao còn cất lên tiếng nói đấu tranh xã hội để vươn tới một cuộc sống

tốt đẹp hơn: đấu tranh phê phán các thói xấu: lười biếng, khoác lác, mê tín dị đoan, hủ tục lạc hậu; đấu tranh giai cấp

+ Chứng minh nhận định:

- Tiếng nói yêu thương, đồng cảm, trân trọng con người trong ca dao:

Yêu thương con người:

“ Bầu ơi thương lấy bí cùng

Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”

“ Nhiễu điều phủ lấy giá gương

Người trong một nước thì thương nhau cùng”

Ca ngợi trân trọng giá trị của con người:

Từ vẻ đẹp hình thức bên ngoài:

“ Cổ tay em trắng như ngà

Đôi mắt em sắc như là dao cau

Miệng cười chúm chím hoa ngâu

Cái khăn đội đầu như thể hoa sen”

Đến nhân cách phẩm giá bên trong:

“ Tốt gỗ hơn tốt nước sơn

Xấu người đẹp nết còn hơn đẹp người”

Đồng cảm, xót xa trước nỗi vất vả, khổ đau bất hạnh của người dân lao

động:

“ Cày đồng đang buổi ban trưa

Định dạng
Số trang	31
Dung lượng	243 KB