Chất dân gian của Truyện Kiều

Truyện Kiều là tác phẩm lớn của văn học dân tộc, một truyện thơ cổ điển kết hợp nhuần nhuyễn của tính dân gian và tính bác học. Chất dân gian của Truyện Kiều thể hiện trong cách nói, cách cảm, cách nghĩ của người tường thuật và các nhân vật, trong thi pháp cũng như trong nội dung tư tưởng – tình cảm của tác phẩm.

Chất dân gian của Truyện Kiều

The folk quality of Kieu Tale

TS Nguyễn Thị Kim Ngân, Trường Đại học Sài Gòn

Ph.D Nguyen Thi Kim Ngan, Sai Gon University

Tóm tắt

Truyện Kiều là tác phẩm lớn của văn học dân tộc, một truyện thơ cổ điển kết hợp nhuần nhuyễn của tính dân gian và tính bác học Chất dân gian của Truyện Kiều thể hiện trong cách nói, cách cảm, cách nghĩ của người tường thuật và các nhân vật, trong thi pháp cũng như trong nội dung tư tưởng – tình cảm của tác phẩm Sự tổng hợp hoàn chỉnh của chất bác học và chất dân gian góp phần làm cho Truyện Kiều trường tồn và được phổ biến rộng rãi

Từ khóa: chất dân gian, Truyện Kiều, Nguyễn Du, chất bác học…

Abstract

Kieu Tale is a masterpiece of traditional literary It is a tale of classical poetry that marries the folk poetry with the savant The folk substances of Kieu Tale can be found in the manners how the narrators and the literary characters tell and perceive in term of poetics and thoughts and feeling as well The perfect aggregation of the savant and folk quality makes the Kieu Tale everlasting and widespread

Keywords: folk substance, Kieu Tale, Nguyen Du, the savant…

Truyện Kiều của Nguyễn Du là tác

phẩm lớn của văn học dân tộc Một trong

những đặc điểm quan trọng của Truyện

Kiều là sự kết hợp nhuần nhuyễn tính dân

gian và tính bác học Đặc điểm này đã tạo

nên giá trị và tính phổ biến của tác phẩm,

làm cho Truyện Kiều được lưu truyền rộng

rãi trong nhân dân từ đời này sang đời khác

Chất dân gian trong Truyện Kiều bộc lộ qua

cách nói, cách cảm và cách nghĩ của

Nguyễn Du, của người tường thuật cũng

như của các nhân vật trong tác phẩm Tìm

hiểu chất dân gian của Truyện Kiều sẽ giúp

chúng ta hiểu thêm vì sao tác phẩm của

Nguyễn Du trường tồn qua thời gian, gần

gũi với công chúng và được yêu mến rộng rãi

Kết thúc Truyện Kiều, Nguyễn Du viết: Lời quê chắp nhặt dông dài

Mua vui cũng được một vài trống canh

“Lời quê”ở đây có thể hiểu là cách nói khiêm tốn của Nguyễn Du, nhưng đồng thời cũng có thể hiểu là ông nói thực khi không làm thơ bằng chữ Hán mà bằng chữ Nôm, khi không sử dụng những thể thơ tứ tuyệt hay thất ngôn với niêm luật chặt chẽ

mà dùng thể thơ lục bát mà chắc chắn cho đến lúc đó vẫn còn được xem là tiếng nói của người dân quê Việc chọn thể thơ lục

bát để kể lại Kim Vân Kiều truyện đã đưa

tác phẩm của Nguyễn Du vào hàng các

truyện Nôm và vì vậy ngay từ đầu nó đã

mang chất dân gian rất rõ

Vì sao một ông quan, một nhà Nho

dòng dõi, tác giả của Nam trung tạp ngâm,

Bắc hành tạp lục lại chọn dịch một truyện

tài tử - giai nhân như Kim Vân Kiều truyện

và chọn một thể thơ “quê” như lục bát? Có

lẽ bởi vì Nguyễn Du thuộc lớp “nhà nho tài

tử” (chữ của Trần Đình Hượu), muốn tìm

một chút phóng túng trong những câu

chuyện tài tử - giai nhân và trong một thể

thơ bình dân, thoải mái, thoát khỏi “luật

thơ nghiêm như luật hình” (Phạm Quỳnh)

để thõa mãn một phần cái chất phi chính

thống, ý thức tự do trong con người nghệ sĩ

của nhà thơ Cũng có lẽ vì những năm trẻ

tuổi Nguyễn Du đã từng sống ở Tiên Điền,

thường sang Trường Lưu chơi và hát

phường vải Những câu hát dân gian đã để

lại trong Nguyễn Du ấn tượng sâu sắc và

thị hiếu thẩm mỹ của nhà thơ đã chịu ảnh

hưởng một phần của thị hiếu dân gian Có

lẽ chính vì thế mà Nguyễn Du đã chọn “lời

quê” để kể câu chuyện về đời Kiều và nhờ

“lời quê” ấy, tác phẩm của nhà thơ đã

nhanh chóng đi vào quần chúng và bước

vào quỹ đạo của những giá trị văn hóa

truyền thống đậm đà bản sắc dân gian

Lục bát là “lời quê", nhưng “lời quê”

không chỉ thể hiện trong lối nói bằng câu

thơ lục bát Trong Truyện Kiều chúng ta

bắt gặp rất nhiều câu thơ gần với lời ăn

tiếng nói hàng ngày của người bình dân:

Quá niên trạc ngoại tứ tuần

Mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao

Cò kè bớt một thêm hai Hồi lâu ngã giá vàng ngoài bốn trăm

Lo gì việc ấy mà lo Kiến trong miệng chén có bò đi đâu

Thậm chí có những câu không khác gì

những lời nói dân dã:

Lại còn bưng bít dấu quanh Làm chi những thói trẻ ranh nực cười Bây giờ đất thấp trời cao

Ăn làm sao nói làm sao bây giờ?

Bề ngoài thơn thớt nói cười

Mà trong nham hiểm giết người không dao

Đặc biệt có những câu đúng là lời quê

vì ở đây có những chữ, những cách nói mà

có lẽ chỉ người dân quê mới biết, mới dùng, ví dụ:

Ông bà càng nói càng đau Chàng càng nghe nói càng dàu như dưa

(Bản của Đào Duy Anh chép: “càng rầu như dưa”)

Hay:

Kẻo khi sấm sét bất kỳ Con ong cái kiến kêu gì được oan Cho gươm mời đến Thúc Lang Mặt như chàm đổ mình dường giẻ (dẽ) run

Tuy nhiên nếu nói đến chất gian trong cách nói của Nguyễn Du, phải thừa nhận rằng việc sử dụng tục ngữ và thành ngữ

trong Truyện Kiều là yếu tố gây ấn tượng

hết sức mạnh mẽ Nhiều thành ngữ như “ăn xổi ở thì”, “miệng hùm nọc rắn”, “mèo mả

gà đồng” đã đi vào câu thơ của Truyện Kiều một cách tự nhiên thoải mái:

Phải điều ăn xổi ở thì Tiết trăm năm nỡ bỏ đi một ngày

Ra tuồng mèo mả gà đồng

Ra tuồng lúng túng chẳng xong bề nào

Thân ta ta phải lo âu Miệng hùm nọc rắn ở đâu chốn này

Đáng chú ý nhất là Nguyễn Du đã sử dụng tài tình cách tổ chức lời thơ dựa trên tinh thần hay kết cấu của tục ngữ, làm cho cách diễn đạt của tác giả gần với cách nghĩ của người nghe, người đọc bình dân và câu thơ cũng trở nên gần gũi quen thuộc với

họ Trong Truyện Kiều có khá nhiều câu

như vậy Có trường hợp Nguyễn Du mượn

ý của tục ngữ để nói, ví dụ như:

Sống làm vợ khắp người ta

Khéo thay thác xuống làm ma không chồng

Thôi con còn nói chi con Sống nhờ đất khách, thác chôn quê người

(Tục ngữ: "Sống gửi thác về”)

Hay:

Tẻ vui bởi tại lòng này Hay là khổ tận đến ngày cam lai

(Tục ngữ: “Khổ tận cam lai”)

Nhưng nhiều trường hợp Nguyễn Du

gần như đưa nguyên câu tục ngữ vào mà lời

thơ vẫn ngọt ngào, không chút khiên cưỡng:

Hổ sinh ra phận thơ đào Công cha nghĩa mẹ, kiếp nào trả xong

(Tục ngữ: “Công cha nghĩa mẹ”)

Vợ chàng quỉ quái tinh ma

Phen này kẻ cắp bà già gặp nhau

(Tục ngữ: “Kẻ cắp gặp bà già”)

Sợ khi ong bướm đãi đằng

Đến điều sống đục sao bằng thác trong

(Tục ngữ: “Sống đục sao bằng thác trong”)

Chút riêng chọn đá thử vàng

Biết đâu mà gửi can trường vào đâu

(Tục ngữ: “Đá thử vàng”)

Cùng với việc sử dụng thể thơ lục bát

và lời ăn tiếng nói dân gian, Nguyễn Du đã

chọn cách tổ chức lời thơ theo thi pháp của

thơ ca trữ tình dân gian, thi pháp ca dao và

điều đó đã làm cho âm điệu và màu sắc dân

gian của Truyện Kiều càng thêm nổi bật

Người bình dân vốn quen với những câu

hát dân gian, vì vậy những câu thơ có kết

cấu nhịp điệu và hình ảnh tương tự với ca

dao dân ca dễ mang lại cảm giác gần gũi

thân thuộc Ấn tượng về chất dân gian sâu

đậm của Truyện Kiều có lẽ một phần cũng

bắt nguồn từ đây

Không có điều kiện đi sâu phân tích

sự tương đồng về thi pháp của Truyện Kiều

và ca dao, ở đây chúng tôi chỉ dừng lại nêu

lên mấy điểm sau

Thứ nhất là tính chất và cấu trúc lời thơ: Có nhiều trường hợp câu thơ Kiều giống với câu ca dao Đầu tiên là những câu giống nhau gần như hoàn toàn:

Vầng trăng ai xẻ làm đôi Đường trần ai vẽ ngược xuôi hỡi chàng

(Ca dao)

Vầng trăng ai xẻ làm đôi Nửa in gốc chiếc, nửa soi dặm trường

(Truyện Kiều)

Hay:

Lặng nghe lời nói như ru Đêm thu dễ khiến nét thu ngại ngùng

(Ca dao)

Lặng nghe lời nói như ru Chiều xuân dễ khiến nét thu ngại ngùng

(Truyện Kiều)

Về những trường hợp này các nhà nghiên cứu đã có ý kiến nhận xét: “Thực ra quả là khó mà xác định được rằng ở đây

Truyện Kiều đã chịu ảnh hưởng của thơ ca

dân gian hay là thơ ca dân gian đã chịu ảnh hưởng của Truyện Kiều” (Đinh Gia Khánh)(1)

Tiếp theo là những trường hợp giống nhau một phần:

Trăm năm đá nát vàng phai Lời nguyền với bạn nhớ hoài không quên

(Ca dao)

Thẹn mình đá nát vàng phai Trăm năm dễ chuộc một lời được sao

(Truyện Kiều)

Trăm năm nước chảy đá mòn

Xa nhau ngàn dặm dạ còn nhớ thương

(Ca dao)

Dẫu rằng sông cạn đá mòn Con tằm đến thác cũng còn vương tơ

(Truyện Kiều)

Có trường hợp câu Kiều và câu ca dao chỉ giống nhau một chữ:

Thân em như hạt mưa sa Hạt vào đài các, hạt ra ruộng cày

(Ca dao)

Hạt mưa sá nghĩ phận hèn

Liệu đem tấc cỏ quyết đền ba xuân

(Truyện Kiều)

Dù chỉ giống nhau ở chữ “hạt mưa”

nhưng câu Kiều vẫn phảng phất hơi ca dao

do gắn với nỗi buồn về thân phận người phụ

nữ chồng chất trong biểu tượng “hạt mưa”

Trong Truyện Kiều không hiếm những câu

như vậy Chẳng hạn khi Nguyễn Du viết:

Khóc than khôn kiếp sự tình

Khéo vô duyên bấy là mình với ta

Chúng ta như nghe đâu đó âm điệu

câu ca dao:

Mình về có nhớ ta chăng

Ta như lạt buộc khăng khăng đợi mình

Nhưng có lẽ ấn tượng về âm lượng ca

dao của câu thơ Kiều hiện lên rõ nét nhất

trong cách cấu trúc câu thơ Chúng ta đều

biết lục bát là thể thơ giàu chất nhạc Nhạc

điệu của câu thơ lục bát bộc lộ trong nhịp,

trong vần, đặc biệt là trong lối tổ chức câu

thơ theo nguyên tắc đối xứng và song

hành Câu lục bát ca dao thường có hai lối

đối xứng và song hành chủ yếu Thứ nhất

là kiểu: Ong bay bướm lượn/ Trăng tắt sao

thưa/ Én liệng nhạn bay/ Gừng cay muối

mặn/ Vàng tan ngọc nát/ Sông cạn đá mòn/

Đá nát vàng phai:

Tay nâng chén muối đĩa gừng

Gừng cay muối mặn xin đừng có quên

Một lòng chỉ quyết lấy anh

Ong bay bướm lượn chung quanh mặc Trời

Nửa đêm trăng tắt sao thưa

Em mong thầy mẹ ngủ, em đưa anh về

Dạng thứ hai là kiểu: Tình kia chưa

trả, nghĩa này chớ quên/ Khi trăng đang tỏ,

khi hoa đang thì/ Ngày thì dãi nắng, đêm

thì dầm sương:

Nước vơi rồi lại nước đầy

Tình kia chưa trả, nghĩa này chớ quên

Một niềm vàng đá khăng khăng

Ba thu cũng đợi, chín trăng cũng chờ

Có thể nói đây là những khuôn hình phổ biến của câu lục bát dân ca, đồng thời cũng là cách cấu trúc phổ biến của câu thơ

Kiều Trong Truyện Kiều chúng ta bắt gặp dày đặc những câu theo dạng thứ nhất: Hoa trôi bèo dạt/ Rung cải rơi kim/ Bèo nổi mây chìm/ Gió kép mây đơn/ Bướm chán ong chường/ Sớm đào tối mận/ Bể Sở sông Ngô/ Muôn oán nghìn sầu/ Gió thảm mưa sầu/ Ve ngân vượn hót

Đòi phen gió tựa hoa kề Nửa rèm tuyết ngậm, bốn bề trăng thâu Chị dù thịt nát xương mòn Ngậm cười chín suối hãy còn thơm lây Cũng như những câu theo kiểu thứ hai: Rắp mong treo ấn từ quan

Mấy sông cũng lội, mấy ngàn cũng pha Nàng thì dặm khách xa xăm Bạc phau cầu giá, đen rầm ngàn mây Dập dìu lá gió cành chim Sớm đưa Tống Ngọc, tối tìm Trường Khanh

Sự tương đồng về cấu trúc câu thơ làm cho nhiều câu Kiều đọc lên nghe như câu

ca dao Điều này cũng giải thích vì sao

Truyện Kiều dễ đi vào lòng quần chúng lao

động, được nhiều người thuộc

Kiểu cấu trúc lời thơ như trên, ngoài yêu cầu về tính nhạc, còn gắn với yêu cầu

về nghĩa và cái nghĩa này thường hiện ra dưới hình thức các biểu tượng:

Hoa trôi bèo dạt đã đành Biết duyên mình, biết phận mình thế thôi Tái sinh chưa dứt hương thề Làm thân trâu ngựa đền nghì trúc mai Nào người phượng chạ loan chung Nào người tiếc lục tham hồng là ai Trong Truyện Kiều có rất nhiều câu

mang biểu tượng như vậy Theo thống kê của các nhà nghiên cứu, ca dao truyển thống có khoảng trên dưới 100 biểu tượng

về thiên nhiên(2) Trong Truyện Kiều, theo

khảo sát ban đầu của chúng tôi có gần 40

biểu tượng như vậy Đó là các biểu tượng

như: Ong bướm, Gió trăng, Hoa trôi bèo

dạt, Đá vàng, Phong Nguyệt, Nước non,

Nguyệt hoa, Yến oanh, Vườn hồng (Chim

xanh), Trúc mai, Đào mận, Đào liễu, Hoa

bướm, Nhện tơ, Đèn trăng, Tằm tơ, Thuyền

bến, Thuyền sóng, Cá chim, Rồng phượng,

Phượng loan, Cá nước, Bèo sóng, Bèo

mây, Hoa đèn…

Vẻ chi một đóa yêu đào Vườn hồng đâu dám ngăn rào chim xanh

(Truyện Kiều)

Bây giờ mận mới hỏi đào

Vườn hồng đã có ai vào hay chưa

(Ca dao)

Càng trông mặt càng ngẩn ngơ

Ruột tằm đôi đoạn như tơ rối bời

(Truyện Kiều)

Ruột tằm bối rối tơ vương

Như ai để nhớ để thương trong lòng

(Ca dao)

Gìn vàng giữ ngọc cho hay

Cho đành lòng kẻ chân mây cuối trời

(Truyện Kiều)

Lời thề chứng có nước non

Vàng tan ngọc nát vẫn còn thương nhau

(Ca dao)

Biểu tượng là những hình tượng mang

ý nghĩa tượng trưng được cố định hóa, lặp

đi lặp lại nhiều lần, chứa đựng một nội

dung qui ước Chính nhờ có nhiều biểu

tượng trùng hợp hoặc gần gũi với ca dao

truyền thống mà câu thơ Kiều dễ đi vào

lòng người, nhanh chóng được người nghe

người đọc tiếp nhận theo kiểu nói ít hiểu

nhiều vì có cùng chung một “ngôn ngữ”,

một cách nói, cách cảm, cách nghĩ

Ở trên chúng tôi đã phân tích một số

đặc điểm thuộc về cách nói của Nguyễn

Du Những đặc điểm này thường gây ấn

tượng trực tiếp về sự gần gũi của Truyện

Kiều với văn học dân gian Tuy nhiên, sự

đồng cảm của người bình dân với Truyện Kiều chủ yếu không nằm ở đó Cách nói là

cái để dễ tiếp cận ban đầu, nhưng cách cảm, cách nghĩ mới là cái chính Bởi vậy

khi tìm hiểu chất dân gian của Truyện Kiều, nếu chỉ xem xét cách nói của Nguyễn

Du thể hiện trong lối sử dụng thể thơ lục bát, sử dụng thành ngữ, tục ngữ, biểu tượng, hay lối cấu tạo lời thơ thì không đủ Nhận xét về thơ ca trữ tình dân gian, nhà nghiên cứu Cao Huy Đỉnh nói rằng trong ca dao “Âm điệu nhớ, thương, buồn, thường lặp đi lặp lại”, phản ánh tâm trạng của con người trong hoàn cảnh xã hội còn nhiều điều ngang trái, nghèo nàn và lạc hậu, bất công(3) Quả đúng như vậy, đọc ca dao chúng ta bắt gặp không biết bao nhiêu chữ buồn, chữ nhớ, chữ thương, và những câu thơ mang âm điệu ấy:

Ra về nhớ bạn khóc thầm Nằm thân áo vải ướt đầm cả năm Nhớ ai ra ngẩn vào ngơ Nhớ ai ai nhớ bây giờ nhớ ai Thương cha thương mẹ có khi Thương em lúc đứng lúc đi lúc ngồi Thương thương nhớ nhớ sầu sầu Một ngày ba bận ra cầu đứng trông Anh buồn có chốn thở than

Em buồn như ngọn nhang tàn thắp khuya Cạn lòng chẳng biết nghĩ sâu

Để ai trăng tỏ hoa sầu vì ai Đọc Truyện Kiều chúng ta như bắt gặp

cũng tâm trạng ấy Tác phẩm của Nguyễn

Du giống bản đàn mà Thúy Kiều gẩy cho Kim Trọng buổi đầu gặp gỡ:

Rằng: Hay thì thật là hay Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào

Và dù Nguyễn Du có cố tình “mua vui” (Mua vui cũng được một vài trống

canh) thì đọc Truyện Kiều cũng chẳng ai vui được Âm điệu chính của Truyện Kiều

cũng tương tự như ca dao trữ tình, tràn đầy

nỗi nhớ, buồn, thương:

Tìm đâu cho thấy cố nhân

Lấy câu vận mệnh khuây dần nhớ thương

Chạnh lòng nhớ cảnh tha hương

Nhớ quê chàng lại tìm đường thăm quê

Không chỉ Thúc Sinh nhớ Thúy Kiều

càng nhớ nhiều hơn Nhớ Kim Trọng, nhớ

Thúc Sinh, nhớ nhà, nhớ cha, nhớ mẹ, nhớ

em Trăm năm nỗi nhớ vây lấy người con

gái bán mình, lưu lạc, xa quê Và cùng với

nhớ là thương

Thương cha thương mẹ:

Xót thay huyên cỗi xuân gìà

Tấm lòng thương nhớ biết là có nguôi

Thương nhớ người yêu:

Sông Tương một dải nông sờ

Bên trông đầu nọ bên chờ cuối kia

Thương mình:

Khi tỉnh rượu lúc tàn canh

Giật mình mình lại thương mình xót xa

Thương, nhớ và buồn:

Buồn trông phong cảnh quê người

Đầu cành quyên nhặt cuối trời nhạn thưa

Nỗi buồn theo chân Kiều suốt chặng

đường mười lăm năm lưu lạc:

Sen tàn cúc lại nở hoa Sầu dài ngay ngắn đông đà sang xuân

Buồn ám ảnh Kim Trọng, Thúc Sinh,

cha mẹ Thúy Kiều và bám chặt đời Kiều:

Sầu này dằng dặc muôi đời chưa quên

Nỗi buồn xuyên suốt Truyện Kiều như

khúc “đoạn trường Tân Thanh, như tiếng

kêu não ruột Âm điệu chung của Truyện

Kiều cũng như âm điệu chung của ca dao

trữ tình truyển thống Cái điệu tình cảm

trong câu thơ Kiều”

Buồn trông cửa bể chiều hôm

Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa…

Nghe như phảng phất âm điệu câu ca dao:

Chiều chiều én liệng nhạn bay

Ta đây nhớ bạn, bạn rày nhớ ai

Hay:

Buồn trông chênh chếch sao mai Sao ơi sao hỡi, nhớ ai sao mờ

Nhưng cái điệu tình cảm NHỚ, THƯƠNG, BUỒN chỉ là một phần trong những thứ tạo nên chất dân gian trong cách cảm của Nguyễn Du Quan trọng là bên cạnh cái giọng tình cảm ấy, trong cái ruột của nó, chúng ta thấy tấm lòng của Nguyễn

Du thương xót con người, đồng cảm với thân phận người phụ nữ, thậm chí Nguyễn

Du còn như đau hơn, phẫn uất hơn ca dao chỉ nói:

Thân em như tấm lụa đào Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai

Nhưng trong Truyện Kiều, số phận người phụ nữ như cay nghiệt hơn:

Đau đớn thay phận đàn bà Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung

Cái câu “Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung” này có ý nghĩa khái quát rất lớn

Nó nói lên rằng “bạc mệnh” không chỉ có Thúy Kiều, không chỉ có những người tài sắc mà là với “phận đàn bà” nói chung Và

đã là “lời chung” thì cũng không phải chỉ

“phận đàn bà” mà còn là của kiếp người Nguyễn Du nhiều lần than về kiếp người đau khổ:

Khéo là mặt dạn mày dày Kiếp người đã đến thế này thì thôi Thương thay cũng một kiếp người Khéo thay mang lấy sắc tài làm chi!

Xét về một phương diện nào đó, có

thể nói Truyện Kiều không phải là bức

tranh về hiện thực xã hội phong kiến thối nát, cũng không phải câu chuyện oan trái

về tài và mệnh mà chính là câu chuyện về kiếp người, những thăng trầm trong kiếp làm người Thúy Kiều chỉ là hình ảnh tượng trưng cho nỗi khổ chung của kiếp người Nỗi khổ ấy hiện diện đầy đủ nhất ở thân phận người phụ nữ và càng rõ nét hơn

ở người phụ nữ có tình, có sắc, có tài,

nhưng trên hết nó là nỗi khổ chung của

kiếp người và cái lớn của Nguyễn Du, cái

làm nên tính phổ biến của Truyện Kiều

chính là nêu lên được nỗi đau chung ấy

“Cái ám ảnh ông không phải là những cuộc

đời cụ thể mà là cái số kiếp chung” (Trần

Đình Hượu)(4) Người bình dân yêu mến

Truyện Kiều không chỉ vì cảm thương số

phận hồng nhan bạc mệnh của Thúy Kiều

mà cái chính là qua nỗi đau của người con

gái tài sắc, qua thân phận của người phụ nữ

họ thấy được cái tình với nỗi đau chung

của kiếp người, cái kiếp người mà họ vẫn

thường than vãn trong ca dao:

Bắc thang lên hỏi ông Trời

Cớ sao nỡ để kiếp người đắng cay(5)

Cái tình ấy lớn đến mức nhiều lúc nó

vượt lên trên cái lí thông thường, biến

thành lòng vị tha, khoan dung, có sức

thuyết phục hơn cả mọi lý lẽ Trong

Truyện Kiều, khi Sư Tam Hợp nói rằng

Thúy Kiều “Mắc điều tình ái khỏi điều tà

dâm” thì đó chính là sự phán xét không

phải dựa trên cái lý của đạo đức phong

kiến mà dựa trên cái lí của chữ tình Điểu

này lại càng rõ hơn nữa khi chúng ta nghe

Kim Trọng lý giải về chữ Trinh Đáp lại lời

từ chối của Thúy Kiều khi tái hợp, muốn

“Đem tình cầm sắt đổi ra cầm cờ” với lí do

Thiếp từ ngộ biến đến giờ

Ong qua bướm lại đã thừa xấu xa

Kim Trọng khăng khăng một mực

không bằng lòng với lí lẽ rằng:

Xưa nay trong đạo đàn bà

Chữ trinh kia cũng có ba bảy đường

Và vì “nàng lấy hiếu làm trinh” nên

“Bụi nào cho đục được mình ấy vay?” Nói

rằng “lấy hiếu làm trinh” và “chữ trinh kia

cũng có ba bảy đường" thì cũng có cái lí

của nó, nhưng đó có lẽ không phải là cái lí

theo cách nghĩ thông thường; nó là cái lí

của tình yêu thương, lòng vị tha Sự phán xét dựa trên lòng yêu thương, sự khoan dung ấy của Nguyễn Du cũng như của các

nhân vật của Truyện Kiều cũng là một nét

chung của văn hóa Việt “Lòng nhân ái, khoan dung, sống rộng bụng, có tình nghĩa

là truyền thống quí báu của nhân dân ta Tính nhân bản này được này sinh từ tính ôn nhu của người làm nông nghiệp lúa nước, hẳn đã được hình thành từ thời Đông Sơn” (Hà Văn Tấn)(6)

Tấm lòng thương người, sự thông cảm với nỗi đau khổ của người phụ nữ và của

kiếp người là mẫu số chung của Truyện Kiều và ca dao, của Nguyễn Du và quần

chúng nhân dân Cái tình ấy, lòng nhân ái

ấy là cái lõi của chất dân gian trong tác phẩm Nguyễn Du

Cái lõi ấy lại được nhân lên, được tô đậm bởi sự gần gũi trong cách nghĩ, cách hành xử của các nhân vật, của người kể

chuyện trong Truyện Kiều với cách nghĩ và

lối hành xử của người dân quê Dân gian

tìm thấy trong Truyện Kiều không chỉ sự

đồng điệu trong cách nói, cách diễn tả, trong cách nhớ, cách thương mà cả trong cách coi cái gì là trọng là khinh, cái gì là hợp với đạo

lí, cái gì đáng ca ngợi cái gì không Chẳng hạn hành động Thúy Kiều bán mình chuộc cha và câu thơ của Nguyễn Du:

Để lời thệ hải minh sơn Làm con trước hãy đền ơn sinh thành

Chắc chắn rất gần gũi với suy nghĩ của quần chúng lao động thể hiện trong câu ca dao:

Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Tấm lòng hiếu nghĩa của Thúy Kiều

đã được một đại diện của dân gian là Vãi Giác Duyên đánh giá rất cao:

Người sao hiếu nghĩa đủ đường