Luận án phân tích sự dung hợp giữa Phật giáo với tín ngưỡng thờ Mẫu để làm rõ những giá trị và bảo tồn giá trị hội nhập của sự dung hợp ấy ở thành phố Hải Phòng hiện nay. Để biết rõ hơn về nội dung chi tiết, mời các bạn cùng tham khảo.
Trang 1Đ I H C QU C GIA HÀ N IẠ Ọ Ố Ộ
TRƯỜNG Đ I H C KHOA H C XÃ H I VÀ NHÂN VĂNẠ Ọ Ọ Ộ
PHAN TH KIM Ị
(Thích Đàm Kiên)
S DUNG H P GI A PH T GIÁO VÀ TÍN NG Ự Ợ Ữ Ậ ƯỠ NG
TH M U THÀNH PH H I PHÒNG HI N NAY Ờ Ẫ Ở Ố Ả Ệ
Chuyên ngành: Tôn giáo h cọ
Mã s : ố 62.22.90.01
TÓM T T LU N ÁN TI N SĨẮ Ậ Ế TÔN GIÁO H CỌ
1
Trang 2Hà N i ộ 2016
Công trình được hoàn thành t i:ạ
Tr ườ ng Đ i h c Khoa h c Xã h i và Nhân văn, ạ ọ ọ ộ
Đ i h c Qu c gia Hà N i ạ ọ ố ộ
Ngườ ưới h ng d n khoa h c: ẫ ọ GS.TS. Nguy n H u Vui ễ ữ
Ph n bi n 1: ả ệ
Ph n bi n 2: ả ệ
Ph n bi n 3: ả ệ
Lu n án đậ ược b o v t i H i đ ng ch m lu n án ti n sĩ câp c sả ệ ạ ộ ồ ấ ậ ế ́ ơ ở
Trường Đ i h c Khoa h c Xã h i & Nhân văn vào h i: gi ạ ọ ọ ộ ồ ờ ngày tháng năm 2016
2
Trang 3Có th tìm hi u lu n án t i:ể ể ậ ạ
Th vi n Qu c gia Vi t Namư ệ ố ệ
Trung tâm Thông tin – Th vi n, Đ i h c Qu c gia Hà N iư ệ ạ ọ ố ộ
3
Trang 4M Đ UỞ Ầ
1. Lý do ch n đ tàiọ ề
Vi t Nam là m t qu c gia đa t c ngệ ộ ố ộ ười, có đ i s ng tín ngờ ố ưỡng, tôn giáo đa d ng. S t n t i c a các lo i hình tôn giáo t o nên thạ ự ồ ạ ủ ạ ạ ế song hành, hòa quy n vào nhau, dung h p l n nhau cùng v i b n s cệ ợ ẫ ớ ả ắ văn hóa dân t c trong m t kh i “nh t th ” g i chung là b n s c dânộ ộ ố ấ ể ọ ả ắ
t c Vi t Nam Ngộ ệ ười Vi t v n khoan dung v i các tôn giáo, tínệ ố ớ
ngưỡng. Các tôn giáo, tín ngưỡng Vi t Nam cũng khoan hòa, dungở ệ
h p v i nhau t o nên s đoàn k t, tính bao dung, đ ng thu n trên t ngợ ớ ạ ự ế ồ ậ ổ
th đ i s ng tâm linh và đ i s ng xã h i. ể ờ ố ờ ố ộ
T xa x a ngừ ư ười Vi t Nam đã th c hi n vi c th cúng c a mìnhệ ự ệ ệ ờ ủ
trước khi có các tôn giáo ngo i nh p. T t c các tôn giáo khác t bênạ ậ ấ ả ừ ngoài du nh p vào đ u không th nào xóa b đậ ề ể ỏ ược đ o g c c a dânạ ố ủ
t c, mà rút cu c đ u ph i chung s ng v i nó, n u mu n thu ph cộ ộ ề ả ố ớ ế ố ụ
được tín đ Đ i v i ngồ ố ớ ười Vi t Nam, đ o nào cũng đệ ạ ược coi tr ng,ọ
mi n là giáo lý không đi ngễ ược v i đ o đ c c a dân t c, trái v i thu nớ ạ ứ ủ ộ ớ ầ phong m t c c a nhân dân, không ph n l i l i ích c a c ng đ ng,ỹ ụ ủ ả ạ ợ ủ ộ ồ
c a đ t nủ ấ ước. Tính bao dung trong tín ngưỡng, t tư ưởng, t do tínự
ngưỡng thu c n p s ng bình thộ ế ố ường c a ngủ ười Vi t Nam, là c sệ ơ ở
c a s đoàn k t tôn giáo ngo i lai và tín ngủ ự ế ạ ưỡng b n đ a trong sả ị ự nghi p xây d ng và gi nệ ự ữ ướ ủc c a dân t c. ộ
Đúng nh v y, l ch s đã ch ng minh xu hư ậ ị ử ứ ướng ch y u c a cácủ ế ủ tôn giáo nở ước ta là hướng v dân t c. Trong các tôn giáo hi n cóề ộ ệ
m t Vi t Nam, Ph t giáo m c dù là m t tôn giáo ngo i nh p nh ngặ ở ệ ậ ặ ộ ạ ậ ư
r t g n gũi và h u nh đã tr thành m t lĩnh v c tinh th n không thấ ầ ầ ư ở ộ ự ầ ể thi u c a ngế ủ ười Vi t Nam. Ph t giáo đã nhanh chóng hòa mình cùngệ ậ văn hóa dân t c, hòa mình cùng nh ng phong t c t p quán, tín ngộ ữ ụ ậ ưỡ ng
1
Trang 5dân t c, đ c bi t là tín ngộ ặ ệ ưỡng M u đ tr thành Ph t giáo riêng,ẫ ể ở ậ mang đ m tinh th n đ c s c c a Vi t Nam. ậ ầ ặ ắ ủ ệ
H i Phòng là thành ph c ng quan tr ng, trung tâm công nghi pả ố ả ọ ệ
l n nh t phía B c Vi t Nam, đ ng th i cũng là trung tâm kinh t , vănớ ấ ắ ệ ồ ờ ế hoá, y t , giáo d c, khoa h c, thế ụ ọ ương m i và công ngh c a Vùngạ ệ ủ duyên h i B c B Tín ngả ắ ộ ưỡng th M u v n mang đ m s c thái c aờ ẫ ố ậ ắ ủ
c dân nông nghi p và có ngu n g c t ch đ M u h Trư ệ ồ ố ừ ế ộ ẫ ệ ước khi
Ph t giáo du nh p vào H i Phòng, bên c nh tín ngậ ậ ả ạ ưỡng th Th n,ờ ầ Thánh, người dân đ t C ng đã r t coi tr ng tín ngấ ả ấ ọ ưỡng th M u trongờ ẫ
đ i s ng tâm linh c a mình. Khi Ph t giáo du nh p vào H i Phòng, tờ ố ủ ậ ậ ả ừ
r t s m g n li n v i bi u tấ ớ ắ ề ớ ể ượng Tháp Tường Long và thành Nê Nê, vùng bi n Đ S n. Con ngể ồ ơ ườ ấ ải đ t c ng v n c i m trong văn hóa nênố ở ở
d dàng ti p nh n Ph t giáo và đ ng th i cũng gi ng nh ngễ ế ậ ậ ồ ờ ố ư ười dân
Vi t Nam nhi u vùng mi n khác b n đ a hóa Ph t giáo, dung h pệ ở ề ề ả ị ậ ợ
Ph t giáo v i tín ngậ ớ ưỡng tâm linh truy n th ng c a đ a phề ố ủ ị ương mình.
Đ c bi t là dung h p v i tín ngặ ệ ợ ớ ưỡng th M u. ờ ẫ
S dung h p gi a Ph t giáo v i tín ngự ợ ữ ậ ớ ưỡng M u Thành phẫ ở ố
H i Phòng đả ược th hi n r t đa d ng và phong phú trong su t ti nể ệ ấ ạ ố ế trình l ch s t n t i và phát tri n c a tôn giáo này, có nhi u đóng gópị ử ồ ạ ể ủ ề cho đ i s ng tâm linh và b n s c văn hóa đ t C ng. Dung h p choờ ố ả ắ ấ ả ợ
th y tinh th n khoan dung tôn giáo nói chung, gi a Ph t giáo v i tínấ ầ ữ ậ ớ
ngưỡng th M u nói riêng Vi t Nam và H i Phòng hi n nay còn cóờ ẫ ở ệ ả ệ nhi u ý ki n trái chi u. Qua nghiên c u trong lu n án này cho th y sề ế ề ứ ậ ấ ự dung h p tôn giáo, tín ngợ ưỡng là m t truy n th ng văn hóa c a ngộ ề ố ủ ườ i
Vi t là m t t t y u, đ ng th i cũng ph n bi n l i quan đi m, nh nệ ộ ấ ế ồ ờ ả ệ ạ ể ậ
đ nh trái chi u c a m t s h c gi hi n nay cho r ng: “Vi t Namị ề ủ ộ ố ọ ả ệ ằ ệ không có truy n th ng dân ch , dung h p và khoan dung tônề ố ủ ợ giáo”[75;tr.9], hay tính đ ng thu n và dung h p tôn giáo, khoan dungồ ậ ợ tôn giáo Vi t Nam ch a th t sâu đ m. Nghiên c u “ở ệ ư ậ ậ ứ S dung h p ự ợ
2
Trang 6gi a Ph t giáo và tín ng ữ ậ ưỡ ng th M u Thành ph H i Phòng ờ ẫ ở ố ả
hi n nay” ệ là khai thác giá tr văn hóa dân t c, kh ng đ nh căn tính c aị ộ ẳ ị ủ
Ph t giáo Vi t Nam, nh m góp ph n xây d ng n n văn hóa tiên ti nậ ệ ằ ầ ự ề ế
đ m đà b n s c dân t c, c ng c kh i đ i đoàn k t toàn dân. Đ ng vàậ ả ắ ộ ủ ố ố ạ ế ả Nhà nước kh ng đ nh: Tôn giáo, tín ngẳ ị ưỡng là m t hi n tộ ệ ượng xã h iộ còn t n t i lâu dài, nó còn ch a đ ng nh ng giá tr văn hóa và đ o đ cồ ạ ứ ự ữ ị ạ ứ
nh t đ nh, nó còn là m t trong nh ng đ ng l c góp ph n thúc đ y sấ ị ộ ữ ộ ự ầ ẩ ự phát tri n c a xã h i. ể ủ ộ
2. M c đích và nhi m v nghiên c u c a lu n ánụ ệ ụ ứ ủ ậ
2.1. M c đích nghiên c u ụ ứ :
Lu n án phân tích s dung h p gi a Ph t giáo v i tín ngậ ự ợ ữ ậ ớ ưỡng thờ
M uẫ đ làm rõ nh ng giá tr và b o t n giá tr h i nh p c a s dungể ữ ị ả ồ ị ộ ậ ủ ự
h p yợ ấ thành ph H i Phòngở ố ả hi n nayệ
2.2. Nhi m v nghiên c u: ệ ụ ứ
Thứ nhất, phân tích khái quát v c s dung h p gi a Phề ơ ở ợ ữ ật giáo
và tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Thành phố Hải Phòng hi nệ nay.
Thứ hai, trình bày và phân tích những biểu hiện sự dung hợp Phật giáo đối với tín ngưỡng thờ Mẫu ở Thành phố Hải Phòng hi n nay. ệThứ ba, b o t n giá tr h i nh p cả ồ ị ộ ậ ủa sự dung hợp Phật giáo đối với tín ngưỡng thờ Mẫu ở Thành phố Hải Phòng hi n nay. ệ
3. Đ i tố ượng và ph m vi nghiên c uạ ứ
3.1. Đ i t ố ượ ng nghiên c u ứ : S dung h p gi a Ph t giáo v i tínự ợ ữ ậ ớ
ngưỡng th M u H i Phòng hi n nay. ờ ẫ ở ả ệ
3.2. Ph m vi nghiên c u ạ ứ : Bi u hi n s dung h p gi a Ph t giáoể ệ ự ợ ữ ậ
v i tín ngớ ưỡng th M u H i Phòng trên các lĩnh v c tín ngờ ẫ ở ả ự ưỡng, nghi l , l h i, c s th t … qua kh o sát m t s qu n, huy n c aễ ễ ộ ơ ở ờ ự ả ộ ố ậ ệ ủ thành ph : Lê Chân, Đ S n và Th y Nguyên. ố ồ ơ ủ
3
Trang 74. C s lý lu n và phơ ở ậ ương pháp nghiên c uứ
4.1. C s lý lu n và ph ơ ở ậ ươ ng pháp lu n: ậ Lu n án đậ ược th c hi nự ệ trên c s lý lu n và phơ ở ậ ương pháp lu n c a Ch nghĩa duy v t bi nậ ủ ủ ậ ệ
ch ng, Ch nghĩa duy v t l ch s đ nghiên c u Ph t giáo và tínứ ủ ậ ị ử ể ứ ậ
ngưỡng th M u H i Phòng. ờ ẫ ở ả
4.2. Ph ươ ng pháp nghiên c u: ứ Lu n án s d ng t ng h p cácậ ử ụ ổ ợ
phương pháp nghiên c u c a tôn giáo h c, nghiên c u liên ngành,ứ ủ ọ ứ trong đó chú tr ng s d ng các phọ ử ụ ương pháp: Phương pháp quan sát khoa học; Phương pháp điều tra; Phương pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm; Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết; Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết; Phương pháp giả thuyết; Phương pháp lịch s …ử
5. Đóng góp m i c a lu n ánớ ủ ậ
M t là ộ , phân tích khái quát v c s dung h p gi a Ph t giáo vàề ơ ở ợ ữ ậ tín ngưỡng th M u c a ngờ ẫ ủ ười Vi t Thành ph H i Phòng hi nệ ở ố ả ệ nay: Nh ng c s đ a chính tr , kinh t , văn hóa, tri t lý c a Ph t giáoữ ơ ở ị ị ế ế ủ ậ
và tín ngưỡng th M u thành ph H i Phòng hi n nay. ờ ẫ ố ả ệ
Hai là, qua kh o c u, đi n dã, ph ng v n và đi u tra xã h i h c, lu nả ứ ề ỏ ấ ề ộ ọ ậ
án phân tích bi u hi n c a s dung h p gi a Ph t giáo và tín ng ng thể ệ ủ ự ợ ữ ậ ưỡ ờ
M u thành ph H i Phòng hi n nay qua: ni m tin Ph t giáo và tín ng ngẫ ở ố ả ệ ề ậ ưỡ
M u trong th c hành tôn giáo, không gian, th i gian th cúng, nghi l và lẫ ự ờ ờ ễ ễ
h i tôn giáo c a Ph t giáo và tín ng ng th M u H i Phòng.ộ ủ ậ ưỡ ờ ẫ ở ả
Ba là, lu n án phân tích giá tr c a s dung h p gi a Ph t giáoậ ị ủ ự ợ ữ ậ
và tín ngưỡng th M u H i Phòng hi n nay, t đó đ xu t m t sờ ẫ ở ả ệ ừ ề ấ ộ ố khuy n ngh nh m phát huy và b o t n các giá tr này trong b i c nhế ị ằ ả ồ ị ố ả
hi n nayệ
6. Ý nghĩa lý lu n và th c ti n c a lu n ánậ ự ễ ủ ậ
4
Trang 8Ý nghĩa lý lu n ậ : Lu n án góp ph n hoàn thi n h n nh ng hi uậ ầ ệ ơ ữ ể
bi t v s dung h p gi a Ph t giáo v i tín ngế ề ự ợ ữ ậ ớ ưỡng th M u thànhờ ẫ ở
ph H i phòng hi n nay trên m t s phố ả ệ ộ ố ương di n bi u hi nệ ể ệ Cung c pấ
nh ng minh ch ng lý lu n trong nghiên c u m i quan h gi a tôn giáoữ ứ ậ ứ ố ệ ữ
và văn hóa.
Ý nghĩa th c ti n ự ễ : Lu n án có th làm tài li u tham kh o choậ ể ệ ả
vi c ho ch đ nh chính sách tôn giáo c a Đ ng và Nhà nệ ạ ị ủ ả ước ta đ iố
v i Ph t giáo, và tín ngớ ậ ưỡng th M u, ph c v nghiên c u, gi ngờ ẫ ụ ụ ứ ả
d y v tôn giáo Vi t Nam nói chung, Ph t giáo, tín ngạ ề ở ệ ậ ưỡng thờ
M u nói riêngẫ
7. K t c u c a lu n ánế ấ ủ ậ
Ngoài ph n M đ u, K t lu n, Danh m c các bài vi t c a tácầ ở ầ ế ậ ụ ế ủ
gi và Danh m c tài li u tham kh o, n i dung c a lu n án g m 4ả ụ ệ ả ộ ủ ậ ồ
chương 10 ti t.ế
5
Trang 9T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C U VÀ NH NG V N ĐỔ Ứ Ữ Ấ Ề
LIÊN QUAN Đ N LU N ÁNẾ Ậ
1.1. T ng quan t li u nghiên c uổ ư ệ ứ
1.1.1. T li u nghiên c u v Ph t giáo và Ph t giáo Vi t ư ệ ứ ề ậ ậ ở ệ Nam
M ng tài li u nghiên c u v Ph t giáo và Ph t giáo Vi t Namả ệ ứ ề ậ ậ ệ khá phong phú và đa d ng. Có th k đ n m t s công trình nghiênạ ể ể ế ộ ố
c u tiêu bi u sau đây: ứ ể
1.1.1.1. Nghiên c u v Ph t giáo ứ ề ậ
Các tài li u đệ ược đ c p đ n m t s công trình nghiên c u trênề ậ ế ở ộ ố ứ
đ u kh ng đ nh Ph t giáo là m t tôn giáo, m t trào l u tri t h c cóề ẳ ị ậ ộ ộ ư ế ọ
l ch s hình thành và phát tri n t th k V – VI TCN, n Đ ị ử ể ừ ế ỷ ở Ấ ộ
Người sáng l p ra Ph t giáo là Đ c Th Tôn – Ph t Thích Ca. Có thậ ậ ứ ế ậ ể
k đ n: “ể ế Ph t giáo nhìn toàn di n ậ ệ ” c a Piyadassi, do Nguy n Kimủ ễ Khánh d ch; “ị 2500 năm Ph t giáo ậ ”, tác gi P.V.Bapat. “ả Đ i th a ạ ừ
Ph t giáo t t ậ ư ưở ng lu n ậ ” (1999) c a Kimura Taiken ủ Ph t giáo và ậ Văn hóa và Thi n lu n ề ậ c a D.T.Suzuki. M t s h c gi Vi t Namủ ộ ố ọ ả ệ cũng có nh ng nh n đ nh riêng v giáo thuy t c a Ph t giáo. Có thữ ậ ị ề ế ủ ậ ể
k tên m t s công trình nh : ể ộ ố ư Ph t h c ph thông ậ ọ ổ (1992) Thích Thi nệ
Hoa; S phân nhánh Ph t giáo Nam tông và Đ i th a ự ậ ạ ừ trong Ph t giáo ậ , Hoàng Th Th ; ị ơ Ph t h c c b n ậ ọ ơ ả , t p 1 (2003), Thích Viên Giác; ậ Ấ n
Đ Ph t giáo s lu n ộ ậ ử ậ (2006), Viên Trí; L ch s tri t h c n Đ ị ử ế ọ Ấ ộ
(2007), Thích Mãn Giác; Tìm hi u nhân sinh quan Ph t giáo ể ậ (1994), Thích Tâm Thi nệ … Nh v y, trong hư ậ ướng nghiên c u v Ph t giáoứ ề ậ nói chung các tác gi ch y u trình bày nh ng v n đ khái quát v sả ủ ế ữ ấ ề ề ự
6
Trang 10ra đ i, l ch s và t tờ ị ử ư ưởng Ph t giáo nh m t b ph n trong tri t h cậ ư ộ ộ ậ ế ọ
Phương Đông cũng nh n Đ Đ c bi t, các nghiên đó đã ph n nàoư Ấ ộ ặ ệ ầ khái quát đượ ư ưởc t t ng, quan đi m Ph t giáo và ý nghĩa tri t h c c aể ậ ế ọ ủ
nó m t cách c th , chi ti t và h th ng.ộ ụ ể ế ệ ố
1.1.1.2. Nghiên c u v Ph t giáo Vi t Nam ứ ề ậ ệ
Nghiên c u v Ph t giáo Vi t Nam có th k tên các công trìnhứ ề ậ ệ ể ể nghiên c u sau: Nguy n Lang,ứ ễ “Vi t Nam Ph t giáo s lu n ệ ậ ử ậ ” (Nxb
Văn h c Hà N i 2000); Nguy n Tài Th (ch biên), “ọ ộ ễ ư ủ L ch s Ph t ị ử ậ giáo Vi t Nam ệ ” (Nxb KHXH, Hà N i 1988); ộ Thi n Uy n T p Anh, ề ể ậ
Giáo h i Ph t giáo Vi t Nam, Vi n Nghiên c u Ph t h c, Nxb. Vănộ ậ ệ ệ ứ ậ ọ
h c n hành; ọ ấ Ph t giáo Vi t Nam (t kh i nguyên đ n 1981) ậ ệ ừ ở ế , B đồ ề Tân Thanh Nguy n Đ i Đ ng, Nxb. Văn h c; ễ ạ ồ ọ Ph t giáo th i Đinh và ậ ờ
Ti n Lê trong công cu c d ng n ề ộ ự ướ c và gi n ữ ướ Nguy n H ng c, ễ ồ
Dương và Thượng t a Thích Th L c (đ ng ch biên; ọ ọ ạ ồ ủ Đ i c ạ ươ ng tri t h c Ph t giáo Vi t Nam ế ọ ậ ệ , (t p 1) Nguy n Hùng H u, Nxb Khoaậ ễ ậ
h c Xã h i, Hà N iọ ộ ộ ; “ nh h Ả ưở ng c a các h t t ủ ệ ư ưở ng và tôn giáo đ i ố
v i con ng ớ ườ i Vi t Nam hi n nay ệ ệ ” (Nxb CTQG, Hà N i 1997),ộ Nguy n Tài Th ch biên; Nguy n Dăng Duy, “ễ ư ủ ễ Ph t giáo và văn hoá ậ
Vi t Nam ệ ”(Nxb Hà N i 1999); Tr n Văn Giàu, “ộ ầ Giá tr tinh th n ị ầ truy n th ng c a dân t c Vi t Nam ề ố ủ ộ ệ ” (Nxb KHXH, Hà N i 1975),“ộ Đ o ạ
đ c Ph t giáo trong th i hi n đ i ứ ậ ờ ệ ạ ” (Nxb Tp H Chí Minh 1993) vàồ
“S phát tri n c a t t ự ể ủ ư ưở ng Vi t Nam t gi a th k XIX đ n cách ệ ừ ữ ế ỷ ế
m ng tháng Tám ạ ” (3 t p) (Nxb CTQG, Hà N i 1997, 1998); U banậ ộ ỷ Khoa h c Xã h i Vi t Nam, Vi n Tri t h c, “ọ ộ ệ ệ ế ọ M y v n đ v Ph t ấ ấ ề ề ậ giáo và l ch s t t ị ử ư ưở ng Vi t Nam ệ ”(Hà N i 1986); “ộ Có m t n n ộ ề
đ o lý Vi t Nam” ạ ở ệ (Nxb TP H Chí Minh 1996), Nguy n Phanồ ễ Quang. Nguy n Th B y, “ễ ị ả Văn hoá Ph t giáo và l i s ng c a ng ậ ố ố ủ ườ i
7
Trang 11Vi t Hà N i và châu th B c B ệ ở ộ ổ ắ ộ” (Nxb Văn hoá thông tin, Hà N iộ 1997).v.v… Gi i Tăng sĩ Ph t giáo cũng đóng góp nhi u công trình cóớ ậ ề giá tr trong lĩnh v c này, nh : Thích Đ o Quang, “ị ự ư ạ Đ i c ạ ươ ng tri t ế
h c Ph t giáo ọ ậ ” (Nxb Thu n hoá, Hu 1996) Thích Ph ng S n,ậ ế ụ ơ
“Nh ng nét đ p văn hoá c a đ o Ph t ữ ẹ ủ ạ ậ ” (Vi n Nghiên c u Ph t h cệ ứ ậ ọ
Vi t Nam n hành 1995). Thích Minh Châu, “ệ ấ Đ o đ c Ph t giáo và ạ ứ ậ
h nh phúc con ng ạ ườ ” Thích Thanh T , “ i ừ Ph t giáo v i dân ậ ớ
t c ộ ”(Thành h i Ph t giáo TP H Chí Minh 1995). Lê Cung, “ộ ậ ồ Ph t ậ giáo Vi t Nam v i c ng đ ng dân t c ệ ớ ộ ồ ộ ” (Thành h i Ph t giáo TP Hộ ậ ồ Chí Minh n hành 1996). H c Vi n Ph t giáo Vi t Nam t i TP H Chíấ ọ ệ ậ ệ ạ ồ Minh, “Ph t giáo nh p th và phát tri n ậ ậ ế ể ” (Nxb Tôn giáo 2008)…
Liên quan đ n Ph t giáo và nh hế ậ ả ưởng c a nó đ i v i đ i s ng xã h iủ ố ớ ờ ố ộ
Vi t Nam còn có m t s lu n án nh : Lu n án Ti n sĩ Tri t h c c aệ ộ ố ậ ư ậ ế ế ọ ủ
Lê H u Tu nữ ấ :“ nh h Ả ưở ng c a nh ng t t ủ ữ ư ưở ng tri t h c Ph t giáo ế ọ ậ trong đ i s ng văn hoá tinh th n c a dân t c Vi t Nam ờ ố ầ ủ ộ ệ ”(Hà N iộ 1999). Lu n án Ti n sĩ Tri t h c c a T Chí H ng:ậ ế ế ọ ủ ạ ồ “ nh h Ả ưở ng c a ủ
đ o đ c Ph t giáo trong đ i s ng đ o đ c c a xã h i Vi t Nam hi n ạ ứ ậ ờ ố ạ ứ ủ ọ ệ ệ nay”(Hà N i 2004). Lu n án Ti n sĩ Tri t h c c a Hoàng Th Lanộ ậ ế ế ọ ủ ị
“ nh h Ả ưở ng c a đ o đ c tôn giáo đ i v i đ o đ c c a con ng ủ ạ ứ ố ớ ạ ứ ủ ườ i
Vi t Nam hi n nay ệ ệ ”(Hà N i 2004). Lu n án Ti n sĩ Tri t h c c a Lêộ ậ ế ế ọ ủ Văn L i “ợ Ả nh h ưở ng c a văn hoá tôn giáo trong đ i s ng tinh th n ủ ờ ố ầ
c a xã h i Vi t Nam hi n nay ủ ộ ệ ệ ”(Hà N i 2008); Lu n án Ti n s c aộ ậ ế ỹ ủ Nguy n Th Thúy H ng “ễ ị ằ Ả nh h ưở ng c a nhân sinh quan Ph t giáo ủ ậ
đ n đ i s ng tinh th n c dân đ ng b ng sông H ng hi n nay ế ờ ố ầ ư ồ ằ ồ ệ ”(2015)
… Bên c nh đó còn có m t s k y u đ tài khoa h c và h i th o vạ ộ ố ỷ ế ề ọ ộ ả ề
Ph t giáo, vai trò c a Ph t giáo Vi t Nam có giá tr nh : K y u h iậ ủ ậ ở ệ ị ư ỷ ế ộ
th o:“ả Đ o đ c Ph t giáo trong th i hi n đ i ạ ứ ậ ờ ệ ạ ”(TP H Chí Minh 1999);ồ
8
Trang 12K y u đ tài: “ỷ ế ề Th c tr ng, nguyên nhân, xu h ự ạ ướ ng v n đ ng c a ậ ộ ủ
Ph t giáo Vi t Nam và nh ng v n đ đ t ra cho công tác lãnh đ o ậ ở ệ ữ ấ ề ặ ạ
qu n lý ả ” (thu c đ tài đ c l p c p Nhà nộ ề ộ ậ ấ ước: Th c tr ng, xu hự ạ ướ ng
bi n đ ng c a tôn giáo Vi t Nam và nh ng v n đ đ t ra cho côngế ộ ủ ở ệ ữ ấ ề ặ tác lãnh đ o qu n lý c a H c Vi n Chính tr qu c gia H Chí Minh,ạ ả ủ ọ ệ ị ố ồ
Hà N i 2001); K y u đ tài: “ộ ỷ ế ề Chính sách c a Nhà n ủ ướ c Vi t Nam ệ
đ i v i Ph t giáo Nam tông và đ o Tin lành vùng đ ng bào dân t c ố ớ ậ ạ ồ ộ thi u s nh m ph c v cho công tác ch đ o đi u hành c a Đ ng và ể ố ằ ụ ụ ỉ ạ ề ủ ả Chính phủ” (Đ tài đ c l p c p Nhà nề ộ ậ ấ ước c a H c vi n Chính trủ ọ ệ ị
qu c gia H Chí Minh và Văn phòng Chính ph , Hà N i 2005); Kố ồ ủ ộ ỷ
y u đ tài: “ế ề Ả nh h ưở ng c a Ph t giáo trong đ i s ng tinh th n c a ủ ậ ờ ố ầ ủ nhân dân vùng đ ng b ng B c B ồ ằ ắ ộ”(Đ tài khoa h c c p b c a Về ọ ấ ộ ủ i nNghiên c u Tôn giáo và Tín ngứ ưỡng H c vi n Chính tr qu c gia Họ ệ ị ố ồ Chí Minh, Hà N i 2007). Ngoài ra còn có nhi u công trình trên cácộ ề
t p chí cũng đ c p đ n nh ng nh hạ ề ậ ế ữ ả ưởng c a Ph t giáo trên cácủ ậ
phương di n khác nhau trong văn hoá, l i s ng c a ngệ ố ố ủ ười Vi t Namệ
nh : “ư Ph t giáo và s hình thành nhân cách con ng ậ ự ườ i Vi t Nam ệ
hi n nay ệ ” (T p chí Tri t h c s 2/1994) c a GS.TS Nguy n Tài Th ;ạ ế ọ ố ủ ễ ư
“Tôn giáo và tín ngưỡng trong đ i s ng văn hoá hi n nay (T p chíờ ố ệ ạ
C ng s n s 15/1999) c a GS.TS Đ Quang H ng; “ộ ả ố ủ ỗ ư Vài suy nghĩ về
Ph t giáo dân gian Vi t Nam ậ ệ ”(T p chí Nghiên c u Ph t h c sạ ứ ậ ọ ố 2/1997) c a Hoàng Th Lan; “ủ ị Ph t giáo và tâm h n ng ậ ồ ườ i Vi t”( ệ T pạ chí Nghiên c u Ph t h c s 6/1998) c a Vũ Minh Tuyên; “ứ ậ ọ ố ủ Ả nh
h ưở ng c a Ph t giáo Theravada trong tang ma c a ng ủ ậ ủ ườ i Khmer”(T p chí Nghiên c u Tôn giáo, s 5/2003) c a TS. Nguy nạ ứ ố ủ ễ
M nh Cạ ường; “Đ o Ph t ti u th a Khmer vùng nông thôn đ ng ạ ậ ể ừ ở ồ
b ng sông C u Long: ch c năng xã h i truy n th ng và đ ng thái xã ằ ử ứ ộ ề ố ộ
h i ộ ” (T p chí Nghiên c u Tôn giáo, s 5/2003) c a Nguy n Xuânạ ứ ố ủ ễ
9
Trang 13Nghĩa: “M t vài đóng góp c a Ph t giáo đ i v i văn hoá Vi t Nam ộ ủ ậ ố ớ ệ ” (T p chí Nghiên c u Tôn giáo, s 5/2005) c a Lê Đ c H nh; “ạ ứ ố ủ ứ ạ Bàn thêm v nh h ề ả ưở ng c a Ph t giáo trong đ i s ng xã h i Vi t Nam ủ ậ ờ ố ộ ệ
hi n nay” ệ (T p chí Nghiên c u tôn giáo s 10/2007 c a Lê Văn Đính;ạ ứ ố ủ
“Ph t giáo Vi t Nam trong s nghi p đ i m i, xây d ng và b o v ậ ệ ự ệ ổ ớ ự ả ệ
T qu c”( ổ ố T p chí Nghiên c u Ph t h c s 3/2006) c a Hoà thạ ứ ậ ọ ố ủ ượ ngThích Thanh T ; “ứ Nh n di n đ phát huy giá tr di s n văn hoá Ph t ậ ệ ể ị ả ậ giáo Vi t Nam ệ ” (T p chí Nghiên c u Tôn giáo s 5/2008) c a Đ ngạ ứ ố ủ ặ
Văn Bài; “Nghiên c u và ng d ng các giá tr văn hoá Ph t giáo ứ ứ ụ ị ậ trong xã h i Vi t Nam hi n nay ộ ệ ệ ” (T p chí Nghiên c u Tôn giáo sạ ứ ố 5/2008) c a Nguy n H ngDủ ễ ồ ương; “Ả nh h ưở ng c a “Tâm” trong ủ
Ph t giáo đ i v i văn hoá tinh th n c a ng ậ ố ớ ầ ủ ườ i Vi t Nam hi n ệ ệ nay”(T p chí Nghiên c u Tôn giáo s 5/2008) c a Ngô Th Lan Anh;ạ ứ ố ủ ị
“Vai trò và v trí c a Ph t giáo Vi t Nam ị ủ ậ ở ệ ” (T p chí Tri t h c sạ ế ọ ố 6/2008) c a Nguy n Đ c L .v.v…ủ ễ ứ ữ
Nghiên c u v Ph t giáo H i Phòng là m ng tài li u r t khanứ ề ậ ả ả ệ ấ
Tr nh Minh Hi n, Nxb H i Phòng. Ngoài ra còn m t s t li u có đị ề ả ộ ố ư ệ ề
c p đ n các c s th t c a Ph t giáo và tín ngậ ế ơ ở ờ ự ủ ậ ưỡng và văn hóa, l chị
s H i Phòng nh : ử ở ả ư Du l ch văn hóa H i Phòng ị ả (2006) c a Tr nủ ầ
Phương, Nxb H i Phòng; ả Di tích l ch s Tràng Kênh Th y Nguyên ị ử ủ
H i Phòng ả (2015) c a Nguy n Văn M , Nxb H i Phòng; ủ ễ ỹ ả Quá trình hình thành phát tri n thành ph và đ c tính ng ể ố ặ ườ i H i Phòng ả
10
Trang 14(1987), Ban Nghiên c u l ch s H i Phòng, Nxb. H i Phòng; ứ ị ử ả ả Đ ng b ả ộ
H i Phòng qua các k đ i h i ả ỳ ạ ộ (2000) c a Đoàn Trủ ường S n, Nxbơ
H i Phòng. Lu n án Ti n s văn h c ả ậ ế ỹ ọ Nghiên c u văn bia H i Phòng ứ ả
(2011) c a Nguy n Th Kim Hoa; Lu n án Ti n s văn hóa h c ủ ễ ị ậ ế ỹ ọ Tín
ng ưỡ ng th th y th n H i Phòng ờ ủ ầ ở ả (2011) c a Tr n Qu c Tu n…ủ ầ ố ấ
Đi m qua tình hình nghiên c u nh trên, cho th y, ch a th y cóể ứ ư ấ ư ấ công trình nào bàn v s dung h p gi a Ph t giáo v i tín ngề ự ợ ữ ậ ớ ưỡng thờ
M u thành ph H i Phòng hi n nay. Chính vì v y, trên c s kẫ ở ố ả ệ ậ ơ ở ế
th a thành qu nghiên c u c a các nhà khoa h c đi trừ ả ứ ủ ọ ước, lu n án t pậ ậ trung vào vi c phân tích s dung h p gi a Ph t giáo v i tín ngệ ự ợ ữ ậ ớ ưỡ ng
th M u thành ph H i Phòng hi n nay. ờ ẫ ở ố ả ệ
1.1.2. T li u nghiên c u v tín ng ư ệ ứ ề ưỡ ng th M u ờ ẫ
Trong ph n tình hình nghiên c u đ tài này, lu n văn ch xinầ ứ ề ậ ỉ nêu m t s tác ph m c a m t s tác gi trong nộ ố ẩ ủ ộ ố ả ước vi t v tínế ề
ngưỡng th M u.ờ ẫ
Đ ng Văn Lung:“ặ Tam Tòa Thánh M u ẫ ” (1991), Nxb Văn hóa
dân t c, “ộ Văn hóa Thánh M u ẫ ” (2004). “ Đ o M u Vi t Nam ạ ẫ ở ệ ”,
“Đ o M u và các hình th c Shaman trong các t c ng ạ ẫ ứ ộ ườ ở i Vi t ệ Nam và Châu Á ”, Ngô Đ c Th nh (ch biên). “ứ ị ủ Văn hóa tâm linh Nam
bộ”, Nguy n Đăng Duy (1997); “ễ Di s n văn hóa dân t c trong tín ả ộ
ng ưỡ ng và tôn giáo Vi t Nam ở ệ ”, Chu Quang Tr (2000); “ứ L ch s ị ử tín ng ưỡ ng Đông Nam Á”, Trương Sĩ Hùng (ch biên); “ủ Tín ng ưỡ ng
th M u Mi n Trung” ờ ẫ ở ề , Nguy n H u Thông (ch biên); Vũ Ng cễ ữ ủ ọ Khánh, “Tín ng ưỡ ng dân gian Vi t Nam ệ ” (2001); “L h i dân gian ễ ộ Nam b
ở ộ” (2003), Trương Qu c Th ng; Nguy n Chí B n, “ố ắ ễ ề Văn hóa dân gian nh ng phác th o ữ ả ”; “Góp ph n tìm hi u tín ng ầ ể ưỡ ng dân gian Vi t Nam ở ệ ”, Nguy n Đ c L (ch biên); Mai Thanh H i, ễ ứ ữ ủ ả “Tìm
11
Trang 15hi u tín ng ể ưỡ ng truy n th ng Vi t Nam ề ố ệ ”; “Nghi l lên đ ng l ch ễ ồ ị
s và giá tr ử ị” Nguy n Ng c Mai (2013), Nxb Văn hóa thông tin, Hàễ ọ
N i. Bên c nh đó còn có nhi u cu c h i th o khoa h c v tín ngộ ạ ề ộ ộ ả ọ ề ưỡ ng
th M u: H i th o Qu c t “ờ ẫ ộ ả ố ế Tín ng ưỡ ng th M u và l h i Ph ờ ẫ ễ ộ ủ
Gi y ầ ”, Hà N i, năm 2001; “ộ L h i Đ n C n – T c th T v Thánh ễ ộ ề ờ ụ ờ ứ ị
N ươ ng v i văn hóa bi n Vi t Nam ớ ể ở ệ ” (2009); “Văn hóa th n ờ ữ
th n (M u) Vi t Nam và văn hóa – B n s c và giá tr ầ ẫ ở ệ ả ắ ị” (năm
2012); …và nhi u bài báo đăng t i trên các t p chí: Nghiên c u Tônề ả ạ ứ giáo, Công tác tôn giáo, Tri t h c: Nguy n Minh San “ế ọ ễ Đ o M u ạ ẫ ở
n ướ c ta – nhìn t h th ng đ n mi u và th n tích” ừ ệ ố ề ế ầ , T p chí Dân t cạ ộ
h c, s 1, tr.4247, 1992; Ph m Qu nh Phọ ố ạ ỳ ương “Khát v ng c a ng ọ ủ ườ i
ph n Vi t Nam qua truy n thuy t v Thánh M u Li u H nh” ụ ữ ệ ề ế ề ẫ ễ ạ , T pạ chí Khoa h c v ph n , S 4, tr.45, 1994; Nguy n Kim Hi n (2001)ọ ề ụ ữ ố ễ ề
“Lên đ ng m t sinh ho t tâm linh mang tính tr li u” ồ ộ ạ ị ệ , T p chí Văn hóaạ dân gian, s 4, tr 6978. Nguy n Qu c Tu n “ố ễ ố ấ M u Li u H nh qua góc ẫ ễ ạ nhìn tôn giáo trong b i c nh toàn c u hóa ố ả ầ ”. T p chí Nghiên c u Tônạ ứ giáo, s 6, tr.5059, 2004…Trên đây ch là m t s tác ph m c b n c aố ỉ ộ ố ẩ ơ ả ủ các nhà nghiên c u trong nứ ước, trong nh ng năm g n đây v tínữ ầ ề
ngưỡng th M u.ờ ẫ
1.2. Nh ng v n đ liên quan đ n lu n ánữ ấ ề ế ậ
1.2.1. Khung phân tích lý thuy t và nh ng v n đ đ t ra trong ế ữ ấ ề ặ nghiên c u ứ
Đ phân tích s dung h p gi a Ph t giáo và tín ngể ự ợ ữ ậ ưỡng th M uờ ẫ
H i Phòng, lu n án s d ng h th ng các lý thuy t nghiên c u liên
ngành:
12
Trang 161) Lý thuy t xã h i h c tôn giáo ế ộ ọ : Đánh giá s dung h p gi a Ph tự ợ ữ ậ giáo và tín ngưỡng th M u H i Phòng qua nh ng bi u hi n c th ờ ẫ ở ả ữ ể ệ ụ ể Xem xét s dung h p nh m t hi n tự ợ ư ộ ệ ượng văn hóa, xã h i.ộ
2) Lý thuy t v văn hóa vùng: ế ề C th đây là s dung h p trongụ ể ở ự ợ văn hóa Ph t giáo và tín ngậ ưỡng th M u thành ph H i Phòng nhờ ẫ ở ố ả ư
th nào qua ni m tin, l nghi, không gian th cúng, l h i … ế ề ễ ờ ễ ộ
3) Lý thuy t giao l u ti p bi n văn hóa: ế ư ế ế Giao l u văn hóa baoư hàm trong đó s chung s ng c a ít nh t hai n n văn hóa (c a hai c ngự ố ủ ấ ề ủ ộ
đ ng, hai dân t c, hai đ t nồ ộ ấ ước) và giao l u là hình th c quan h traoư ứ ệ
đ i văn hóa cùng có l i. ổ ợ
4) Lý thuy t ch c năng trong tâm lý h c tôn giáo: ế ứ ọ Có th nói đaể
ph n các nghiên c u v tôn giáo t góc đ xã h i h c và tâm lý h cầ ứ ề ừ ộ ộ ọ ọ
đ u b nh hề ị ả ưởng b i cách ti p c n ch c năng tôn giáo. Trên c sở ế ậ ứ ơ ở
nh ng lý thuy t nghiên c u đó, nh ng v n đ mà lu n án đ t ra trongữ ế ứ ữ ấ ề ậ ặ nghiên c u này là: Th nh t, sứ ứ ấ ự dung hợp giữa Phật giáo với tín ngưỡng Mẫu thành ph H i Phòng đã đáp ở ố ả ứng như cầu tâm linh của quần chúng nhân dân đ a phị ươ Th hai, trong tâm th c dân gian c ang ứ ứ ủ
người dân H i Phòng, hình tả ượng N tữ ướng Lê Chân được xem là vị
Ph t Bà, Thánh M u c a ngậ ẫ ủ ười dân đ t c ng.ấ ả Th ba, bên cứ ạnh ý nghĩa tín ngưỡng, s dung h p giự ợ ữa đạo Phật và đạo Mẫu còn thể hiện sự tích hợp những giá trị văn hóa qua đ i tố ượng th cúng, khôngờ gian và th i gian th cúng, qua nghi l và các lờ ờ ễ ễ hội tôn giáo c a đ aủ ị
phương
1.2.2. M t s khái ni m và thu t ng s d ng trong lu n án ộ ố ệ ậ ữ ử ụ ậ
1. S dung h p: là s tôn tr ng, ch p nh n và đ cao s đa d ng,ự ợ ự ọ ấ ậ ề ự ạ phong phú nh m t o ra s n đ nh, tính th ng nh t, có th đóng gópằ ạ ự ổ ị ố ấ ể vào vi c kh c ph c nh ng khác bi t v văn hóa t o nên tính hài hòa.ệ ắ ụ ữ ệ ề ạ
13