Trên cơ sở lý luận và khảo sát thực tế, luận án chỉ ra những biểu hiện của sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay; qua đó đưa ra những giải pháp nhằm bảo tồn giá trị văn hóa của sự hội nhập Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng truyền thống của người dân Hà Nội hiện nay. Mời các bạn cùng tham khảo.
Trang 1Đ I H C QU C GIA HÀ N IẠ Ọ Ố Ộ
TRƯỜNG Đ I H C KHOA H C XÃ H I VÀ NHÂN VĂNẠ Ọ Ọ Ộ
VŨ Đ C CHÍNHỨ
(Thích Thanh Nhi u)ễ
S H I NH P PH T GIÁO V I TÍN NG Ự Ộ Ậ Ậ Ớ ƯỠ NG
TH CÚNG TRUY N TH NG C A NG Ờ Ề Ố Ủ ƯỜ I DÂN HÀ N I Ộ
Trang 2Hà N i ộ 2016
Công trình được hoàn thành t i:ạ
Tr ườ ng Đ i h c Khoa h c Xã h i và Nhân văn, ạ ọ ọ ộ
Đ i h c Qu c gia Hà N i ạ ọ ố ộ
Ngườ ưới h ng d n khoa h c: ẫ ọ PGS. TS. Tr n Th Kim Oanhầ ị
Ph n bi n 1: ả ệ
Ph n bi n 2: ả ệ
Ph n bi n 3: ả ệ
Lu n án đậ ược b o v t i H i đ ng ch m lu n án ti n sĩ câp c sả ệ ạ ộ ồ ấ ậ ế ́ ơ ở
Trường Đ i h c Khoa h c Xã h i & Nhân văn vào h i: gi ạ ọ ọ ộ ồ ờ ngày tháng năm 2016
Có th tìm hi u lu n án t i:ể ể ậ ạ
Trang 3 Th vi n Qu c gia Vi t Namư ệ ố ệ
Trung tâm Thông tin – Th vi n, Đ i h c Qu c gia Hà N iư ệ ạ ọ ố ộ
3
Trang 4M Đ UỞ Ầ
1. Tính c p thi t c a đ tài lu n ánấ ế ủ ề ậ
Tín ngưỡng, tôn giáo thu c thộ ượng t ng ki n trúc ph n ánhầ ế ả
hi n th c xã h i. Tín ngệ ự ộ ưỡng, tôn giáo là thành t c a văn hóa, ra đ iố ủ ờ
g n li n v i l ch s phát tri n c a xã h i loài ngắ ề ớ ị ử ể ủ ộ ười. Do v y, nghiênậ
c u v tín ngứ ề ưỡng, tôn giáo có vai trò đ c bi t quan tr ng v lý lu nặ ệ ọ ề ậ
và th c ti n đ i v i t t c các qu c gia, dân t c trên th gi i hi nự ễ ố ớ ấ ả ố ộ ế ớ ệ nay.
Vi t Nam, tr c th i k Đ i m i, do nhi u nguyên nhân
khác nhau, ho t đ ng tín ngạ ộ ưỡng, tôn giáo ch a đư ược đánh giá đúng,
b cho là mê tín d đoan và vì th , có lúc chúng ta ch a ng x đúngị ị ế ư ứ ử
v i tôn giáo (nh t là các di s n văn hóa tôn giáo). ớ ấ ả Vi c nghiên c u tônệ ứ giáo theo đó cũng b coi nh ị ẹ
T Đ i m i (năm 1986) đ n nay, Đ ng, Nhà nừ ổ ớ ế ả ước Vi t Namệ
đã có nh ng thay đ i trong nh n th c v tôn giáo, th a nh n tínữ ổ ậ ứ ề ừ ậ
ngưỡng, tôn giáo là nhu c u c a m t b ph n nhân dân, còn t n t iầ ủ ộ ộ ậ ồ ạ lâu dài và đ o đ c tôn giáo có nhi u đi u phù h p v i công cu cạ ứ ề ề ợ ớ ộ xây d ng xã h i m i.ự ộ ớ
Trên c s đơ ở ường l i, chính sách m i c a Đ ng, đ i s ng tínố ớ ủ ả ờ ố
ngưỡng, tôn giáo Vi t Nam trong nh ng th p niên g n đây cóở ệ ữ ậ ầ nhi u kh i s c, đáp ng đề ở ắ ứ ượ nhu c u tâm linh c a ng i dân. Cácc ầ ủ ườ tôn giáo ho t đ ng theo phạ ộ ương châm s ng “t t đ i”, “đ p đ o”, gópố ố ờ ẹ ạ
ph n vào công cu c xây d ng và b o v đ t nầ ộ ự ả ệ ấ ước.
B i c nh trên đây đã t o đi u ki n cho nh ng ho t đ ng tônố ả ạ ề ệ ữ ạ ộ giáo Vi t Nam kh i phát m nh m ở ệ ở ạ ẽ
Ph t giáo đ n v i dân t c Vi t Nam t r t s m, b ng conậ ế ớ ộ ệ ừ ấ ớ ằ
đường t nhiên, dân dã. Khi đ n v i Vi t Nam, Ph t giáo bén duyênự ế ớ ệ ậ vùng Kinh B c trang nghiêm c kính, Ph t giáo phát tri n m nh
m và tr nên h ng th nh th i k Nhà Lý. V i s phò giúp c a cácẽ ở ư ị ở ờ ỳ ớ ự ủ Thi n s tài đ c, Lý Công U n r i đô v Thăng Long – m nh đ tề ư ứ ẩ ờ ề ả ấ
h i t tinh hoa, đ a nộ ụ ư ước Vi t sang m t trang s m i. Có th nói tríệ ộ ử ớ ể
tu và t m nhìn Ph t giáo đã tìm ra vùng đ t “r ng bay” đ t th đôệ ầ ậ ấ ồ ặ ủ
Trang 5Đ i Vi t. Vua Lý l a ch n m nh đ t Thăng Long làm kinh đô c aạ ệ ự ọ ả ấ ủ
nước Đ i Vi t cũng đ ng nghĩa v i vi c Ph t giáo l a ch n m nhạ ệ ồ ớ ệ ậ ự ọ ả
đ t này là “kinh đô” c a mình. V i l ch s nghìn năm văn hi n, Ph tấ ủ ớ ị ử ế ậ giáo Thăng Long Hà N i có nh ng đ c tr ng riêng trong dòng ch yộ ữ ặ ư ả chung đ m d u n văn hóa Vi t Nam.ậ ấ ấ ệ
Trước khi Ph t giáo đ n, ngậ ế ười dân Thăng Long Hà N i đãộ
có m t h th ng tín ngộ ệ ố ưỡng th cúng r t đa d ng, phong phú. Trongờ ấ ạ gia đình, dòng h , ngọ ười Hà N i th cúng t tiên, ngoài làng xã,ộ ờ ổ
người Hà N i th cúng Thành hoàng làng, th M u, ngộ ờ ờ ẫ ười Hà N iộ cũng th cúng t tiên c a đ t nờ ổ ủ ấ ước là T Hùng Vổ ương, ngoài ra còn
có các tín ngưỡng th th n khác Hàng năm, ngờ ầ ười Hà N i cũng cóộ
r t nhi u các l h i tín ngấ ề ễ ộ ưỡng đ c s c đ i s ng văn hóa tínặ ắ ờ ố
ngưỡng phong phú, đa d ng là m t b ph n c u thành di n m o vănạ ộ ộ ậ ấ ệ ạ hóa Thăng Long – Hà N i.ộ
Vào Hà N i, v i phộ ớ ương châm "tùy duyên phương ti n", Ph tệ ậ giáo đã linh ho t h i nh p cùng v i các tín ngạ ộ ậ ớ ưỡng th cúng truy nờ ề
th ng c a ngố ủ ười dân n i đây, đ t đó đi sâu, bám r vào văn hóa,ơ ể ừ ễ
đ ng v ng và trứ ữ ưởng thành, tr thành m t b ph n không th thi uở ộ ộ ậ ể ế trong đ i s ng tinh th n c a ngờ ố ầ ủ ười dân ch n kinh k hào hoa, phongố ỳ nhã. Tr i qua th i gian, Ph t giáo v n kiên đ nh song hành cùng đ iả ờ ậ ẫ ị ờ
s ng văn hóa tinh th n ngố ầ ười Hà N i, càng ngày càng h i nh p sâuộ ộ ậ trong tín ngưỡng th cúng truy n th ng c a ngờ ề ố ủ ười Hà N i nh “s aộ ư ữ hòa tan trong nước”. Đ đ ng v ng, kh ng đ nh v ng ch c v trí c aể ứ ữ ẳ ị ữ ắ ị ủ mình trong văn hóa Hà N i, Ph t giáo đã không ng ng thay đ i độ ậ ừ ổ ể phù h p v i hoàn c nh t ng th i k l ch s thăng tr m c a m nh đ tợ ớ ả ừ ờ ỳ ị ử ầ ủ ả ấ
Hà N i, khi th i k hoàng kim (th i Lý, Tr n), độ ở ờ ỳ ờ ầ ược "tr ng d ng",ọ ụ
Ph t giáo đem h t s c mình c ng hi n cho đ t nậ ế ứ ố ế ấ ước, khi có bi n c ,ế ố
Ph t giáo l i lui v bám r trong đ i s ng nhân dân nh ng dù trongậ ạ ề ễ ờ ố ư hoàn c nh nào, Ph t giáo v n m t lòng “th y chung son s c” v i vănả ậ ẫ ộ ủ ắ ớ hóa Hà N i. Ngày nay, đ ng trộ ứ ước nhi u thách th c c a th i cu c,ề ứ ủ ờ ộ
đ i s ng ngờ ố ười dân Hà N i có nh ng bộ ữ ước chuy n quan tr ng, Ph tể ọ ậ giáo v n trung thành v i con đẫ ớ ường đã đi nh ng m t s c thái m i,ư ở ộ ắ ớ
m t s h i nh p m i phù h p v i xu th phát tri n c a đ t nộ ự ộ ậ ớ ợ ớ ế ể ủ ấ ước nói
2
Trang 6riêng, c a th gi i nói chung mà không làm m t đi b n s c dân t củ ế ớ ấ ả ắ ộ
Hà N i Vi t Nam.ộ ệ
V i nh ng lý do trên đây, chúng tôi l a ch n đ tài: ớ ữ ự ọ ề “S h i ự ộ
nh p Ph t giáo v i tín ng ậ ậ ớ ưỡ ng th cúng truy n th ng c a ng ờ ề ố ủ ườ i dân Hà N i hi n nay” ộ ệ là đ tài nghiên c u c a Lu n án. Hy v ngề ứ ủ ậ ọ
đ tài nghiên c u này s là h t nề ứ ẽ ạ ước, thêm vào đ i dạ ương tri th cứ mênh mông
2. M c đích và nhi m v c a lu n ánụ ệ ụ ủ ậ
* M c đích c a lu n án ụ ủ ậ
Trên c s lý lu n và kh o sát th c t , lu n án ch ra nh ngơ ở ậ ả ự ế ậ ỉ ữ
bi u hi n c a s h i nh p Ph t giáo ể ệ ủ ự ộ ậ ậ v iớ tín ngưỡng th cúng truy nờ ề
th ng c a ngố ủ ười dân Hà N i hi n nay. Qua đó đ a ra nh ng gi iộ ệ ư ữ ả pháp nh m b o t n giá tr văn hóa c a s h i nh p Ph t giáo v i tínằ ả ồ ị ủ ự ộ ậ ậ ớ
ngưỡng th cúng truy n th ng c a ngờ ề ố ủ ười dân Hà N i hi n nay.ộ ệ
Ch ra nh ng bi u hi n c a s h i nh p Ph t giáo v i tínỉ ữ ể ệ ủ ự ộ ậ ậ ớ
ngưỡng th cúng truy n th ng c a ngờ ề ố ủ ười dân Hà N i hi n nay ộ ệ
Ch ra giá tr văn hóa c a s h i nh p Ph t giáo v i tínỉ ị ủ ự ộ ậ ậ ớ
ngưỡng th cúng truy n th ng; đ a ra nh ng gi i pháp nh m b oờ ề ố ư ữ ả ằ ả
t n các giá tr văn hóa đó.ồ ị
3. Đ i tố ượng và ph m vi nghiên c u c a lu n ánạ ứ ủ ậ
* Đ i t ố ượ ng nghiên c u c a lu n án ứ ủ ậ
Đ i tố ượng nghiên c u c a lu n án: s h i nh p Ph t giáo vứ ủ ậ ự ộ ậ ậ ớ icác tín ngưỡng th cúng truy n th ng c a ngờ ề ố ủ ười dân Hà N i hi nộ ệ nay
*Ph m vi nghiên c u c a lu n án ạ ứ ủ ậ
V không gian ề :
Trang 7 Ngoài vi c thu th p và kh o sát chung toàn khu v c Hà N i,ệ ậ ả ự ộ
lu n án còn ch n đi m nghiên c u chính nh m làm sáng t h n n aậ ọ ể ứ ằ ỏ ơ ữ
đượ ự ộc s h i nh p gi a Ph t giáo và tín ngậ ữ ậ ưỡng th cúng truy n th ngờ ề ố
c a ngủ ười dân Hà N i hi n nay. C th là:ộ ệ ụ ể Các làng đô th hóa thành ị
ph ườ (tiêu bi u: ng ể Làng Trung Kính Th ượ (ph ng Trung Hòa, ng ườ
qu n C u Gi y, Hà N i); các chùa (chùa Trung Kính Thậ ầ ấ ộ ượng, chùa Quán S ) ứ
Nghiên c u s h i nh p Ph t giáo v i tín ngứ ự ộ ậ ậ ớ ưỡng th cúngờ truy n th ng c a ngề ố ủ ười dân Hà N i, lu n án đi sâu vào s h i nh pộ ậ ự ộ ậ
Ph t giáo B c tông trong nghi l th cúng c a gia đình dòng h , qu cậ ắ ễ ờ ủ ọ ố
t (th cúng t tiên), vòng đ i con ngổ ờ ổ ờ ười, nh ng ngày l t t trongữ ễ ế năm và m t s tín ngộ ố ưỡng tiêu bi u nh M u, Thành hoàng. Vì nghiể ư ẫ
l th cúng là s bi u hi n rõ nh t n i dung c a m t tôn giáo hay tínễ ờ ự ể ệ ấ ộ ủ ộ
ngưỡng. Và nghi l th cúng mà chúng tôi nghiên c u, kh o sát làễ ờ ứ ả
nh ng nghi l đữ ễ ược th c hi n b i ngự ệ ở ười dân Hà N i. ộ
+ Trên c s k t qu nghiên c u, lu n án góp ph n cho th yơ ở ế ả ứ ậ ầ ấ
“xu hướng phát tri n” c a tôn giáo, tín ngể ủ ưỡng trong đ i s ng xã h iờ ố ộ
hi n nay, xu hệ ướng h i nh p, dung h p v i nhau. Đi u này có ýộ ậ ợ ớ ề
4
Trang 8nghĩa quan tr ng b i nó góp ph n lý gi i v tọ ở ầ ả ề ương lai c a tôn giáo,ủ tín ngưỡng.
+ Qua nghiên c u s h i nh p Ph t giáo v i tín ngứ ự ộ ậ ậ ớ ưỡng thờ cúng truy n th ng c a ngề ố ủ ười dân Hà N i, lu n án cung c p nh ng tộ ậ ấ ữ ư
li u m i cho ngành Tôn giáo h c, góp ph n làm rõ s tệ ớ ọ ầ ự ương đ ng vàồ khác bi t v văn c a tôn giáo ngo i nh p v i tín ngệ ề ủ ạ ậ ớ ưỡng th cúngờ truy n th ng. ề ố
+ T góc đ ti p c n tôn giáo h c/ tri t h c, nhân h c tôn giáoừ ộ ế ậ ọ ế ọ ọ
v s h i nh p Ph t giáo v i tín ngề ự ộ ậ ậ ớ ưỡng th cúng truy n th ng c aờ ề ố ủ
người dân Hà N i, lu n án góp ph n ộ ậ ầ ch ra m c đ tác đ ng qua l i ỉ ứ ộ ộ ạ
c a tôn giáo ngo i nh p đ n tín ngủ ạ ậ ế ưỡng th cúng truy n th ng c aờ ề ố ủ
người dân Hà N i và ngộ ượ ạc l i
+ Trên c s k t qu nghiên c u, lu n án ch ra nh ng giá trơ ở ế ả ứ ậ ỉ ữ ị văn hóa c a s h i nh p Ph t giáo và tín ngủ ự ộ ậ ậ ưỡng th cúng truy nờ ề
th ng c a ngố ủ ười dân hi n nay, đ ng th i đó cũng chính là nh ng giáệ ồ ờ ữ
tr văn hóa dân t c c n ph i b o t n và phát huy trong th i k h iị ộ ầ ả ả ồ ờ ỳ ộ
nh p văn hóa qu c t ậ ố ế
V m t th c ti n ề ặ ự ễ
Lu n án có th làm tài li u tham kh o cho công tác nghiênậ ể ệ ả
c u và gi ng d y v tín ngứ ả ạ ề ưỡng, tôn giáo và văn hóa nói chung; Ph tậ giáo, tín ngưỡng th cúng truy n th ngờ ề ố và văn hóa Vi t Nam nóiệ riêng; cho vi c ho ch đ nh chính sách đ i v i tôn giáo c a Đ ng vàệ ạ ị ố ớ ủ ả Nhà nước
5. Lý thuy t, c s lý lu n và phế ơ ở ậ ương pháp nghiên c u c aứ ủ
lu n án ậ
* Các lý thuy t áp d ng trong lu n án ế ụ ậ
1. Lý thuy t v giao l u, ti p bi n văn hóa ế ề ư ế ế
Giao l u ti p bi n văn hóa là khái ni m do các nhà nhân h cư ế ế ệ ọ Anglo Saxon đ a ra vào cu i th k XIX đ ch s ti p xúc tr cư ố ế ỷ ể ỉ ự ế ự
ti p và lâu dài gi a hai n n văn hóa khác nhau và h u qu c a cu cế ữ ề ậ ả ủ ộ
ti p xúc này là s thay đ i ho c bi n đ i c a m t s lo i hình vănế ự ổ ặ ế ổ ủ ộ ố ạ hóa ho c c hai n n văn hóa đó.ặ ả ề
Trang 9Theo các nhà nhân h c M , giao l u ti p bi n văn hóa là quáọ ỹ ư ế ế trình trong đó, m t n n văn hóa thích nghi, nh hộ ề ả ưởng m t n n vănộ ề hóa khác b ng cách vay mằ ượn nhi u nét đ c tr ng c a n n văn hóaề ặ ư ủ ề y.
ấ
2. Lý thuy t nghi l tăng c ế ễ ườ ng s c m nh ứ ạ
Nghi l tăng c ễ ườ ng s c m nh ứ ạ c a c ng đ ng là nh ng l h iủ ộ ồ ữ ễ ộ
có s tham gia c a toàn th c ng đ ng c dân cùng chia s m t tâmự ủ ể ộ ồ ư ẻ ộ
th c tôn giáo, trong đó các nghi l , l h i th hi n s c ng c m, làứ ễ ễ ộ ể ệ ự ộ ả
ch t “keo” g n k t, đoàn k t c ng đ ng, bi u tr ng đ i s ng tâmấ ắ ế ế ộ ồ ể ư ờ ố linh, xã h i và văn hóa, mang tính th ng nh t, c ng c m c a c c ngộ ố ấ ộ ả ủ ả ộ
đ ngồ
3. Lý thuy t nhân h c bi u t ế ọ ể ượ ng
Nghi l th cúng là quá trình v t qua đ chuy n t i nh ng ýễ ờ ượ ể ể ả ữ nghĩa, thông tin xã h i và nhân văn sâu s c. Ni m tin và s th c hànhộ ắ ề ự ự nghi l th cúng ph n ánh và ch rõ các y u t chính tr , kinh t , các m iễ ờ ả ỉ ế ố ị ế ố quan h xã h i, h n n a nó là chìa khóa đ hi u con ng i nghĩ và c mệ ộ ơ ữ ể ể ườ ả
th y ra sao v các m i quan h v i môi tr ng và xã h i h đang s ng. ấ ề ố ệ ớ ườ ộ ọ ố
4. Lý thuy t ch c năng ế ứ
2 lo i ch c năng: ch c năng tâm lý (quan đi m c a B.ạ ứ ứ ể ủ Malinowski) và ch c năng xã h i (quan đi m c a Emile Durkheim vàứ ộ ể ủ
được tri n khai thêm trong nh ng công trình c a Radcliff Brown). ể ữ ủ
Lý thuy t c a Malinowski nh n m nh đ n ch c năng tâm lýế ủ ấ ạ ế ứ
c a l nghi. Thông qua nghi l , con ngủ ễ ễ ười mu n th a mãn nhu c u cáố ỏ ầ nhân, c ng đ ng, đ c bi t là nhu c u tâm lý, tình c mộ ồ ặ ệ ầ ả
5. Thuy t trung tâm và ngo i vi ế ạ
ng d ng thuy t "trung tâm và ngo i vi" trong nghiên c u văn
hoá Vi t Nam, chúng ta cũng có th nghiên c u văn hoá Thăng Long ệ ể ứ
Hà N i v i t cách là trung tâm, đ t trong không gian văn hoá đ ngộ ớ ư ặ ồ
b ng B c B Nh ng giao l u, nh hằ ắ ộ ữ ư ả ưởng hai chi u này gi a Thăngề ữ Long Hà N i v i các vùng ngo i vi có th tìm th y trong nhi u hi nộ ớ ạ ế ấ ề ệ
tượng và giá tr văn hoá.ị
6. Quan đi m c a L ể ủ ươ ng Văn Hy
Khi nghiên c u nghi l , l h i, không ch d ng l i miêu tứ ễ ễ ộ ỉ ừ ạ ở ả dân t c h c nh ng chi ti t v c c u t ch c và di n bi n c a cácộ ọ ữ ế ề ơ ấ ổ ứ ễ ế ủ
6
Trang 10nghi l th cúng và sinh ho t c ng đ ng, mà còn ph i g n các nghiễ ờ ạ ộ ồ ả ắ
th c l h i v i b i c nh kinh t , xã h i vĩ mô và vi mô và l ch s quáứ ễ ộ ớ ố ả ế ộ ị ử trình tương tác xã h i di n ra trên th c t đ a phộ ễ ự ế ở ị ương
* C s lý lu n c a lu n án ơ ở ậ ủ ậ
Lu n án d a trên c s lý lu n c a Ch nghĩa Mác Lênin, tậ ự ơ ở ậ ủ ủ ư
tưởng H Chí Minh v tôn giáo, nh ng quan đi m, đồ ề ữ ể ường l i chínhố sách c a Đ ng v tôn giáo, các công trình khoa h c nghiên c u v tônủ ả ề ọ ứ ề giáo c a các nhà khoa h c trong và ngoài nủ ọ ước
* Ph ươ ng pháp nghiên c u c a lu n án ứ ủ ậ
Lu n án k t h p s d ng m t s phậ ế ợ ử ụ ộ ố ương pháp khác nhau
nh m đ m b o tính hi u qu và đ tin c y c a các thông tin thu th pằ ả ả ệ ả ộ ậ ủ ậ
được (th c đ a và tài li u có s n). Các phự ị ệ ẵ ương pháp được s d ngử ụ trong lu n án là phậ ương pháp chuyên ngành và liên ngành nh tônư giáo h c, nhân h c tôn giáo, văn hóa h c, tri t h c…cùng các phọ ọ ọ ế ọ ươ ngpháp t ng h p, so sánh, khái quát hóaổ ợ
6. K t c u c a lu n ánế ấ ủ ậ
Ngoài các ph n M c l c; B ng ch vi t t t; Danh m c b ng,ầ ụ ụ ả ữ ế ắ ụ ả
Bi u; M đ u, K t lu n; Danh m c các công trình khoa h c c a tácể ở ầ ế ậ ụ ọ ủ
gi đã công b liên quan đ n lu n án; Tài li u tham kh o và Ph l c,ả ố ế ậ ệ ả ụ ụ
N i dung c a lu n án bao g m 4 chộ ủ ậ ồ ương, 10 ti t.ế
Trang 11T NG QUAN Đ TÀI NGHIÊN C UỔ Ề Ứ
1.1. Ngu n tài li u c a lu n ánồ ệ ủ ậ
Tài li u chính c a lu n án là nh ng tác ph m, bài vi t nghiênệ ủ ậ ữ ẩ ế
c u vứ ề h i nh p văn hóa, h i nh p tôn giáoộ ậ ộ ậ ; các t li u đi n dã, g mư ệ ề ồ
ph ng v n sâu, đi u tra h i c , các ghi chép quan sát, tham d ỏ ấ ề ồ ố ự
Các báo cáo t ng k t, s li u th ng kê c a c p y, chínhổ ế ố ệ ố ủ ấ ủ quy n và các ban ngành đoàn th các đ a phề ể ở ị ương được kh o sát. ả
Lu n án k th a nh ng k t qu nghiên c u trong nậ ế ừ ữ ế ả ứ ước và ngoài nước v v n đ ề ấ ề h i nh p tôn giáo nói chungộ ậ ; h i nh p Ph tộ ậ ậ giáo và tín ngưỡng th cúng truy n th ng c a ngờ ề ố ủ ười Vi t nói riêng.ệ1.2. L ch s nghiên c u v n đị ử ứ ấ ề
Ch đ th nh t: ủ ề ứ ấ Ph t giáo Hà N iậ ộ
Trước h t là các công trình là sách: Đ tìm hi u v Ph t giáoế ể ể ề ậ
Hà N i, chúng ta không th b qua nh ng ki n th c c b n v Ph tộ ể ỏ ữ ế ứ ơ ả ề ậ giáo Vi t Nam: l ch s Ph t giáo, văn hóa Ph t giáo , b i Ph t giáoệ ị ử ậ ậ ở ậ
Hà N i là m t ph n Ph t giáo Vi t Nam. Ph t giáo có m t Vi tộ ộ ầ ậ ệ ậ ặ ở ệ Nam t r t s m, đã kh ng đ nh đừ ấ ớ ẳ ị ược v trí v ng ch c c a mình trongị ữ ắ ủ
đ i s ng tinh th n ngờ ố ầ ười Vi t, chính vì v y có r t nhi u công trìnhệ ậ ấ ề nghiên c u công phu, c a các tác gi l n: ứ ủ ả ớ "L ch s Ph t giáo Vi t ị ử ậ ệ Nam" (1989) c a Nguy n Tài Th (ch biên), "ủ ễ ư ủ Vi t Nam Ph t giáo ệ ậ
s lu n (3 t p)" ử ậ ậ (2008) c a Nguy n Lang, ủ ễ "L ch s Ph t giáo Vi t ị ử ậ ệ Nam" (2001) c a Lê M nh Thát (2 t p), "ủ ạ ậ T t ư ưở ng Ph t giáo Vi t ậ ệ Nam" (1999) c a Nguy n Duy Hinh Nhà nghiên c u Nguy n Đăngủ ễ ứ ễ Duy trong cu n sách “ố Ph t giáo v i văn hóa Vi t Nam” ậ ớ ệ , tác gi Tr nả ầ Văn Giàu có tác ph m “ẩ Đ o đ c Ph t giáo trong th i hi n đ i”, ạ ứ ậ ờ ệ ạ
Đ ng Văn Bàiặ (2008) qua chuyên kh o, "ả Nh n di n đ phát huy giá ậ ệ ể
tr di s n văn hóa Ph t giáo Vi t Nam ị ả ậ ệ ", Ph t giáo Hà N i cũng đậ ộ ượ c
đ c p đ n trong nhi u công trình: Đ Quang H ng có cu n sáchề ậ ế ề ỗ ư ố
"Đ i s ng tôn giáo tín ng ờ ố ưỡ ng Thăng Long Hà N i ộ ", Nguy n Thễ ế Long, Ph m Mai Hùng (2005) có tác ph m ạ ẩ Chùa Hà N i ộ , hay cu nố
Chùa Hà N i ộ c a L c Vi t ủ ạ ệ
8
Trang 12Ngoài ra còn có các các công trình là đ tài c p nhà nề ấ ước, lu nậ
án, các bài tham gia h i th o, đăng trên các t p chí uy tín: Tác giộ ả ạ ả Nguy n Minh Ng c và Minh Thi n có bài vi t ễ ọ ệ ế Ph t giáo Hà N i ậ ộ quá trình du nh p và phát tri n ậ ể đăng trên T p chí Nghiên c u Ph tạ ứ ậ
h c, ọ Tác gi Tr n Th Kim Oanh trong bài vi t "ả ầ ị ế V th c a Ph t giáo ị ế ủ ậ trong văn hóa Vi t Nam" ệ đăng trong K y u H i th o 30 năm thànhỷ ế ộ ả
l p Giáo h i Ph t giáo Vi t Nam ậ ộ ậ ệ
Ở ch đ th hai, ủ ề ứ các tác ph m vi t v các tín ngẩ ế ề ưỡng thờ cúng truy n th ng c a ngề ố ủ ười dân Hà N i.ộ
M ng các tín ngả ưỡng th cúng truy n th ng c a ngờ ề ố ủ ười Vi tệ nói chung ph i k đ n các công trình c a các nhà nghiên c u tên tu iả ể ế ủ ứ ổ
nh : Nhà nghiên c u Toan Ánh v i các cu n sách: ư ứ ớ ố H i hè đình đám, ộ Tín ng ưỡ ng Vi t Nam, N p cũ, Phong t c th cúng trong gia đình ệ ế ụ ờ
Vi t Nam ệ ; Phan K Bính có tác ph m ế ẩ Vi t Nam phong t c ệ ụ ; Giáo sư
Tr n Qu c Vầ ố ượng trong công trình nghiên c u công phu: ứ Văn hóa
Vi t Nam ệ ; Tác gi Tr n Đăng Duy có tác ph m:ả ầ ẩ “Các hình thái tín
ng ưỡ ng tôn giáo Vi t Nam” ở ệ , Văn hóa tâm linh ng ườ i Vi t mi n ệ ề
B c, nxb Hà N i, ắ ộ H Đ c Th có cu n ồ ứ ọ ố Nghi l th cúng truy n ễ ờ ề
th ng c a ng ố ủ ườ i Vi t t i nhà và chùa, đình, mi u, ph ệ ạ ế ủ, Lê Trung Vũ,
Nguy n H ng Dễ ồ ương, Lê H ng Lý (1999), v i ồ ớ Nghi l vòng đ i ễ ờ
ng ườ , Ngô Đ c Th nh cũng có r t nhi u tác ph m v v n đ này, i ứ ị ấ ề ẩ ề ấ ề tiêu bi u nh : ể ư Đ o M u Vi t Nam, Nh n th c v đ o M u và m t ạ ẫ ở ệ ậ ứ ề ạ ẫ ộ
s hình th c Shaman c a các dân t c n ố ứ ủ ộ ướ c ta. là nh ng t li u quýữ ư ệ
vi t r t sâu v Đ o M u c a Vi t Nam, t ngu n g c ra đ i cho đ nế ấ ề ạ ẫ ủ ệ ừ ồ ố ờ ế
s bi n đ i hi n nay.ự ế ổ ệ
Vi t v tín ngế ề ưỡng th cúng truy n th ng ngờ ề ố ười Hà N i có r tộ ấ nhi u tác ph m c a các nhà nghiên c u khác nhau: Cu n sách:ề ẩ ủ ứ ố “Hà
N i văn hóa và phong t c” ộ ụ c a tác gi Lý Kh c Cung. Nhà nghiênủ ả ắ
c u Nguy n Vinh Phúc đã dày công nghiên c u v Hà N i, và k tứ ễ ứ ề ộ ế
qu ông đã cho ra đ i m t chùm các tác ph m vi t v Hà N i. V đả ờ ộ ẩ ế ề ộ ề ề tài đ i s ng văn hóa tín ngờ ố ưỡng Hà N i, tiêu bi u có các tác ph m:ộ ể ẩ
Hà N i cõi đ t con ng ộ ấ ườ , h p tác v i Nguy n Duy Hinh, 2 tác gi có i ợ ớ ễ ả tác ph m: ẩ Các Thành hoàng và tín ng ưỡ ng Thăng Long – Hà N i ộ , Tác
Trang 13gi Nguy n Th Long và Ph m Mai Hùng có chùm tác ph m nghiênả ễ ế ạ ẩ
c u v đ i s ng tôn giáo ngứ ề ờ ố ười Hà N i, trong đó n i b t cu n sách:ộ ổ ậ ố
Đình và Đ n Hà N i ề ộ , tác gi Văn Qu ng đã biên so n cu n ả ả ạ ố Văn hóa tâm linh Thăng Long Hà N i ộ nhân d p k ni m 1000 năm Thăng Longị ỷ ệ – Hà N i, ộ tác gi Đ Th Minh Thúy có tên: ả ỗ ị Tín ng ưỡ ng dân gian Hà
N i trong đ i s ng văn hóa đô th hi n nay ộ ờ ố ị ệ
Ch đ th ba, ủ ề ứ S h i nh p Ph t giáo v i các tín ngự ộ ậ ậ ớ ưỡng thờ cúng truy n th ng.ề ố
S h i nh p hay tự ộ ậ ương t là s dung h p, dung thông Ph tự ự ợ ậ giáo v i các tín ngớ ưỡng th cúng truy n th ng đờ ề ố ược ít nhi u đ c pề ề ậ
đ n trong các nghiên c u c a các tác gi l n: Tr n Qu c Vế ứ ủ ả ớ ầ ố ượng, Hà Văn T n, Phan Đ i Doãn, Vũ Ng c Khánh, tuy nhiên các tác gi nàyấ ạ ọ ả
đ u đ ề ề c p đ n s h i nh p Ph t giáo v i các tín ngậ ế ự ộ ậ ậ ớ ưỡng c aủ
người Vi t giai đo n đ u du nh p. Tác gi Lê Tâm Đ c trong bàiệ ở ạ ầ ậ ả ắ
vi t ế “S h n dung gi a Ph t giáo v i tín ng ự ỗ ữ ậ ớ ưỡ ng th y th n qua ủ ầ nghiên c u chùa Yên Phú” ứ , cùng v i T Qu c Khánh, Lê Tâm Đ cớ ạ ố ắ còn có bài vi t ế Tính h n dung c a ng ỗ ủ ườ i Vi t th hi n qua đ i ệ ể ệ ố
t ượ ng th trong các ngôi chùa Hà N i ờ ở ộ Trên T p chí Văn hóaạ ngh thu t, tác gi Bùi Tr ng Hi n cũng có bài vi t: ệ ậ ả ọ ề ế Lan man về truy n th ng h n dung tín ng ề ố ỗ ưỡ ng c a ng ủ ườ i Vi t ệ trong đó ít nhi uề
có đ c p đ n s dung h p Ph t giáo v i các tôn giáo, tín ngề ậ ế ự ợ ậ ớ ưỡ ng
th cúng khác Vi t Nam. Liên quan đ n ch đ này, tác gi Đinhờ ở ệ ế ủ ề ả
Th Hà Giang có bài vi t đăng trên T p chí Di s n văn hóa: ị ế ạ ả H n ỗ dung tôn giáo qua hi n t ệ ượ ng th Ph t t i gia Vi t Nam hi n ờ ậ ạ ở ệ ệ nay.
Trang 14tôn giáo cũng thay đ i theo, "đáp ng" nhu c u c a xã h i mà t n t i,ổ ứ ầ ủ ộ ồ ạ phát tri n. ể Th hai, ứ qua nh ng tác ph m, bài vi t trên, các tác gi đãữ ẩ ế ả
đ a ra khái ni m, đ nh nghĩa, n i hàm c a các v n đ h i nh p, tínư ệ ị ộ ủ ấ ề ộ ậ
ngưỡng, tín ngưỡng truy n th ng Đó là nh ng c s lý lu n, làề ố ữ ơ ở ậ công c giúp cho chúng tôi đi sâu nghiên c u và tri n khai Lu n ánụ ứ ể ậ
V n i dung: ề ộ
Các công trình trên, giúp chúng tôi hi u thêm v b n ch t sể ề ả ấ ự
h i nh p, giao l u, ti p bi n văn hóa nói chung, b i s h i nh pộ ậ ư ế ế ở ự ộ ậ
Ph t giáo và tín ngậ ưỡng th cúng truy n th ng th c ch t cũng chínhờ ề ố ự ấ
là s h i nh p văn hóa, đây là s h i nh p c a văn hóa ngo i laiự ộ ậ ở ự ộ ậ ủ ạ (Ph t giáo), văn hóa b n đ a (các tín ngậ ả ị ưỡng th cúng truy n th ng). ờ ề ốQua đ c các tác ph m c a các nhà nghiên c u đi trọ ẩ ủ ứ ước, chúng tôi cũng hi u r ng, h i nh p Ph t giáo và các tín ngể ằ ộ ậ ậ ưỡng th cúngờ truy n th ng là m t quá trình đã b t đ u t r t lâu trong l ch s , sề ố ộ ắ ầ ừ ấ ị ử ự
h i nh p hi n nay ch là s ti p n i quá trình đó, tuy nhiên nó cóộ ậ ệ ỉ ự ế ố
nh ng đ c đi m riêng b quy đ nh b i đi u ki n hi n t i.ữ ặ ể ị ị ở ề ệ ệ ạ
* Nh ng v n đ còn b tr ng đ ữ ấ ề ỏ ố ượ c Lu n án nghiên c u ậ ứ
Có th nói v n đ h i nh p c a Ph t giáo v i tín ngể ấ ề ộ ậ ủ ậ ớ ưỡng, tôn giáo b n đ a đả ị ược nhi u nhà nghiên c u đ c p đ n trong nhi u tácề ứ ề ậ ế ề
ph m, nhi u góc đ khác nhau nh ng ch y u đ c p đ n s h iẩ ở ề ộ ư ủ ế ề ậ ế ự ộ
nh p này trong các th i k trậ ờ ỳ ước đó và ch y u l y Ph t giáo là chủ ế ấ ậ ủ
th , đ c p đ n bi u hi n s h i nh p b n thân Ph t giáo (Ph tể ề ậ ế ể ệ ở ự ộ ậ ở ả ậ ậ giáo đã ti p thu nh ng y u t gì, thích ng v i tín ngế ữ ế ố ứ ớ ưỡng b n đ a raả ị sao ). Lu n án này chúng tôi ch y u khai thác s h i nh p Ph tỞ ậ ủ ế ự ộ ậ ậ giáo v i tín ngớ ưỡng th cúng truy n th ng trong giai đo n hi n nay,ờ ề ố ạ ệ
v i nh ng bi n đ i m nh m c a đ i s ng kinh t , xã h i d n đ nớ ữ ế ổ ạ ẽ ủ ờ ố ế ộ ẫ ế
s bi n đ i trong đ i s ng tâm linh c a ngự ế ổ ờ ố ủ ười dân, vì th s h iế ự ộ
nh p di n ra ngày càng m nh m trên nhi u phậ ễ ạ ẽ ề ương di n khác nhau.ệ
Và ch th đ xem xét bi u hi n s h i nh p chúng tôi nghiên c uủ ể ể ể ệ ự ộ ậ ứ chính là trong vi c th c hành các nghi l th cúng c a ngệ ự ễ ờ ủ ười dân.Trên c s k t qu nghiên c u th c đ a, chúng tôi cũng đ a raơ ở ế ả ứ ự ị ư
nh ng giá tr và các bi n pháp b o t n giá tr c a s h i nh p Ph tữ ị ệ ả ồ ị ủ ự ộ ậ ậ giáo và các tín ngưỡng th cúng truy n th ng. Đ a bàn kh o sát c aờ ề ố ị ả ủ
Trang 15chúng tôi là thành ph Hà N i nh ng ch y u t p trung các làng đôố ộ ư ủ ế ậ ở
th hóa, các chùa tiêu bi u.ị ể
1.3. Các khái ni m đệ ược dùng trong lu n ánậ
H i nh p văn hóa – xã h i: ộ ậ ộ Là quá trình m c a, trao đ iở ử ổ văn hóa v i các nớ ước khác; chia s các giá tr văn hóa, tinh th n v iẻ ị ầ ớ
th gi i; ti p thu các giá tr văn hóa ti n b c a th gi i đ b sungế ớ ế ị ế ộ ủ ế ớ ể ổ
và làm giàu n n văn hóa dân t c; tham gia vào các t ch c h p tác vàề ộ ổ ứ ợ phát tri n văn hóa – giáo d c và xã h i khu v c và h p tác ch t chể ụ ộ ự ợ ặ ẽ
v i các nớ ước thành viên hướng t i xây d ng m t c ng đ ng văn hóaớ ự ộ ộ ồ – xã h i r ng l n h n trên ph m vi khu v c và toàn c u.ộ ộ ớ ơ ạ ự ầ
Giao l u h i nh p văn hóa: ư ộ ậ Là quá trình ti p xúc gi a haiế ữ
n n văn hóa khác nhau, t ti p xúc đó d n đ n s th u hi u, g n k tề ừ ế ẫ ế ự ấ ể ắ ế
v i nhau, đan xen, vay mớ ượn các y u t c a nhau đ cùng hoàn thi n,ế ố ủ ể ệ phát tri n ể
Tôn giáo (Ph t giáo) ậ : Là m t hi n tộ ệ ượng xã h i, m t thànhộ ộ
t văn hóa; nó ch a đ ng n i dung phong phú v l ch s , t tố ứ ự ộ ề ị ử ư ưởng, tri t h c, đ o đ c, văn hóa, chính tr Tôn giáo (Ph t giáo) là m t bế ọ ạ ứ ị ậ ộ ộ
ph n c a đ i s ng tinh th n c a con ngậ ủ ờ ố ầ ủ ười; là ch t k t dính t p h pấ ế ậ ợ con người trong m t c ng đ ng nh t đ nh và phân r v i các c ngộ ộ ồ ấ ị ẽ ớ ộ
đ ng khác. Trong quá trình t n t i và phát tri n, tôn giáo (Ph t giáo)ồ ồ ạ ể ậ
nh h ng khá sâu s c đ n đ i s ng chính tr , văn hóa, xã h i, tâm
có t lâu, đừ ược truy n t đ i này sang đ i khác, tr thành cái đề ừ ờ ờ ở ượ c
l u truy n, gìn gi , tr thành cái chung đ c k t, ph n ánh đ i s ngư ề ữ ở ể ố ế ả ờ ố văn hóa, tinh th n c a m t c ng đ ng dân c ầ ủ ộ ộ ồ ư
H i nh p Ph t giáo và tín ng ộ ậ ậ ưỡ ng th cúng truy n th ng ờ ề ố :
Là quá trình ti p xúc gi a n n văn hóa Ph t giáo ( n Đ , Trungế ữ ề ậ Ấ ộ
Qu c) và n n văn hóa tín ngố ề ưỡng (ni m tin đề ược th hi n trong th cể ệ ự hành nghi l ) truy n th ng (n i k t c ng đ ng qua nhi u đ i) c aễ ề ố ố ế ộ ồ ề ờ ủ
người dân Hà N i (ngộ ười đang sinh s ng, làm ăn trên đ a bàn Hàố ị
12