ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến truyện kiều của nguyễn du (thiên nhiên, nhân vật)

Ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến Truyện Kiều 2019Kiều- “Trời còn để có hôm nay/ Tan sương đầu ngõ vén mây giữa trời” - khi tiếp đón Tổng Bí thư Nguyễn Phú Tr

Trang 1

Ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến Truyện Kiều 2019

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT CHUNG 5

1.1 Khái niệm và đặc điểm của phương thức trữ tình 5

1.1.1 Khái niệm 5

1.1.2 Đặc điểm 5

1.2 Phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian Việt Nam 7

1.2.1 Khái niệm thơ ca dân gian 7

1.2.1 Đặc điểm của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian Việt Nam 8

1.3 Nguyễn Du và Truyện Kiều 21

1.3.1 Thời đại 21

1.3.2 Sự nghiệp văn chương 22

CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA PHƯƠNG THỨC TRỮ TÌNH TRONG THƠ CA DÂN GIAN ĐẾN TRUYỆN KIỀU CỦA NGUYỄN DU 24

2.1 Ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến Truyện Kiều của Nguyễn Du trong việc miêu tả thiên nhiên 24

2.1.1 Hình ảnh thiên nhiên trong ca dao: 24

2.1.2 Hình ảnh thiên nhiên trong Truyện Kiều 26

2.1.3 Ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến Truyện Kiều của Nguyễn Du trong việc miêu tả hình ảnh thiên nhiên 28

2.2 Ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến Truyện Kiều của Nguyễn Du qua việc xây dựng nhân vật 30

2.2.1 Nhân vật văn học 30

2.2.2 Nhân vật trữ tình 31

2.2.3 Điểm sáng tạo trong cách sử dụng phương thức trữ tình khi xây dựng nhân vật trong Truyện Kiều của Nguyễn Du 51

KẾT LUẬN 61

TÀI LIỆU THAM KHẢO 62

Trang 2

Kiều- “Trời còn để có hôm nay/ Tan sương đầu ngõ vén mây giữa trời” - khi tiếp

đón Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Washington hồi tháng 7/2015 , một lần nữa

"gây sốt" trong giới chính khách, ngoại giao, báo chí cũng như giới học giả và đông đảo những người mến mộ thiên tuyệt tác này của Nguyễn Du trên khắp thế giới Điều đó không chỉ khẳng định “Truyện Kiều” là một trong những tác phầm ưu

tú nhất của văn học cổ điển Việt Nam, mà còn cho chúng ta thấy, tác phẩm này là hiện thân của vẻ đẹp sâu thẳm trong tâm hồn người Việt Để làm được điều đó, Nguyễn Du đã biết lọc lấy những phần ưu tú nhất trong ngôn ngữ của nhân dân, đặc biệt là ngôn ngữ văn học của nhân dân, để sáng tạo nên ngôn ngữ “Truyện Kiều” Trong bài thơ chữ Hán “Thanh minh ngẫu hứng”, ông đã tự nhận :

Thôn ca sơ học tang ma ngữ,

Dã khốc thời văn chiến phạt thanh

(Tiếng hát nói thôn xóm giúp ta học những câu tả về trồng dâu, trồng gai; Tiếng khóc nơi đồng nội như nhắc lại thời chiến tranh)

Giữa “Truyện Kiều” và văn học dân gian do đó đã có những ảnh hưởng qua lại sâu sắc Nguyễn Du đã sử dựng khá nhiều tục ngữ, ca dao để kiến tạo những vần thơ của mình; mặt khác, từ khi “Truyện Kiền” ra đời quần chúng nhân dân cũng lại vay mượn ngôn ngữ và nhân vật Truyện Kiều đề xây dựng ca dao và dân ca

Trong bài nghiên cứu này, chúng tôi sẽ khảo sát “Ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến Truyện Kiều của Nguyễn Du” (qua thiên nhiên và nhân vật trữ tình) Trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi không tránh khỏi những băn khoăn bởi có nhiều câu Kiều rất giống với ca dao từ ngôn ngữ đến cảm xúc trữ tình và không thể phân định Nguyễn Du đã chịu ảnh hưởng bởi thơ ca dân gian hay chính lời thơ của ông đã đi vào đời sống tâm hồn dân tộc Bởi vậy, chúng tôi mong sẽ nhận được những ý kiến đóng góp chân thành để việc nghiên cứu vấn

đề này được trọn vẹn hơn

Trang 3

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT CHUNG

1.1 Khái niệm và đặc điểm của phương thức trữ tình

1.1.1 Khái niệm

Trữ tình là một trong phương thức thể hiện đời sống bên cạnh tự sự, kịch, kí và chính luận làm cơ sở cho một loại tác phẩm văn học Nếu tự sự thể hiện tư tưởng tình cảm của nhà văn bằng cách tái hiện một cách khách quan các hiện tượng đời sống, thì trữ tình lại phản ánh đời sống bằng bộc lộ trực tiếp ý thức của con người, nghĩa là con người tự cảm thấy mình qua những ấn tượng, ý nghĩ, cảm xúc chủ quan của mình đối với thế giới và nhân sinh

Phương thức trữ tình cũng tái hiện các hiện tượng đời sống, như trực tiếp miêu

tả phong cảnh thiên nhiên hoặc thuật lại ít nhiều sự kiện tương đối liên tục

Sự tái hiện các hiện tượng đời sống không mang mục đích tự thân mà tạo điều kiện để chủ thể bộc lộ những cảm xúc, chiêm nghiệm, suy tưởng của mình Ở đây, nguyên tắc chủ quan là nguyên tắc cơ bản trong việc chiếm lĩnh hiện thực, là nhân

tố cơ bản quy định những đặc điểm cốt yếu của tác phẩm trữ tình Tác phẩm trữ tình thể hiện bằng tâm trạng, nên nó thường không có cốt truyện và dung lượng ngắn Trữ tình là loại hình đi vào phương diện tình cảm, vào thế giới bên trong tâm

hồn con người, “phản ánh đời sống bằng cách bộc lộ trực tiếp ý thức của con

người, nghĩa là con người tự cảm thấy mình qua những ấn tượng, ý nghĩ, cảm xúc chủ quan của mình đối với thế giới và nhân sinh” Các nội dung, các vấn đề xã hội

chủ yếu được tái hiện thông qua những cung bậc cảm xúc đa dạng trong nội tâm nhân vật trữ tình và hình tượng nhân vật trong tác phẩm trữ tình

Tác phẩm trữ tình không phải chỉ có thơ trữ tình Ngoài thơ trữ tình còn có tùy bút, thơ văn xuôi, ca trù, từ khúc, Ở đây, chúng ta chủ yếu nói đến thơ trữ tình, vì

đây là thể loại trữ tình tiêu biểu nhất “Nội dung của phương thức trữ tình đòi hỏi

một hình thức thể hiện phù hợp, tương ứng Lời văn của tác phẩm trữ tình phải hàm súc, giàu nhịp điệu Chính vì thế, tác phẩm trữ tình có thể viết bằng thơ hoặc văn xuôi nhưng thơ vẫn là hình thức tổ chức phù hợp nhất” (Từ điển thuật ngữ Văn

học, Lê Bá Hán – Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi)

1.1.2 Đặc điểm

a Biểu hiện trực tiếp thế giới chủ quan của con người

Loại hình trữ tình luôn luôn thổ lộ tình cảm mãnh liệt đã được ý thức của nhân

vật trữ tình Cảm xúc trữ tình luôn luôn được thể hiện ở “thì hiện tại”

Nghệ thuật nói chung, văn học nói riêng là sự biểu hiện thế giới chủ quan của con người trước trước cuộc đời Tuy nhiên, do phương thức tổ chức, do kiểu tái

Trang 4

hiện đời sống và do sự giao tiếp nghệ thuật khác nhau nên sự biểu hiện đó ở những loại tác phẩm văn học cũng khác nhau Trong tác phẩm, tình cảm, cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ, … được trình bày trực tiếp và làm thành nội dung chủ yếu của tác

phẩm

b Phản ánh thế giới khách quan nhằm biểu hiện thế giới chủ quan

Tác phẩm trữ tình làm sống dậy cái thế giới chủ thể của hiện thực khách quan, giúp ta đi sau vào thế giới của những suy tư, tâm trạng, nỗi niềm – một phương diện rất năng động, hấp dẫn của hiện thực

Tác phẩm trữ tình biểu hiện cảm xúc chủ quan của nhà thơ nhưng điều đó cũng được xác định lập trong mối quan hệ giữa con người và thực tại khách quan bởi vì mọi cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ của con người bao giờ cũng đều là cảm xúc về cái

gì, tâm trạng trước vấn đề gì, Do đó, hiện tượng cuộc sống vẫn thể hiện trong tác phẩm trữ tình Các chiến sĩ cách mạng đã dùng thơ ca là một vũ khí đấu tranh cách

mạng “Thân thể ở trong lao, tinh thần ở ngoài lao” như thế đó

c Tình cảm điển hình trong tác phẩm trữ tình

Trong tác phẩm trữ tình không chỉ có nội dung trữ tình mang tính cá thể mà còn

có nội dung thời đại mang tính phổ biến và tính thời sự Khi trữ tình, con người thường cất tiếng nói riêng tư, nhưng nhờ sự tự ý thức, bộc lộ phần “thăng hoa” nhất của tinh thần nên con người trữ tình bao giờ cũng tự khái quát, nâng cao mình hơn con người có thực ngoài đời để nhập vào tiếng nói văn hóa của thời đại Tác phẩm trữ tình bao giờ cũng mang đậm dấu ấn riêng của nhà thơ Đó là những nỗi niềm chủ quan thầm kín nhưng khi sáng tác nhà thơ luôn luôn nâng mình lên thành người mang tâm trạng, cảm xúc, suy nghĩ cho một loại người, một thế hệ và cả những chân lí phổ biến

d Nhân vật trữ tình trong tác phẩm trữ tình

Trong phương thức trữ tình, cái tôi trữ tình giữ một vị trí đặc biệt quan trọng vì

nó là nguồn trực tiếp duy nhất của nội dung tác phẩm Cái tôi trữ tình thường xuất hiện dưới dạng nhân vật trữ tình

Nhân vật trữ tình chính là chủ thể trữ tình, người tự phát ngôn, tự miêu tả, tự bộc

lộ Nhân vật trữ tình thường là tác giả Nhân vật trữ tình là người trực tiếp thổ lộ những cảm xúc và suy nghĩ trong tác phẩm trữ tình Đọc bài thơ, ta bắt gặp những chân dung tinh thần của con người từng dân tộc, từng thời đại

Trong tác phẩm trữ tình cái tôi trữ tình giữ một vị trí đặc biệt quan trọng, vì nó là nguồn trực tiếp duy nhất của nội dung tác phẩm, cái tôi trữ tình thường xuất hiện dưới dạng nhân vật trữ tình Nhân vật trữ tình là người trực tiếp thổ lộ những suy nghĩ và cảm xúc trong bài thơ Nhân vật trữ tình không có diện mạo, tiểu sử, hành động, lời nói, quan hệ cụ thể nhưng được thể hiện qua giọng điệu, cảm xúc, cách cảm, cách nghĩ

Trang 5

Khi nói đến nhân vật trữ tình cũng cần phân biệt nhân vật trữ tình với nhân vật

trong tác phẩm trữ tình Nhân vật trong tác phẩm trữ tình là đối tượng để nhà thơ

suy tư, cảm xúc, suy nghĩ của mình, là nguyên nhân trực tiếp khêu gợi nguồn cảm

hứng cho tác giả, gửi gắm tâm sự, cảm xúc, suy nghĩ, của mình, là nguyên nhân trực tiếp khêu gợi nguồn cảm hứng cho tác giả

Tuy nhiên, có nhiều trường hợp nhân vật trữ tình không phải là hiện thân của tác giả Do tính chất tiêu biểu, khái quát của nhân vật trữ tình nên nhà thơ có thể tưởng tượng, hóa thân vào đối tượng để xây dựng nhân vật trữ tình theo quy luật điển hình hóa trong sáng tạo nghệ thuật Có thể coi đây là những nhân vật trữ tình nhập vai

1.2 Phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian Việt Nam

1.2.1 Khái niệm thơ ca dân gian

Trong bài viết “Bàn về nguyên nhân coi Thơ ca dân gian là “thơ ca tự nhiên”, là

“thơ ca có tính chất tự nhiên”” , TS Nguyễn Hằng Phương, ĐHSP, ĐH Thái

Nguyên đã điểm qua vài nét về khái niệm dân ca dân gian của các nhà nghiên cứu

trong và ngoài nước:

Ở nước Nga trước Cách mạng, những tên gọi như “văn học dân gian”, “văn học dân gian truyền miệng”, “thơ ca dân gian” dùng để chỉ khái niệm “ Sáng tác thơ ca dân gian” Như vậy, các nhà folklore Nga đã từng dùng khái niệm thơ ca dân gian

để chỉ toàn bộ những sáng tác nghệ thuật ngôn từ truyền miệng của quần chúng lao động

Ở Việt Nam, nhiều nhà khoa học có tên tuổi đã đề cập đến khái niệm “thơ ca dân gian” trong các chuyên luận, các giáo trình về văn hóa, văn học dân gian:

Trong giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam, phần văn học dân gian Tập II của hai tác giả Đinh Gia Khánh và Chu Xuân Diên, tác giả Chu Xuân Diên có nói đến khái niệm “thơ ca dân gian”, chú ý đến mối qua hệ vốn có tính nguyên hợp giữa thơ

và nhạc trong thơ ca dân gian

Trong chuyên luận nghiên cứu tiến trình lịch sử của văn học dân gian Việt Nam, giáo sư Đỗ Bình Trị có nhấn mạnh vai trò chủ chốt của thơ ca dân gian trong quá trình phát triển lâu dài của ngôn ngữ văn học, của thể loại thơ ca và văn hóa âm nhạc

Giáo sư Hoàng Tiến Tựu trong một cuốn giáo trình văn học dân gian cũng đưa

ra nhận định “khái niệm “thơ ca dân gian” rất rộng, bao gồm phần lời thơ trong các hình thức sáng tác dân gian khác (như lời thơ trong câu đố, trong một số truyện kể dân gian, trong những hình thức dân gian truyền miệng có nguồn gốc văn học )” Trong chuyên luận: Văn hóa dân gian Việt Nam trong bối cảnh văn hóa Đông Nam á, giáo sư Đinh Gia Khánh có nhắc đến khái niệm thơ ca dân gian khi điểm qua các công trình sưu tập, biên soạn của các thế hệ nho sĩ Việt Nam thời phong

Trang 6

kiến tự chủ Tác giả thể hiện quan niệm của mình về thơ ca dân gian qua việc xếp vào mục thơ ca dân gian các tác phẩm thơ cổ như: Nam Phong giải trào, Nam Phong nữ ngạn thi (Trần Danh án và Ngô Đình Thái), Quốc Phong thi hợp thái (Nguỵ Khắc Tuần), Nam thi quốc phong (Nguyễn Đăng Tuyển)

Đặc biệt trong chuyên luận gần đây: Văn hóa dân gian Việt Nam với sự phát triển của xã hội Việt Nam, giáo sư Đinh Gia Khánh đã dẫn ra và phân tích những quan niệm về giá trị của thơ ca dân gian của các học giả

Như vậy, các tác giả không đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh về thơ ca dân gian, nhưng đó là những định hướng rất cơ bản giúp ta hiểu khái niệm này Chúng

tôi cho rằng có thể giới thuyết như sau về khái niệm thơ ca dân gian: Thơ ca dân gian không chỉ toàn bộ sáng tác dân gian như quan niệm của các nhà folklore Nga Thơ ca dân gian là khái niệm dùng để chỉ toàn bộ lời thơ (bao gồm lời của các loại dân ca (tức ca dao) và lời thơ trong các hình thức sáng tác dân gian khác) Vì vậy, đối tượng quan tâm chủ yếu của bài viết này là lời thơ, kể cả lời thơ của những tác phẩm tự sự như sử thi, anh hùng ca cổ (vì chúng ít nhiều cũng có nội dung trữ tình)

Và mặc nhiên, ở đây là xem xét những quan điểm, những hiện tượng đã diễn ra trong quá khứ, vì vậy, tất sẽ phải chấp nhận những khái niệm, những cách hiểu có thể không hoàn toàn trùng khít với những khái niệm, những cách hiểu hiện đại, kể

cả nội hàm khái niệm “thơ ca dân gian” (TS Nguyễn Hằng Phương)

Theo chúng tôi, vẫn có thể gọi thơ ca dân gian là “thơ ca tự nhiên” ở chỗ là hiện tượng văn hóa nảy sinh một cách tự nhiên từ cuộc sống Nhưng qua hoạt động thực tiễn, tự nhiên đó đã được con người nhận thức, được con người cải tạo trở thành

“tự nhiên” mang tính sáng tạo Sáng tạo văn hóa nói chung là công lao của cả nhân loại, sáng tạo thơ ca dân gian nói riêng - công đầu thuộc về đại bộ phận người dân lao động Coi thơ ca dân gian là “thơ ca tự nhiên” là "thơ ca có tính chất tự nhiên”,

là “linh khí núi sông”, là nghệ thuật trong đó có “thần linh trong từng bước đi” thoạt nghe là quan niệm đề cao, thậm chí tuyệt đối hóa thơ ca dân gian, song xem xét kỹ, lại là phủ nhận thơ ca dân gian, phủ nhận vai trò của những người sáng tạo ra nó

1.2.1 Đặc điểm của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian Việt Nam 1.2.1.1 Nhân vật trữ tình

Trong ca dao truyền thống, chủ thể trữ tình (tức tác giả - hiện thân trữ tình của quần chúng nhân dân) luôn luôn đồng nhất với nhân vật trữ tình (tức là nhân vật

mà cảm nghĩ của nó được diến tả trong bài ca) Nhân vật đó, theo ông Đỗ Bình Trị chỉ có một số kiểu nhất định (giống như kiểu nhân vật trong truyện cổ tích) Đó là

cô gái và chàng trai trong quan hệ bè bạn, lứa đôi; Người vợ, người chồng, người

mẹ, người con… trong đời sống gia đình; Người con gái, con dâu, người vợ trong gia đình gia trưởng; Người lính và người vợ lính trong cảnh ngộ ly biệt và xa cách; Người làm ruộng, người làm thợ, người dân chài và người trai đò trong lao động, sinh hoạt và trong quan hệ với xóm làng, quê hương, đất nước Ta có thể nhận

Trang 7

thấy qua tên chung và tên tập hợp của những nhân vật trữ tình trong ca dao, xu hướng của nhân dân muốn diễn tả những nét bản chất nhất của con người thời đại

ấy

Những nét bản chất này thể hiện một cách tập trung ở cảm hứng trữ tình chủ đạo trong ca dao, dù là chàng trai hay cô gái, người vợ hay người chồng, người làm ruộng hay làm nghề sông nước như ng nếu cảm nhận về thân phận mình là thấy buồn thấy khổ thì sẽ cất lên thành bài ca thở than về những khổ đau và bất hạnh c

ủa kiếp người; nêu cảm nghĩ về những người mình thương mến, nhữ ng nơi thân thu

ộc mà thấy yêu thấy thương thì ắt sẽ cất lên thành bài ca ân tình ân nghĩa - tình gia đình, tình bạn bè, tình đôi lứa, tình quê hương xứ sở, đồng bào Chính vì thế, nói đến ca dao dân ca, người ta hay nhắc đến những câu hát than thân và những câu hát tình ngh ĩa của quần chúng nhân dân - những người lao động và bị áp bức trong xã hội cũ

Nhân vật trữ tình thường gắn với những đại từ nhân xưng trong ca dao, những đại từ như anh, em, mình, ta, chàng, thiếp, tôi, người, qua, bậu và kể cả những hình ảnh xưng hô ẩn dụ như mận, đào, trúc, mai, rồng, mây, trăng, gió Tất

cả không hề có dấu ấn cá nhân nên dễ dàng gợi được sự đồng cảm sâu xa người đọc

Con cò mà đi ăn đêm Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao

Thuyền về có nhớ bến chăng?

Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền

1.2.1.2 Thời gian và không gian

Thời gian và không gian là những mặt của hiện thực khách quan được phản ánh trong tác phẩm tạo thành thế giới nghệ thuật trong tác phẩm

a Thời gian nghệ thuật

Thời gian trong ca dao có thể chia làm thời gian vật lý và thời gian tâm lý

Thời gian vật lý là thời gian của quá khứ, hiện tại, tương lai Ca dao là tiếng nói của tâm hồn, tình cảm người Việt, là phương tiện để con người bộc lộ nỗi niềm tâm sự Chính vì vậy, thời gian nghệ thuật trong ca dao chủ yếu là thời gian hiện tại hoặc gần với hiện tại (quá khứ gần), thời gian của lúc phát ngôn Likhatrốp gọi là thời gian diễn xướng Thời gian hiện tại của ca dao thường được bộc lộ qua các từ: “bây giờ”, “hôm nay”, “hôm qua”, “ngày ngày”, “sáng ngày”, “chiều chiều”, “đêm đêm”, “bữa nay”,

- Bây giờ mận mới hỏi đào Vườn hồng đã có ai vào hay chưa

- Chiều chiều ra đứng ngõ sau Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều

Trang 8

- Sáng mai ôm tráp đến trường Gặp em ôm rổ ra vườn hái rau Ngửa tay xin một miếng trầu Trời kia ổng định miếng trầu vừa đôi

- Đêm qua ra đứng bờ ao Trông cá cá lặn, trông sao sao mờ

Ca dao cũng có đề cập đến thời gian tương lai Thời gian tương lai thường gắn liền với sự hứa hẹn, nguyện ước Các từ ngữ thường gặp là: ‘bao giờ”, “chừng nào”

- Bao giờ chạch đẻ ngọn đa Sáo đẻ dưới nước thì ta lấy mình

- Chừng nào muối ngọt chanh thanh

Em đây mới dám bỏ anh lấy chồng

Để tạo cảm giác đối lập giữa các điểm thời gian như quá khứ - hiện tại, hiện tại – tương lai, ca dao thường sử dụng các cặp từ như: “khi xưa – đến nay”, “Ngày đi – ngày về”, ‘ngày nào – bây giờ”, “xưa kia – bây giờ”

- Ngày đi trúc chửa mọc măng Ngày về trúc đã cao bằng ngọn tre Ngày đi lúa chửa chia vè Ngày về lúa đã đỏ hoe ngoài đồng Ngày đi em chửa có chồng Ngày về em đã con bồng con mang

- Khi xưa một hẹn thì nên Bây giờ chín hẹn em quên cả mười

- Ngày nào em bé cỏn con Bây giờ em đã lớn khôn thế này

- Xưa kia ai cấm duyên bà Bây giờ bà già bà cấm duyên tôi

- Giờ đây anh nói anh thương Đến khi vắng mặt vấn vương nơi nào

Có những khi cảm giác về thời gian như bị xóa nhòa không còn ý nghĩa mà nhường cho cảm giác về tâm trạng, đó chính là thời gian tâm lý tâm trạng trong ca dao Đã là thời gian tâm lý thì có muôn vàn cách biểu hiện phụ thuộc vào những cảm nghĩ, tâm

tư, cảm xúc của nhân vật trữ tình Ví dụ như:

Khi xa nhau, nỗi nhớ thương, tương tư tạo cảm giác thời gian như dài ra:

Xa anh em khổ lắm anh ơi Đêm năm canh than thân một chắc, ngày sáu khắc lụy rơi đôi hàng

Khi xa nhau, nhân vật trữ tình chìm trong nỗi tương tư thì thời gian không còn tồn tại nữa:

Tôi xa mình ông trời nắng tôi nói mưa

Trang 9

Canh ba tôi nói sáng, ông trời mưa tôi nói chiều

Khi yếu nhau và được gần nhau thì sự lưu luyến, bâng khuâng làm thời gian như ngắn lại:

- Trách gà sao vội gáy tan Chung tình chưa mãn chuông vàng vội rung

- Trách trời vội rạng đông ra Không khuya chút nữa hai ta trao lời

Để làm đậm đà sắc thái biểu cảm tâm trạng, ca dao thường dùng các từ ngữ nhấn mạnh về độ dài của thời gian hoặc sự lặp lại về thời gian Ví dụ như để thể hiện tình cảm son sắt, thủy chung thì ca dao hay dùng các từ ngữ biểu thị độ dài trường tồn của thời gian như: “trăm năm”, “ngàn năm”, “bao giờ”

- Trăm năm cốt rụi xương tàn Anh có đầu thai kiếp khác, dạ anh còn nhớ em

- Trăm năm thề trọn một bề Gối loan gối phụng thiếp kê cho chàng

Có khi sử dụng các từ ngữ có cấu trúc lặp lại để tạo cảm giác độ dài của thời gian tâm lý như: “ngày ngày”, “đêm đêm”, “chiều chiều”,

- Chiều chiều ra đứng ngõ sau Nhìn cây khế ngọt lòng đau chín chiều

- Ngày ngày em đứng em trông Trông non non ngất trông sông sông dài Trông mây mây kéo ngang trời Trông trăng trăng khuyết, trông người người xa

b Không gian nghệ thuật

Không gian trong ca dao thường gần gũi, bình dị ở làng quê, là phương tiện để nhân vật bộc lộ tâm tư, cảm xúc suy nghĩ của mình Đây là không gian trần thế, đời thường gắn với môi trường sống thân thuộc với con người bình dân

Trên đồng cạn dưới đồng sâu Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa

Bên cạnh tính xác thực, không gian nhiều khi cũng mang tính phiếm chỉ và bị chi phối bởi cảnh quan của nhân vật trữ tình:

Hôm qua tát nước đầu đình

Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen

Ta thường bắt gặp trong ca dao không có không gian xác định trong những lời ru con :

Gió mùa thu mẹ ru con ngủ Năm canh chày thức đủ vừa năm

Không gian địa lí: những câu ca dao viết về miền quê cụ thể, địa danh cụ thể qua

đó thể hiện niềm tự hào tình yêu quê hương thiết tha sâu nặng:

Trang 10

Đường vô xứ Huế quanh quanh Non xanh nước biếc như tranh họa đồ

Ngoài ra còn có một số không gian tiêu biểu như:

Không gian thề nguyền: trăng sao, cây đa, bến đò…thể hiện sự bất biến, vĩnh

Ai đi muôn dặm non sông

Để ai chứa chất sầu đong vơi đầy?

Không gian phiếm chỉ:

Núi Truồi ai đắp mà cao Sông Dinh ai đắp ai đào mà sâu

Không gian vật lí: ở đó người bình dân sinh sống, làm lụng, tình tự, than thở

Cô kia đứng ở bên sông Muốn sang anh ngã cành hồng cho

Không gian xã hội: mối quan hệ đa dạng giữa người với người:

Gặp nhau giữa chuyến đò đầy Một lần đã hẹn, cầm tay mặn mà

Trong những câu ca dao đượm buồn thì không gian thường đi liền với thời gian

là lúc ban đêm

Đêm qua ra đứng bờ ao Trông cá cá lặn, trông sao sao mờ

Có thể nói không gian và thời gian trong ca dao gắn liền với cuộc sống con người Đó là cuộc sống lao động sản xuất, sinh hoạt giao tiếp Đó là những tâm tư tình cảm đầy giá trị nhân văn cao đẹp Không gian và thời gian nghệ thuật trong ca dao góp phần tạo nên giá trị thẩm mỹ cho kho tàng ca dao người Việt

1.2.1.3 Các biểu tượng phổ biến

Nguyễn Xuân Kính trong cuốn “Thi pháp ca dao” đã định nghĩa: “Biểu

tượng là nhóm hình ảnh cảm xúc tinh tế về hiện thực khách quan, thể hiện quan

Trang 11

niệm thẩm mĩ, tư tưởng của từng nhóm tác giả, từng thời đại, từng dân tộc và từng khu vực cư trú”

Biểu tượng nghệ thuật trong ca dao được xây dựng bằng ngôn từ với những quy ước của cộng đồng về một ý niệm tượng trưng Biểu tượng không chỉ đơn thuần thay thế cái được biểu hiện mà còn chủ yếu tượng trưng cho những ý nghĩ, quan niệm, tư tưởng của con người

Hệ thống biểu tượng nghệ thuật mang những đặc trưng, biểu hiện sâu sắc tính địa phương, tính dân tộc Nó gồm một số biểu tượng phổ biến sau:

a Con cò:

Đã từ lâu, hình ảnh con cò đã đi vào ca dao với tất cả vẻ đẹp của nó Người nông dân đã gửi gắm niềm vui, nỗi buồn, sự cực nhọc, vất cả trong những cánh cò

ca dao Dường như thiếu những cánh cò ấy ca dao sẽ nghèo đi biết mấy Con cò làm

tổ trên cành tre, con cò kiếm ăn trên đồng ruộng, bãi sông, không ăn lúa mà bắt cá, bắt tép… Cứ như vậy, những cánh cò trắng muốt cứ in bóng trong suốt chiều dài của ca dao

Đi vào trong văn học, con cò trở thành một biểu tượng nghệ thuật đầy sáng tạo của cha ông ta khi nó gắn liền với hình ảnh người nông dân lam lũ, chịu thương chịu khó, cần cù vất vả trên đồng ruộng:

Trời mưa quả dưa vẹo vọ Con ốc nằm co

Con tôm đánh đáo Con cò kiếm ăn

Luôn chịu số phận hẩm hiu:

Con cò đậu cọc bờ ao

Ăn sung sung chát, ăn đào đào chua

Hình ảnh người nông dân nhất là người phụ nữ lam lũ, lầm lụi:

Con cò lặn lội bờ sông Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non Nàng về nuôi cái cùng con

Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng

Họ còn luôn luôn bị khinh rẻ, bị đổ oan:

Cái cò, cái vạc, cái nông Sao mày giẫm lúa nhà ông hỡi cò Không, không tôi đứng trên bờ

Mẹ con nhà nó đổ ngờ cho tôi

Trong hoàn cảnh bị áp bức, bị chà đạp, bị oan ức, họ vẫn muốn, dù phải chết, cũng phải chết trong sự trong sạch:

Con cò mà đi ăn đêm Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao

Trang 12

Ông ơi ông vớt tôi nao Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng

Có xáo thì xáo nước trong Đừng xáo nước đục đau lòng cò con

Trong đời, thường thì “Cánh hoa rụng chọn gỉ đất sạch” (Chu Mạnh Trinh)

nhưng người nông dân Việt Nam không nghĩ thế, sống quyết không sống đục, chết thì nhất định phải chết trong

Người nông dân Việt Nam còn có tư tưởng lớn, cực kì cao thượng về cách sống Họ đã sáng tạo hình tượng người đi trước, lo trước cái lo của thiên hạ, hưởng sau thiên hạ, người hi sinh để đưa lại hạnh phúc cho mọi người qua hình

tượng: “Con cò đi đón cơn mưa/ Tối tăm mù mịt ai đưa cò về”

Có những hình ảnh con cò tham gia vào sự kết hợp của thể hứng và thể tỉ – hai loại hình phổ biến trong văn học dân gian trong những câu ca dao tỏ tình

như: “Con cò núp bụi lúa xanh/ Chờ con cá đến như anh chờ nàng/ Con cò núp bụi

lúa vàng/ Chờ con cá đến như nàng chờ anh” Hay là:

Con quạ đen con quạ trắng Con ếch ngắn con ếch dài

Em trông anh, trông mãi trông hoài Trông cho thấy mặt thấy mày mới yên

Một cánh cò thôi mà bay khắp mọi miền đất nước, xuyên thấu mọi thời gian, cánh cò “bay lả bay la” từ chiều sâu quá khứ đến chiều dài hôm nay, cánh cò lại bay vào lời ru của mẹ, lời dạy của cô, lời tâm sự với bạn bè :

“Ngủ yên! Ngủ yên! Ngủ yên!

Cho cò trắng đến làm quen

Cò đứng ở quanh nôi Rồi cò vào trong tổ Con ngủ yên thì cò cũng ngủ Cánh của cò hai đứa đắp chung đôi…”

(Con cò – Chế Lan Viên)

Về mặt nghệ thuật, hình tượng con cò đã trở thành một mô-típ đậm đặc bản sắn dân tộc và tính nhân dân, thường khơi gợi ở lòng người nhiều tình cảm và kỉ niệm về quê hương đất nước

b Hoa

Hoa là thứ biểu tượng đáng chú ý trong ca dao Hoa đi vào thế giới văn học mang ý nghĩa tượng trưng cho một phẩm chất, một thân phận, một thời hoa của một

Trang 13

đời người Trong đó, hoa nhài và hoa sen là đối tượng được phản ánh khá nhiều trong kho tàng ca dao Việt Nam

* Hoa nhài

Ông cha ta đã dùng hình ảnh của hoa nhài để miêu tả cảnh xứng đôi vừa lứa:

Đôi ta lấm tấm hoa nhài Chồng đây vợ đấy kém ai trên đời

Chỉ “lấm tấm” thôi, nghĩa là không có gì to tát, lớn lao cả Ấy là vẻ đẹp hiền hòa, bình dị mà chẳng thoáng chút mặc cảm, tự ti nào vì có “kém ai” đâu!

Hương thơm của hoa nhài còn tượng trưng cho sự thanh tao, quý giá, trang nhã, văn minh lịch sự của con người: “Chẳng thơm cũng thể hoa nhài/ Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”

Vẻ đẹp của hoa nhài thường được ví với nụ cười đáng yêu của người con gái:

Miệng cười như cánh hoa nhài Như nụ hoa quế như tai hoa hồng

Vị trí của hoa nhài trong ca dao không chiếm ưu thế như hoa hồng, hoa mai

Đấy là thứ hoa biết khiêm tốn, có chút e lệ, khép kín:

- Chơi hoa cho biết mùi hoa Thứ nhất hoa lí thứ ba hoa nhài

- Hoa lí là chị hoa nhài Hoa lí có tài hoa nhài có duyên

Trong ca dao, hoa nhài là một thứ hoa đẹp vẻ đẹp hài hòa, bình dị Qua đó, ta thấy được quan niệm thẩm mĩ và quan niệm đạo đức của nhân dân lao động Họ ưa chuộng những gì giản dị, nhỏ bé; ca ngợi thủy chung, tình nghĩa; thích cái đẹp bên trong hơn cái phô trương bên ngoài

Lên chùa bẻ một cành sen

Ăn cơm bằng đèn đi cấy sáng trăng

Trang 14

Nắng hồng không nhạt mưa dầm không phai

Không giống như hương thơm có tiếng của hoa nhài, hương sen là mùi hương đằm thắm Nó là biểu hiện của sự thuần khiết, thánh thiện, trắng trong

Trong đầm gì đẹp bằng sen

Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng Nhị vàng bông trắng lá xanh Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn

Cùng với sự phát triền của khoa học, kĩ thuật đã tạo ra rất nhiều giống hoa lạ

và đẹp, hương thơm quyến rũ, nhưng với sức sống mãnh liệt, dẻo dai mà phẩm chất trong sạch, thanh cao hoa sen đã trở thành Quốc hoa Việt Nam – đại diện cho một

vẻ đẹp thánh thiện mà giản dị, chất phác, hiền lành của người dân đất Việt

* Trúc – mai

Theo quan niệm của nhà nho, tùng, trúc, mai là những thứ cây tượng trưng cho khí tiết, đức tính cao thượng, phẩm chất trong sạch của người quân tử Còn tác giả dân gian không mấy khi tả thực cây trúc, cây mai Họ nhắc đến mai, trúc nhằm thể hiện con người Có khi trúc được nhắc đến một mình tượng trưng cho người con gái xinh xắn:

Trúc xinh trúc đứng một mình

Em xinh em đứng một mình cũng xinh”

Có khi trúc, mai được dùng xoắn xít với nhau thể hiện tình cảm đôi lứa thắm thiết:

Trúc với mai, mai về trúc nhớ Trúc trở về mai nhớ trúc không?

Hình ảnh trúc mai trong ca dao được dùng để diễn đạt nhiều cung bậc tình cảm, nhiều cảnh ngộ tình duyên:

Khi là lời nhắn nhủ hy vọng:

Đợi cho trúc ở với mai Đợi chờ anh ở với ai chưa chồng

Khi là tâm trạng náo nức, vui mừng:

Trầu này, cúc, mai, đào Trầu này thục nữ anh hào sánh đôi

Cũng có khi đó là nỗi giận hờn, oán trách:

Những là lên miếu xuống ghe

Để tôi đánh trúc đánh tre về trồng Tưởng rằng nên vợ nên chồng Nào ngờ nói thế mà không có gì

Và đó còn là nỗi khát vọng:

Chiều nay có kẻ thất tình Tựa mai mai ngã, tựa đình đình siêu

Trang 15

Như vậy, trong ca dao, biểu tượng trúc mai thương được dùng với ý nghĩa tượng trưng cho đôi bạn trẻ, cho tình duyên

1.2.1.4 Thể thơ

a Thể thơ lục bát

Thể thơ lục bát còn gọi là thể thơ sáu - tám bao gồm dòng trên sáu tiếng và dòng dưới tám tiếng Một bài lục bát có số dòng không hạn định, vần bằng; tiếng cuối của câu lục hiệp với tiếng thứ sáu của câu bát, tiếng thứ sáu của câu bát hiệp với tiếng của câu lục tiếp; cứ như thế đến hết bài lục bát

Ví dụ:

Trên trời có đám mây xanh

Ở giữa mây trẵng, xung quanh mây vàng

Ước gì anh lấy được nàng

Để anh mua gạch Bát Tràng về xây Xây dọc rồi lại xây ngang Xây hồ bán nguyệt cho nành rửa chân…

Đa số ca dao được sáng tác theo thể lục bát Theo thống kê của các nhà nghiên cứu có hơn 90% lời thơ trong ca dao được sáng tác bằng thể thơ này Nhịp điệu thơ lục bát về cơ bản là nhịp chẵn 2/2/2, 2/4/2, hoặc 4/4 để diễn tả những tình cảm thương yêu, buồn đau…

Người thương/ ơi hỡi/ người thương

Đi đâu/ mà để/ buồn hương/ lạnh lùng

nhưng khi cần diễn đạt những điều trắc trở, khúc mắc, mạnh mẽ, đột ngột hay tâm trạng bất thường, bất định thì có thể chuyển sang nhịp lẻ 3/3, 1/5, 3/5…đây là một dạng của lục bát biến thể:

Chồng gì anh/ vợ gì tôi Chẳng qua là cái nợ đời chi đây

Lục bát biến thể là “những câu ca dao có hình thức lục bát nhưng không khít rịt trên sáu dưới tám mà có sự co giãn nhất định về âm tiết” (dẫn theo Lê Đức Luận), về

vị trí hiệp vần…Hiện tượng lục bát biến thể là vấn đề đáng chú ý trong ca dao, chúng

ta có thể xem xét một số trường hợp:

Câu lục biến thể tăng tiếng: Phần lớn câu lục biến thể tăng tiến đều bắt nguồn

từ dụng ý nghệ thuật của tác giả dân gian mà cách nói phổ biến là : giảng giải, phân trần Điều này buộc phải kéo dài câu và dùng nhiều vế câu cùng một dòng thơ Một số câu lục biến thể có sự chêm xen các từ khẩu ngữ đệm vào, đây là một đặc điểm của thơ hát nói

Trang 16

Con gà rừng tốt mã khoe lông Chẳng cho đi chọi, nhốt lồng làm chi ! Thầy mẹ ơi, con đã đến thì, Mười bảy mười tám chẳng cho lấy chồng Bây giờ người có, con không Thấy chúng, thấy bạn, cực lòng con thay!

Câu lục biến thể giảm số tiếng: Loại biến thể này lời ca như những câu châm ngôn, có lời như một tục ngữ Lời thơ xúc tích, hàm nghĩa mang tính triết lý nhân sinh, những nhận xét sắc sảo về những vấn đề cuộc sống, sinh hoạt, tình yêu

- Mật ngọt chết ruồi

Ai mà đến đấy thời người say sưa

- Người khôn chóng già Người dại lẩn quất vào ra tối ngày

- Thương mài nhớ liều Như ai dán đạo bùa yêu trong lòng

Câu bát biến thể tăng tiếng: Thường ở dạng này thông tin thường chứa nhiều thể hiện sự suy tưởng diễn giải, giữa hai vế câu có sự liên tưởng hoặc tương ứng về nghĩa Khác với câu lục, câu bát có thể kéo dài tự do có thể là vì do đặc trưng về số dòng, số tiếng của thơ lục bát

- Gái đâu có gái lạ lùng Chồng chẳng nằm cùng, nổi giận đùng đùng ném chó xuống ao

- Ta rằng ta chẳng có ghen Chồng ta, ta giữ, ta nghiến, ta nghiền, ta chơi

- Hoa kia thơm lửng, thơm lừng Dặn con ong kia đừng chởi nhởi, dặn con bướm đừng xôn xao

Cả hai câu biến thể: Mang những đặc trưng chung của kiểu câu lục và câu bát biến thể và có những đặc điểm sau như câu suy luận nhiều vế, câu kết hợp nhiều kiểu câu, khuôn lục bát không rõ ràng, câu nặng tính khẩu ngữ, thường là câu dồn chứa nhiều thông tin, ranh giới câu lục thường xâm lấn câu bát hoặc ranh giới chức năng của hai câu không rõ ràng

- Hạt lúa vàng, hạt thóc cũng vàng Anh yêu em, bác mẹ, họ hàng cũng yêu

- Một mai con cóc lết, con ếch bò Con nai quỳ, con thỏ chạy một giò, em hỡi có nên ? -Đêm năm canh thổn thức, ngày sáu khắc ra vào Tôi buồn riêng vì phận phòng đào lẻ loi.…

Từ những đặc trưng cấu trúc ngữ nghĩa trên có thể thấu về cơ bản thể thơ lục bát vẫn là thể thơ nền nã, chỉnh chu với những quy định rõ ràng về vần nhịp, về số

Trang 17

tiếng mỗi dòng thơ, về chức năng đảm trách của mỗi câu trong thể Tuy vậy cũng có lúc câu lục tràn sang câu bát, câu lục và câu bát dài quá khổ, có khi xê dịch phối thanh, hiệp vần…đó là dạng lục bát biến thể Sự biến đổi đó là do nhu cầu biểu đạt tình cảm ngày càng phong phú, đa dạng phá vỡ khuôn hình 6/8 thông thường Tuy nhiên dù phá khuôn hình, âm luật, cách gieo vần của thể thơ lục bát cơ bản vẫn giữ nguyên Đó là dấu hiệu đặc trưng cho ta nhận biết nó vẫn là thể lục bát

b Thể song thất lục bát hay lục bát kết hợp: Đây là thể thơ kết hợp giữa thể song

Xa nhau nghìn dặm dạ còn nhớ thương

Thứ hai là dạng lục bát gián thất, nghĩa là hai câu 6/8 rồi đến hai câu 7:

Trèo lên cây bưởi hái hoa Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân

Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc

Em có chồng rồi anh tiếc lắm thay

……

Dạng thứ ba là hai câu lục bát đầu cuối, xen giữa là hai câu thất:

Đêm qua nguyệt lặn về tây

Sự tình kẻ đấy người đây còn dài Trúc với Mai/ Mai về Trúc nhớ Trúc trở về/ Mai nhớ Trúc không Bây giờ kẻ Bắc người Đông

Kể sao cho xiết tấm lòng riêng tư

Thể thơ này thường lặp đi lặp lại, cuộn trào như ngọn sóng phù hợp cho việc diễn tả tâm trạng buồn đau của nhân vật trữ tình Thể song thất và lục bát kết hợp nhau là cho tình cảm vốn đa chiều, phức tạp được thể hiện có hiệu quả rõ rệt với cách nói đa giọng, nhiều cung bậc và gam màu Chính những đặc trung của thể thơ góp phần thể hiện nội dung của bài ca dao được sâu sắc và diễn đạt nhiều chiều cung bậc cảm xúc của chủ thể trữ tình

c Thể vãn

Thể vãn là đặc trưng trong hát dặm Nghệ Tĩnh Mỗi câu thơ thường gồm 4,5,6 chữ và vần chân :

Trang 18

Công đôi ta thề thốt

Kể đã mấy niên rồi Lòng đã quyết lúa đôi Nhất ngôn nói hẳn lời Đừng bốn chốn ba nơi Đững trăng gió chào mời Trăng nhiều trăng rạng rỡ Trăng nhiều đèn rạng rỡ

Thể vãn kết hợp với thể lục bát làm cho tiết tấu và vần điệu thơ phong phú, có khả năng diễn đạt những cung bậc khác nhau của tình cảm

Nào khi mô em nói với anh Sông cạn mà tình không cạn Vàng mòn mà nghĩa không mòn Nay chừ nước lại xa non Đêm nằm tơ tưởng héo hon ruột tằm

Thể lục bát kết hợp với thể vãn tạo cho bài ca có thế vững chắc, là điểm nhẫn kết vấn đề, ngăn lại dòng kể lan man của thể vãn

Tháng giêng tháng hai, tháng ba, tháng bốn

Tháng khốn, tháng nạn

Đi vay, đi dạm Được một quan tiền

Ra chợ Kẻ Giêng Mua con gà mái về nuôi

Nó đẻ ra mười trứng Một trứng: ung Hai trứng: ung

Ba trứng: ung Bốn trứng ung…

… Chớ than phận khó ai ơi Còn da lông mọc, còn chồi lên cây

Nói tóm lại, đặc trưng thể thơ trong ca dao suy cho cùng là diễn đạt tâm trạng nhiều chiều của nhân vật trữ tình Tuy theo cảm xúc, cung bậc mà chọn lựa một thể thơ phù hợp Thông thường người bình dân hay mượn thể loại văn vần này để bày tỏ nỗi lòng, tâm trạng của mình trong cuộc sống, sinh hoạt, tình yêu… do vậy thể thơ chủ yếu của ca dao vẫn là thể lục bát Vì thể thơ này có khả năng diễn đạt tất thảy

Trang 19

những cung bậc cảm xúc mà những con người thấp cổ bé họng không biết chia sẻ cùng ai Việc sang tạo thể thơ độc đáo này thể hiện đời sống tinh thần phong phú của người bình dân, rất nhiều nhà thơ thành công nhờ thể thơ này Ngày nay thể lục bát trở thành niềm tự hào của dân tộc Việt Nam

1.3 Nguyễn Du và Truyện Kiều

Nguyễn Du sinh ngày 23 tháng 11 năm Ất Dậu (tính ra dương lịch là ngày 3 tháng 1 năm 1766) tại kinh đô Thăng Long và lớn lên ở đấy Ông mất ngày 16 tháng 9 năm 1820 tại Huế Nguyễn Du xuất thân trong một gia đình phong kiến đại quý tộc, trí thức, tài hoa và có danh vọng vào bậc nhất đương thời Không những thế, gia đình này còn có một truyền thống về văn học Hoàn cảnh gia đình đã có những tác động rõ rệt đối với sự hình thành thiên tài văn học ở Nguyễn Du Gia đình Nguyễn Du có nhiều người đậu đạt cao và làm quan lớn trong triều đình: Thân sinh của Nguyễn Du đậu tiến sĩ, từng làm tể tướng trong triều đình Nguyễn Khản, anh cùng cha khác mẹ với Nguyễn Du đậu tiến sĩ giữ chức lớn dưới cả hai thời Trịnh Sâm và Trịnh Tông

.Nguyễn Huệ, bác ruột Nguyễn Du, đậu tiến sĩ Theo Phạm Ðình Hổ thì dòng họ này có mười hau tiến sĩ và năm quận công Dòng họ này còn có truyền thống văn học, thân sinh của ông là Nguyễn Nghiễm là một sử gia cũng là một nhà thơ

Nguyễn Khản giỏi thơ Nôm, tương truyền có dịch Chinh phụ ngâm Nguyễn Hành,

Nguyễn Thiện (cháu gọi Nguyễn Du bằng chú) đều là những nhà thơ, nhà văn nổi tiếng đương thời

Xuất thân trong một gia đình phong kiến đại quý tộc có danh vọng vào loại bậc nhất đương thời nhưng Nguyễn Du sống trong cuộc sống nhung lụa không được bao lâu Bởi vì nhà thơ lớn lên giữa lúc gia đình đang sụp đổ nhanh chóng theo đà sụp đổ của tập đoàn phong kiến thống trị Lê - Trịnh Nguyễn Du phải sớm đương đầu với những biến cố lớn lao của gia đình và xã hội Có lúc nhà thơ cũng bị hất ra giữa cuộc đời, đã từng chịu nhiều nỗi bất hạnh Ông có một thời gian dài khoảng 16 năm sống lưu lạc ở quê vợ ở Thái Bình, quê cha Hà Tĩnh Những năm tháng bất hạnh này có ảnh hưởng trực tiếp quyết định đến sự hình thành con người nghệ sĩ vĩ đại ở ông

Hoàn cảnh gia đình đã để lại những dấu ấn vàng son trong tâm hồn nhà thơ và cũng chắc chắn rằng qua thực tiễn của gia đình, ông cũng đã nhận thức được nhiều điều về giới quan lại đương thời

1.3.1 Thời đại

Thời đại Nguyễn Du là thời đại khổ đau, bế tắc và đầy những biến động dữ dội

Xã hội phong kiến Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII – nửa đầu thế kỉ XIX khủng hoảng trầm trọng Đời sống nhân dân vô cùng cực khổ, điêu đứng Phong trào nông

Trang 20

dân khởi nghĩa nổ ra liên tục mà lớn nhất là cuộc khởi nghĩa Tây Sơn Là người có hiểu biết sâu rộng, có vốn sống phong phú, Nguyễn Du đã sống nhiều năm lưu lạc tiếp xúc với nhiều cảnh đời và thân phận con người trong thời đại loạn lạc, dâu bể Khi làm quan bất đắc dĩ dưới triều Nguyễn, ông đã từng đi sứ sang Trung Quốc, qua nhiều vùng đất rộng lớn, tiếp xúc với nền văn hóa rực rỡ ở Trung Hoa Tất cả những điều đó đã ảnh hưởng lớn đến sáng tác của Nguyễn Du Là người có một trái

tim giàu tình yêu thương, chính ông đã từng viết trong Truyện Kiều : “Chữ tâm kia

mới bằng ba chữ tài” Sự nghiệp văn học của Nguyễn Du rất phong phú và đồ sộ,

ba tập thơ chữ Hán với 243 bài, sáng tác chữ Nôm xuất sắc nhất là “Truyện Kiều”

Nhà thơ sống vào giai đoạn lịch sử xã hội Việt Nam có nhiều biến động dữ dội, nhất

là khoảng ba mươi năm đầu của cuộc đời nhà thơ Nguyễn Du đã có dịp chứng kiến những biến cố lịch sử trọng đại nhất: Sự sụp đổ thảm hại của tập đoàn phong kiến thống trị Lê - Trịnh, vận mệnh ngắn ngủi nhưng rạng rỡ của phong trào Tây Sơn và triều đại Quang Trung, công cuộc trung hưng của nhà Nguyễn Thời đại là một cơ

sở sâu xa tạo nên sự xuất hiện gương mặt thiên tài văn học Nguyễn Du Ông đã sống trong một thời đại mà truyền thống nhân văn và tinh thần dân tộc được kết tinh một cách rực rỡ Những biến cố xã hội, truyền thống nhân văn và tinh thần dân tộc của thời đại đã để lại những âm hưởng, những màu sắc trong nhân cách cũng như sáng tác của nhà thơ

1.3.2 Sự nghiệp văn chương

Xét về văn học, sự thăng tiến trên đường làm quan của Nguyễn Du khá thành đạt Nhưng ông không màng để tâm đến công danh Trái tim ông đau xót, buồn

thương, phẫn nộ trước “những điều trông thấy” khi sống lưu lạc, gần gũi với tầng

lớp dân đen và ngay cả khi sống giữa quan trường Ông dốc cả máu xương mình vào văn chương, thi ca Thơ ông là tiếng nói trong trái tim mình Đấy là tình cảm sâu sắc của ông đối với một kiếp người lầm lũi cơ hàn, là thái độ bất bình rõ ràng của ông đối với các số phận con người Xuất thân trong gia đình quý tộc, sống trong không khí văn chương bác học, nhưng ông có cách nói riêng, bình dân, giản dị, dễ hiểu, thấm đượm chất dân ca xứ Nghệ

 Thơ chữ Hán: Nhà thơ đã để lại nhiều tác phẩm nổi tiếng bằng chữ Hán và chữ Nôm Ông có ba tập thơ:

Thanh Hiên thi tập (Tập thơ của Thanh Hiên) 1786-1804

Nam trung tạp ngâm: 1805-1812

Bắc hành tạp lục: 1813-1814

Cả ba tập thơ đã được tập hợp lại thành tập Thơ chữ Hán của Nguyễn Du do nhóm Lê Thước và Trương Chính giới thiệu, xuất bản năm 1965 gồm 243 bài thơ

Nguyễn Du có nhiều tác phẩm Thơ chữ Hán như Thanh Hiên thi tập, Nam trung

tạp ngâm, Bắc hành tạp lục Cả ba tập này, nay mới góp được 250 bài nhờ công sức

sưu tầm của nhiều người Lời thơ điêu luyện, nhiều bài phản ánh hiện thực bất

Trang 21

công trong xã hội,

biểu lộ tình thương xót đối với các nạn nhân, phê phán các nhân vật chính diện và phản diện trong lịch sử Trung Quốc, một cách sắc sảo

 Thơ chữ Nôm

Ðoạn trường tân thanh (tên Truyện Kiều là do quần chúng đặt cho

tác phẩm)

Văn chiêu hồn (còn gọi là Văn tế thập loại chúng sinh)

Sinh tế Trường Lưu nhị nữ

Thác lời trai phường nón

Tác phẩm tiêu biểu cho thơ chữ Nôm của thiên tài Nguyễn Du là “Đoạn trường

tân thanh” và “Văn tế thập loại chúng sinh”, đều viết bằng quốc âm “Đoạn trường tân thanh” được gọi phổ biến là “Truyện Kiều”, là một truyện thơ lục bát Cả hai

tác phẩm đều xuất sắc, tràn trề tinh thần nhân đạo chủ nghĩa, phản ánh sinh động xã hội bất công, cuộc đời dâu bể Tác phẩm cũng cho thấy một trình độ nghệ thuật bậc

thầy “Truyện Kiều” đã là đầu đề cho nhiều công trình nghiên cứu, bình luận và những cuộc bút chiến Ngay khi “Truyện Kiều” được công bố (đầu thế kỷ XIX) ở

nhiều trường học của các nho sĩ, nhiều văn đàn, thi xã đã có trao đổi về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Nói tới văn học trung đại Việt Nam, ta không thể không nhắc đến đại thi hào

Nguyễn Du và kiệt tác Truyện Kiều Viết Truyện Kiều, Nguyễn Du chỉ khiêm nhường coi đó là những “…lời quê góp nhặt dông dài” Nhưng thực tế đã cho thấy, bất chấp quy luật và sự sàng lọc nghiệt ngã của thời gian, Truyện Kiều đã khẳng định sức sống bất tử của một tác phẩm bất hủ Được viết trong “chồng chất những

khối lỗi ở trong lòng” và được viết bằng tâm huyết “như có máu chảy ở đầu ngọn bút”, “như có nước mắt thấm ở trên tờ giấy” Tác phẩm là sự thể hiện “nỗi đau nhân tình” của Nguyễn Du tập trung, xúc động và thành công nhất

Với đề tài “Ảnh hưởng phương thức trữ tình trong thơ ca dân dân gian Việt

Nam đến Truyện Kiều của Nguyễn Du”, nội dung giới thuyết của Chương 1 là cơ

sở lí luận và thực tiễn quan trọng để người viết mạnh dạn nghiên cứu, đóng góp một cách nhìn mới mẻ về một tác phẩm đã quá quen thuộc và được nhiều người nghiên cứu Thông qua đó, có thể hiểu thêm về con người, cũng như cái nhìn đối với con người và cuộc đời của vị đại thi hào dân tộc Nguyễn Du đã từng khẳng định:

Thôn ca sơ học tang ma ngữ,

Dã khốc thời văn chiến phạt thanh

Trang 22

CHƯƠNG 2: ẢNH HƯỞNG CỦA PHƯƠNG THỨC TRỮ TÌNH TRONG THƠ

CA DÂN GIAN ĐẾN TRUYỆN KIỀU CỦA NGUYỄN DU

2.1 Ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến Truyện Kiều của Nguyễn Du trong việc miêu tả thiên nhiên

Văn minh phương Tây không phát xuất từ những vùng đất bồi đắp phù sa màu mỡ, họ sớm phải vươn ra biển, chiến đấu với đại dương bao la nên cách ứng xử với thiên nhiên trong tư duy của họ là chinh phục để phục vụ cho con người Vậy nên, cảm hứng chủ đạo của văn học phương Tây là ca ngợi con người - con người là thước đo của vạn vật Ngược lại, từ xa xưa, người phương Đông đã học được cách sống hài hòa với tự nhiên Thiên nhiên đóng vai trò rất lớn trong đời sống của cư dân nông nghiệp - đó vừa là môi trường vừa là nguồn lợi nhưng cũng vừa là nỗi âu

lo Điều này xuất phát từ cách cảm nhận về tự nhiên từ cổ xưa của người phương Đông về vạn vật hữu linh Người nguyên thủy dựa vào tự nhiên để sinh sống.Trước sức mạnh của tự nhiên, thái độ của con người là khiếp nhược nên con người tôn sùng tự nhiên, ngưỡng vọng tự nhiên

Thiên nhiên – Nơi cứu rỗi tâm hồn Đông phương.Trong tâm thế của người

phương Đông, người ta thấy một tâm hồn đối với thiên nhiên rất sâu nặng Trong khắp các trang viết, không chỉ thấy vẻ đẹp của cảnh vật mà còn thấy một tấm lòng tha thiết với cảnh vật Tự muôn đời, thiên nhiên luôn là nguồn an ủi Mỗi khi thấy lòng đau, lại tìm về tự nhiên như một bến bờ tĩnh lặng để nguôi quên Thiên nhiên

là người bạn lớn vĩnh hằng của con người mà ở đó, những muộn phiền, day dứt, đau đớn vơi đi Thấu được nỗi chán chường cuộc sống ồn ào quanh mình, chỉ có tự

nhiên vĩnh cửu không lời là vĩnh viễn

2.1.1 Hình ảnh thiên nhiên trong ca dao:

Thiên nhiên trong thơ ca dân gian vốn là phương tiện để chuyển tải tình cảm của con người Có thể nói về phương diện nào đó với ca dao cái tình là cơ bản nhất

Nội dung chủ yếu của ca dao là tình cảm của con người Trước hết là cái tình của

con người với chính thiên nhiên Cái tình ở đây là cái tình với núi sông, trăng sao,

mây gió, cái tình với hoa trái, cây cỏ Ca dao thể hiện tình yêu của con người với những cảnh vật thiên nhiên bao quanh mình, hàng ngày gắn bó với mình Với những hình ảnh thiên nhiên quen thuộc trong ca dao như trăng sao, núi sông, hoa lá,

cây cỏ, nhịp cầu thể hiên tâm trạng của con người

Trên trời biết mấy cái sao Dưới đất biết có là bao nóc nhà

Ai ơi xin hãy dạo qua Những sông cùng núi biết là bao nhiêu

Trang 23

Ca dao không chỉ diễn tả tình yêu của con người với thiên nhiên mà còn là

nơi con người gửi gắm tình cảm của mình qua hình ảnh thiên nhiên

Những hình ảnh này thể hiện đặc biệt rõ rệt trong ca dao về tình yêu nam nữ

Ở đây thiên nhiên là bạn đường, khung cảnh, là nhân chứng của tình yêu:

Đường đi trên động dưới khe Chim kêu vượn hót không nghe tiếng nàng

Thiên nhiên là nguồn cảm hứng, gợi nên nỗi nhớ, nỗi thương:

- Khúc sông bên lở bên bồi Thương em lúc đứng lúc ngồi cũng thương

- Sông cách sông, thủy cách thủy,

Em xe sợi chỉ, em bắc cây cầu,

Để cho anh sang mà giảm mối sầu tương tư

Thiên nhiên còn là hiện thân của sự vĩnh hằng, bất tử của tình yêu:

- Còn trời còn nước còn non Còn trăng còn gió thì còn đôi ta”

- Chờ anh lở núi cạn sông

- Chờ chàng đến lúc cạn sông Chờ cho muống vượt lên đồng trổ hoa

Thiên nhiên như người đối thoại, thổ lộ buồn vui:

Lên truông than thở với truông

Ở đây than thở với nường đôi câu

Thiên nhiên thể hiện sự cách trở của tình yêu:

- Mấy lâu cách trở giang đông

Đi về xuôi ngược mà không xáp chàng

- Dở dang dang dở khi chiều Mưa sa chớp giật cũng liều mà đi

- Hai Vai cao ngất giữa trời

Em qua không được em ngồi thở than

- Không đi thì nhớ thì thương

Đi ra cách trở một truông đôi đò

Thiên nhiên như tâm trạng người đang yêu:

- Miệng cười tựa nụ hoa sen Mình trông nhan sắc như đèn như sao

- Mình em như cây thầu đâu Ngoài tươi trong héo, giữa sầu tương tư

Thiên nhiên cũng gắn với tình cảm gia đình, tình cha nghĩa mẹ, hạnh phúc

vợ chồng:

- Mẹ già như chuối chín cây Sao anh không liệu để em đây liệu cùng

Trang 24

- Mẹ như ánh nắng mùa đông Soi không tận mặt tận lòng cho con -Kết đôi đi cho đó vợ đây chồng Hoa trên rừng đua nở, lúa dưới đồng xanh um

- Muối ba năm muối đang còn mặn Gừng chín tháng gừng hãy còn cay Đôi ta tình thắm nghĩa dày

Dù xa nhau chăng nữa, ba vạn sáu trăm ngày cũng nỏ xa

Như vậy, nội dung cơ bản của ca dao là cái tình Tình với thiên nhiên, tình với quê hương đất nước, tình với con người Thiên nhiên có vị trí quan trọng trong việc thể hiện những tình cảm ấy trong ca dao Thiên nhiên được nhìn nhận qua đôi mắt của tác giả dân gian,vừa mộc mạc, chân thành vừa thể hiện được tâm hồn chân chất của con người Việt Nam ta

2.1.2 Hình ảnh thiên nhiên trong Truyện Kiều

Trong văn học cổ, hình tượng thiên nhiên thường gắn với cảm xúc và là một

hình thái ngôn ngữ nghệ thuật Chính vì thế, Truyện Kiều phản ánh cuộc sống xã

hội thông qua con người cảm nghĩ với những xúc động, suy tư sâu kín bên cạnh thiên nhiên, nhân vật không lời Ngôn ngữ thiên nhiên xuất hiện khi Nguyễn Du vẽ cảnh bằng chất liệu ngôn ngữ mang đậm tính gợi hình, gợi cảm, làm cho nhân vật hoạt động và bộc lộ tính cách

Một trong những biểu hiện giàu chất thơ của ngôn ngữ Truyện Kiều là có một

mối liên hệ gắn bó giữa tâm tình, cảm xúc của nhân vật với những rung động của

thiên nhiên “Thiên nhiên trong Truyện Kiều là những không gian nghệ thuật có

chức năng làm nền cho việc khắc họa các dòng tâm tư, tình cảm của con người cũng như giúp cho việc hoàn thiện vận mệnh và tính cách của nhân vật” Thiên

nhiên trong Truyện Kiều trở thành một hình thái ngôn ngữ nghệ thuật để miêu tả

tâm hồn con người Thiên nhiên đã giúp Nguyễn Du diễn tả tâm trạng nhân vật một cách chân thật nhất

Bằng bút pháp nhân hóa, Nguyễn Du đã lắng nghe trái tim con người thông qua thiên nhiên Cảnh vật không chỉ mang sức sống trực tiếp của bản thân nó mà còn mang sức sống của một thiên nhiên vô hình nhưng sống động Thiên nhiên luôn gắn với những biến cố trong cuộc đời nhân vật, nhất là Thúy Kiều Thiên nhiên luôn đi theo bước chân nàng, mỗi lúc một vẻ Thiên nhiên trong tác phẩm nhiều khi là bức tranh thủy mặc, khi là một mảnh trời, một cửa bể nhưng cũng có khi chỉ là một cành liễu rũ, một dòng nước Nhưng dù là hình ảnh gì, màu sắc nào thì thiên nhiên vẫn luôn mang đậm nỗi niềm tâm sự Cảnh luôn mang cảm xúc của người đối cảnh khiến cho cảnh vật cũng có tâm hồn Nguyễn Du đã tạo nên một sự giao hòa tuyệt đối giữa cảnh vật và tấm lòng con người Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Du

viết: “Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu/ Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”

Trang 25

Trong mỗi cảnh vật trong Truyện Kiều, dù là một ngọn cỏ hay một vầng trăng,

một không gian mênh mông hay hiu quạnh, tất cả đều mang dấu ấn của con người

Trong đoạn “Kiều ở lầu Ngưng Bích”, tâm trạng buồn tủi của Kiều đã thể hiện

rõ nét qua cảnh vật bên ngoài Mỗi cảnh vật là một nét riêng nhưng đều diễn tả một khía cạnh trong tâm trạng của Kiều Cánh buồm trên biển giữa mênh mông trời chiều hoàng hôn thật cô độc, lẻ loi:

Buồn trông cửa bể chiều hôm, Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa?

Khung mở ra vào thời điểm chiều hôm, thời điểm của những lưu luyến khó tả

“Cửa bể chiều hôm” gợi trước mắt ta hình ảnh những tia nắng leo lắt cuối ngày

phản chiếu lên mặt biển xanh thẳm rồi lan ngay ra không gian xung quanh, khiến

mọi thứ nhuốm màu sẫm tối, có cái gì da diết như đêm luyến ngày, như niềm lưu

luyến tha thiết của Kiều về ngày tháng êm đềm xưa kia Các từ ngữ “thấp thoáng”,

“xa xa” gợi sự lẻ loi, đơn độc như chính niềm hi vọng mỏng manh, leo lét của

Kiều Một mình bơ vơ ở nơi đó, Kiều chỉ mòn mỏi nhớ về quê hương, nhớ về cha

mẹ, chờ mong một con thuyền đến cứu, thế nhưng những chiếc thuyền ấy chỉ thấp

thoáng ở xa rồi mất hút về phía chân trời “Thuyền ai” lênh đênh rồi mất hút về phía

chân trời xa như cuộc đời

Kiều, chẳng biết đến bao giờ có thể về được quê nhà, báo hiếu cho cha mẹ Ánh nhìn của Kiều vẫn ở mặt nước nhưng đã gần hơn:

Buồn trông ngọn nước mới sa, Hoa trôi man mác biết là về đâu?

Cánh hoa mỏng manh, dập dìu trong dòng nước, bé nhỏ, chẳng thể nào chống

chọi được sức của “ngọn nước mới sa” như chính thân phận nàng Kiều nhỏ bé trong

dòng đời đẩy đưa Thân phận Kiều giờ đây lạc lõng, lẻ loi, tả tơi trôi theo dòng đời

vô định “biết là về đâu” như chính bông hoa kia Nhìn cánh hoa bị vùi dập tả tơi

ấy, nàng Kiều lại càng nhớ thương Kim Trọng, càng buồn tủi, xót xa vì số phận bèo

dạt mây trôi, chẳng biết sẽ đi về nơi nao của mình Không chỉ có mặt nước mênh mang chất chứa bao nỗi buồn mà cả cỏ cây cũng sầu thảm:

Buồn trông nội cỏ dầu dầu Chân mây mặt đất một màu xanh xanh

Ngược với cái tên xanh biếc hi vọng của “Ngưng Bích” sắc xanh nối tiếp của trời đất qua đôi mắt buồn tủi của Kiều trở nên thật sầu thảm Từ láy “rầu rầu” gợi

Trang 26

nên hình ảnh của một bãi cỏ tàn úa, xơ xác đến thảm thương Xanh trời nối tiếp xanh đất tàn úa, héo hon, vô vị, tẻ nhạt như chính số phận bị giam lỏng trên lầu cao của Kiều Tuổi thanh xuân tươi đẹp của Kiều, tài sắc vẹn toàn của nàng rồi sẽ phai tàn, vô vị như màu xanh héo úa kia Màu xanh vốn là màu của hi vọng nay đã tàn

úa như chính niềm hi vọng đang cạn dần và nỗi xót xa, dằn vặt ngày càng dâng cao trong lòng Kiều Quang cảnh đang im lặng, bỗng dậy sóng:

Buồn trông gió cuốn mặt duềnh,

Ầm ầm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi

Âm thanh của tiếng sóng “ầm ầm” trong cảnh “gió cuốn mặt duềnh” như chính

là những bão tố phong ba đang chờ Kiều ở phía trước Nàng lo lắng không biết khi nào tai họa sẽ ập đến như tiếng sóng dồn dập ngoài xa Tiếng sóng ầm ì như chính

tiếng của tai họa sắp ập tới, những cạm bẫy của cuộc đời ập đến “kêu quanh ghế

ngồi” khiến cho nàng Kiều sợ hãi Kiều ở lầu Ngưng Bích là một đoạn thơ miêu tả

tinh tế nội tâm nhân vật kết hợp bút pháp tả cảnh ngụ tình điêu luyện Qua bức tranh trên, ta thấy được sự vận động trong nỗi buồn của Kiều, từ buồn mênh mang, sang buồn tàn tạ, mênh mông, hiu quạnh sang đến buồn thảng thốt, dữ dội Thiên nhiên cũng thay đổi, vận động theo đó

Đỗ Minh Tuấn trong Nghệ thuật trữ tình của Nguyễn Du trong Truyện Kiều đã

cho rằng: Thiên nhiên trong Truyện Kiều được nhuốm một màu cảm xúc đặc biệt của nhân vật, một cảm xúc đã được trái tim nhà thơ nhận thức lại, đánh gía lại tâm trạng tâm trạng của nhân vật truyện trước khi nghiễm nhiên vào thiên nhiên để trở thàn trạng thái của cảnh vật được nhà thơ đồng cảm và bình luận

“Có thể hình dung cuộc đời Thúy Kiều là một bài thơ trữ tình, là những khái quát của nỗi đoạn trường, trầm luân mà tác giả là người chứng kiến và cùng chung một chuyến đò số phận đầu oan trái Dường như ngôn ngữ tác giả dành cho Kiều là

những lời tâm huyết mà ngay cả trong các tác phẩm Hán văn cũng chưa bao giờ

nhắc đến Qua hình tượng thiên nhiên, Truyện Kiều hiện lên đầy tâm trạng bởi nó

nói lên nỗi đau, nỗi uất hận muôn đời mà người phụ nữ nói riêng và những người tài hoa nói chung phải gánh chịu

2.1.3 Ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến Truyện Kiều của Nguyễn Du trong việc miêu tả hình ảnh thiên nhiên

Qua việc phân tích thiên nhiên trong ca dao và thiên nhiên trong Truyện Kiều,

ta thấy có điểm giống nhau là hình ảnh thiên nhiên được dùng để chuyển tải tình cảm của con người và Nguyễn Du tiếp nối sử dụng nhiều hình ảnh thiên nhiên nhiên quen thuộc như: vầng trăng, cánh buồm, con thuyền, hoa cỏ, liễu, non

nước trong thơ ca dân gian

Nói về hình ảnh “ vầng trăng” ca dao có câu:

Vầng trăng ai xẻ làm đôi Đường trần ai vẽ ngược xuôi hỡi chàng?

Trang 27

Thì Nguyễn Du cũng sử dụng hình ảnh vầng trăng để thể hiện tâm sự kẻ ở, người

đi, nỗi chia ly làm người ta day dứt:

Vầng trăng ai xẻ làm đôi Nửa in gối chiếc, nửa soi dặm trường

Hay hình ảnh Trăng trong câu:

Vầng trăng vằng vặc giữa trời Đinh ninh hai mặt một lời song song

Người đọc tinh tế sẽ dễ nhận ra trăng trong truyện Kiều chủ yếu được dùng

để “hình tượng hóa” tâm trạng nhân vật Trăng thấm đẫm cảm xúc vui buồn tùy theo tâm cảnh Khi nàng Kiều trên bước đường lưu lạc nhớ về mối tình đầu đã được “chung kết thề nguyền” với chàng Kim, thì ấn tượng nhất với nàng vẫn là vầng trăng như chứng nhân duy nhất, chứng nhân của thiên địa trời đất :

Trăng thề còn đó trơ trơ Dám xa xôi mặt mà thơ thớt lòng

Khi nói về thời gian và không gian của sự việc xảy ra, trăng được tác giả diễn tả theo thể nhân cách hóa:

Gương Nga chênh chếch nhòm song Vàng gieo ngấn nước, cây lồng bóng sân

Ca dao Việt Nam cũng có câu:

Buồn trông chênh chếch sao Mai Sao ơi sao hỡi nhớ ai sao mờ?

Trong ca dao có câu:

Thân em như hạt mưa sa Hạt vào đài cát, hạt sa ruộng lầy

Nguyễn Du đã vận dụng,tiếp thu hình ảnh thiên nhiên “hạt mưa” để thể hiện tâm trạng nhân vật:

Hạt mưa sá nghĩ phận hèn Liều đem tấc cỏ quyết đền ba xuân

Ca dao có câu:

Vì thuyền, vì bến vì song

Vì hoa nên bận cánh ong đi về

Truyện Kiều có câu:

Sợ gì ong bướm giãi đằng Đến điều sống đục sao bằng thác trong?

Trong ca dao hình ảnh thuyền buồm rất quen thuộc:

Cánh buồm bao quản gió xiêu Ngàn trùng biển rộng, chín chiều ruột đau

Thương thay chín chữ cù lao

Ba năm nhũ bộ biết bao nhiêu tình

Trang 28

Thuyền ai lơ lửng bên sông

Có lòng đợi khách hay không hỡi thuyền?

Trong truyện Kiều hình ảnh thuyền buồm cũng dc sử dụng trong việc miêu tả nỗi buồn, cô đơn, lẻ loi của Kiều:

Buồn trông cửa bể chiều hôm Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa

Về hình ảnh “hoa” ca dao có câu:

Hoa tàn vì bởi mất sương

Em đây đau ốm vì bởi nhớ thương

Trong “Truyện Kiều” khi vỗ về, an ủi mối tình tan vỡ được hàn gắn lại, Nguyễn

Tóm lại: Thiên nhiên luôn là hình ảnh gần gũi, gắn bó với mỗi chúng ta, nó

đã đi vào văn học, có sự nối tiếp từ văn học dân gian đến áng thơ trữ tình “Truyện Kiều” Thiên nhiên trong văn học dân gian xưa có thể là hình ảnh để nhân vật gửi gắm tâm sự thì đến Nguyễn Du đã mượn thiên nhiên làm nền cho nhân vật và cũng biến nó thành một nhân vật không lời, mang nhiều tâm sự, nỗi lòng của con người Ngòi bút của Nguyễn Du có sự tiếp nối từ thơ ca dân gian và cũng thật tài hoa, điêu luyện khi dựng lên hình ảnh thiên nhiên- thiên nhiên của tâm trạng, thiên nhiên hiện lên là một nhân vật sống động qua ngôn ngữ uyên bác của đại thi hào Nguyễn Du

2 2 Ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian đến Truyện Kiều của Nguyễn Du qua việc xây dựng nhân vật

2.2.1 Nhân vật văn học

Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học,

là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ẩn dụ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống Chức năng cơ bản của nhân vật văn học là khái quát tính cách của con người Do tính cách là một hiện tượng xã hội, lịch sử, nên chức năng khái quát tính cách của nhân vật văn học cũng mang tính lịch sử Vì tính cách là kết tinh của môi trường, nên nhân vật văn học là người dẫn dắt độc giả vào các môi trường

khác nhau của đời sống Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý

tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người Vì thế, nhân vật luôn gắn chặt

với chủ đề của tác phẩm Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột,

Trang 29

mâu thuẫn và mọi chi tiết các loại Đó là mâu thuẫn nội tâm của nhân vật, mâu thuân giữa nhân vật này với nhân vật kia, giữa tuyến nhân vật này với tuyến nhân

vật khác Cho nên nhân vật luôn luôn gắn liến với cốt truyện Nhờ được miêu tả qua

xung đột, mâu thuẫn, nên khác với hình tượng hội họa và điêu khắc, nhân vật văn học là một chỉnh thể vận động, có tính cách được bộc lộ dần trong không gian, thời gian, mang tính chất quá trình

2.2.2 Nhân vật trữ tình

Nhân vật trữ tình (tiếng Nga : liricheskyi geroi) là hình tượng nhà thơ

trong thơ trữ tình, phương thức bộc lộ ý thức tác giả Nhân vật trữ tình là con người

“đồng dạng” của tác giả – nhà thơ hiện ra từ văn bản của kết cấu trữ tình (một chùm thơ, toàn bộ trường ca hay toàn bộ sáng tác thơ) như một con người có đường nét hay một vai sống động có số phận cá nhân xác định hay có thế giới nội tâm cụ thể, đôi khi có cả nét vẽ chân dung (mặc dù không bao giờ đạt tới đặc điểm của một

nhân vật như trong tác phẩm tự sự hay kịch) Thông thường, người ta xem nhân vật

trữ tình là hình tượng khái quát như một tính cách văn học được xây dựng trên cơ

sở lấy các sự thật của tiểu sử tác giả làm nguyên mẫu Đó là một “cái tôi” đã được sáng tạo ra Ý kiến khác nhấn mạnh rằng cùng với hình tượng ấy, nhà thơ cũng thổ

lộ tình cảm thật chân thành của mình trong những tình huống trữ tình, và người đọc không lầm khi tin những tình cảm ấy là thật Tuy vậy, không được đồng nhất giản đơn nhân vật trữ tình với tác giả, bởi trong thơ trữ tình nhà thơ xuất hiện như

“người đại diện cho xã hội, thời đại và nhân loại” (Bê-lin-xki), nhà thơ đã tự nâng

mình lên trên đời thường cá biệt

Nhân vật trong “Truyện Kiều” là nhân vật tự sự trong truyện thơ, nhưng

có những lúc được Nguyễn Du khắc họa như nhân vật trữ tình trong tác phẩm trữ tình

Nguyễn Du đã thể hiện tài năng ngôn ngữ uyên bác và hết sức tài hoa trong việc khắc họa ngoại hình, tính cách và nội tâm của nhân vật Mỗi nhân vật của

“Truyện Kiều” vừa rất cá biệt vừa rất phổ biến trong xã hội xưa và nay Cho đến nay, rất nhiều nhân vật đã bước ra khỏi trang sách Nguyễn Du và hiện diện trong cuộc sống với những cuộc đời, hình ảnh hết sức sinh động và độc đáo Những Tú

Bà, Sở Khanh, Hoạn Thư, Hồ Tôn Hiến, Từ Hải…đã trở thành đại diện cho một loại người trong xã hội Và khi xây dựng nhân vật, Nguyễn Du không thể không chịu ảnh hưởng của phương thức trữ tình trong thơ ca dân gian

Việc ảnh hưởng đó sẽ được khảo sát ở các phương diện sau đây:

2.2.2.1 Vẻ đẹp và khát vọng của người phụ nữ

Như một nguồn mạch dạt dào, bất tận; như một dòng chảy mạnh mẽ không ngừng; hình ảnh người phụ nữ Việt Nam đã đi vào văn học một cách hết sức tự nhiên, và rồi cứ thế xuất hiện xuyên suốt trên khắp các trang viết của mọi thế hệ từ xưa tới nay Đáng yêu biết bao là người phụ nữ trong truyện cổ, ca dao với những

Trang 30

phẩm chất cao quý Đáng trân trọng biết bao là người phụ nữ trong văn học trung đại, dù chịu nhiều bất hạnh, đắng cay mà vẫn giữ vẹn tấm lòng sắt son, trinh bạch

Để rồi, trải qua những thăng trầm của lịch sử cùng những thay đổi của thời gian, người phụ nữ Việt Nam hiện lên trong văn học thật đáng khâm phục biết bao

2.2.2.1.2 Người phụ nữ với vẻ đẹp ngoại hình:

Đề tài về người phụ nữ là một trong những đề tài không phải là chủ yếu trong văn học dân gian, tuy nhiên nó không kém phần quan trọng bởi nó truyền tải những tư tưởng, quan niệm khác nhau Đến với văn học trung đại, chúng ta cũng sẽ bắt gặp được những câu thơ – câu văn đầy tràn ý nghĩa và tình cảm viết về người phụ nữ Có lẽ chịu ảnh hưởng từ văn học dân gian chỉ miêu tả vẻ đẹp của người phụ

nữ chỉ đơn giản, xinh đẹp nhưng không khắc họa nhiều, dùng các hình tượng so sánh với thiên nhiên Bởi đặc trưng của văn học dân gian là xây dựng nhân vật hành động Trong văn học trung đại ta có thể nhận thấy được dù ít dù nhiều thì vẻ đẹp người phụ nữ vẫn được đề cao, khắc họa vẻ đẹp ngoại hình

Khi còn con gái, người thiếu nữ Việt Nam sống êm đềm dưới gối cha mẹ để chờ ngày xuất giá vu qui Đây là thời kì mơ mộng nhất, nàng được cha mẹ yêu thương rất mực và dạy bảo khuyên răn đủ điều về nữ công gia chánh Một thiếu nữ đều có một cái duyên, một sự hấp dẫn riêng làm say đắm lòng người khác phái Nhưng tựu trung, nhan sắc các nàng không ngoài những điều đã được ca dao truyền tụng: Có nàng đẹp nhờ mái tóc rậm dài bồng bềnh, và đôi chân mài cong vòng như viền trăng non:

Chân mày vòng nguyệt có duyên Tóc mây gợn song đẹp duyên tơ hồng

Hay có cặp chân mày thanh mướt như lá liễu và khuôn mắt thuôn dài như dáng lá rau răm:

Những người con mắt lá răm Đôi mày lá liễu đáng tram quan tiền

Hay vì có nước da trắng nõn, đôi gò má đỏ au, đôi môi hồng đào khiến nét mặt trở nên tươi thắm vô ngần, nhiều câu vừa thoáng thấy đã phải chú ý rồi đem lòng trộm dấu, thầm yêu:

Ai xui má đỏ, môi hồng

Để anh nhác thấy đem lòng thương yêu

Người phụ nữ xưa được kể là đẹp phải thuộc vào hàng những người có nước

da trắng trẻo hồng hào, mái tóc râm dài tha thướt, nét mặt tươi thắm hồn nhiên, dáng vóc thanh tú cân đối mềm mại Người đẹp như thế đứng đâu cũng nổi bật và

xinh:

Trúc xinh trúc mọc đầu đình

Em xinh em đứng một mình cũng xinh Trúc xinh trúc mọc bờ ao

Định dạng
Số trang	60
Dung lượng	1,62 MB