ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Khuất Quang Thụy có nhiều sáng tác về đề tài chiến tranh, ngay từ năm 1980 ông đã cho ra đời tiểu thuyết “Trong cơn gió lốc” nhưng phải đến những năm gần đây ng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-o0o -NGUYỄN THỊ NGÂN

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-o0o -NGUYỄN THỊ NGÂN

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2018

LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn đến PGS.TS Nguyễn Bá Thành người đã

tận tình giúp tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Tôi xin cảm ơn các thầy các cô trong Khoa Văn học, Phòng Sau đại học,Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Đại học Quốc Gia Hà Nội, đã tạođiều kiện cho tôi được học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến tác giả, cùng gia đình,bạn bè và người thân đã luôn bên cạnh, cổ vũ động viên nhiệt tình giúp tôihoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày 14 tháng 11 năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Ngân

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

3.1 Đối tượng nghiên cứu 5

3.2 Phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Kết cấu luận văn 6

CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY TRONG BỐI CẢNH CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 7

1.1 Bức tranh chung của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới 7

1.1.1 Quá trình đổi mới đất nước và đổi mới văn học 7

1.1.2 Sự đổi mới về tiểu thuyết Việt Nam đương đại 11

1.1.2.1 Đổi mới về quan niệm hiện thực 11

1.1.2.2 Đổi mới quan niệm về con người 14

1.1.2.3 Đổi mới quan niệm nghệ thuật 19

1.2.1 Tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Khuất Quang Thụy 22

1.2.2 Quan niệm văn học của Khuất Quang Thụy 24

1.2.3 Tiểu thuyết Khuất Quang Thụy 26

Tiểu kết chương 1 30

CHƯƠNG 2: HIỆN THỰC XÃ HỘI VÀ CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT CỦA KHUẤT QUANG THỤY 31

2.1 Hiện thực trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy 31

2.1.1 Hiện thực chiến trường hào hùng – khốc liệt 31

2.1.2 Cái nhìn lãng mạn thời chiến tranh 37

2.1.3 Bức tranh cuộc sống đời thường 42

2.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy 45

2.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy 45

2.2.2 Con người mang cảm hứng sử thi anh hùng 46

2.2.3 Con người mang cảm hứng sử thi và đời tư thế sự 49

2.2.4 Nhân vật kẻ thù dưới cái nhìn đa chiều 58

Tiểu Kết Chương 2 65

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM VỀ NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY 66

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 66

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật 66

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả hành động nhân vật 71

3.2 Ngôn ngữ và giọng điệu 75

3.2.1 Ngôn ngữ người kể chuyện 75

3.2.2 Ngôn ngữ đối thoại 79

3.2.3 Giọng điệu triết lý 82

3.3 Kết cấu 85

3.3.1 Kết cấu theo thời gian 86

3.3.2 Kết cấu dòng ý thức 87

3.3.3 Kết cấu song tuyến 90

3.4 Biểu tượng nghệ thuật qua nhan đề tác phẩm 92

Tiểu kết chương 3 96

PHẦN KẾT LUẬN 97

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tiểu thuyết đang ngày càng phát triển và đạt được nhiều thành tựu ở cảhai phương diện nội dung và nghệ thuật Không chỉ phản ánh đời tư, thế sựtiểu thuyết viết về chiến tranh và người lính thời hậu chiến cũng là một trongnhững chủ đề được nhiều nhà văn khai thác trong nhiều năm trở lại đây Cácnhà văn, đặc biệt là thế hệ nhà văn mặc áo lính trong đó có Khuất QuangThụy đã tái hiện thành công mảng đề tài này

Khuất Quang Thụy viết về chiến trận dưới thời bình, những tác phẩmcủa ông có “độ lùi” về thời gian đủ để người đọc có thể chiêm nghiệm về thời

kỳ gian khổ mà hào hùng của dân tộc Đối với Khuất Quang Thụy viết vềchiến tranh là niềm khao khát, say mê và cũng là dịp để trả nợ đồng đội, đồngchí Chính vì vậy, ngay từ khi còn ở chiến trường ông đã cố gắng ghi chép lạithật nhiều kỷ niệm về hiện thực, về con người, cùng với sự khắc nghiệt củachiến tranh Bước chân ra khỏi cuộc chiến ngay từ năm 1980, Khuất Quang

Thụy đã cho ra đời tiểu thuyết đầu tay là “Trong cơn gió lốc” và gần đây nhất

là tiểu thuyết “Đỉnh cao hoang vắng” nhận được sự quan tâm, yêu mến của nhiều độc giả

Cũng giống với thế hệ nhà văn đi trước như: Anh Đức, Nguyên Ngọc,Nguyễn Minh Châu, Bảo Ninh… Các sác tác của Khuất Quang Thụy có giátrị to lớn đóng vai trò quan trọng trong nền văn học nước nhà Khuất QuangThụy khai thác rất thành công đề tài người lính trong kháng chiến và cuộcsống đời thường, đồng thời mở ra những quan điểm mới về con người, đặcbiệt là hình ảnh đối phương như một vấn đề gợi mở cần đi sâu nghiên cứu

Trong bối cảnh hiện nay, xã hội phát triển, văn học nghệ thuật cũng cónhiều sự chuyển biến mạnh mẽ, nghiên cứu về đề tài chiến tranh và cuộc sốngngười lính thời hậu chiến là điều hết sức cần thiết Bởi thông qua những tácphẩm này người đọc sẽ có cái nhìn sâu sắc hơn và đúng đắn hơn về hiện thực

lịch sử Đồng thời, hướng ngòi bút về chủ đề người lính cũng là cách để giải

mã về thời kỳ hào hùng của dân tộc, như một giá trị tinh thần vừa để biết ơnthế hệ trước vừa để góp một phần giá trị vào văn học nước nhà

Nghiên cứu về Khuất Quang Thụy đã có một số công trình song vẫnchưa thực sự đầy đủ Các công trình mới chỉ đưa ra được những vấn đề vềnhân vật, phong cách, nội dung mà chưa đi sâu một cách có hệ thống Vìvậy, thông qua tìm hiểu tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy chúng tôimuốn tiếp tục nghiên cứu sâu hơn để chỉ ra được đặc điểm chính về nộidung và hình thức nghệ thuật cũng như những đóng góp mới của tác giảcho nền văn học Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Khuất Quang Thụy có nhiều sáng tác về đề tài chiến tranh, ngay từ năm

1980 ông đã cho ra đời tiểu thuyết “Trong cơn gió lốc” nhưng phải đến những

năm gần đây người ta mới bắt đầu chú ý nhiều đến ông Vốn là một ngườikhiêm tốn, không phô trương, khoe mẽ những tác phẩm ông viết ra như để tri

ân đến những người đồng đội của mình Người ta mệnh danh ông là người

“thợ lặn” bởi ông viết rất hay nhưng lại rất ít xuất hiện trên các thi đàn Mỗitác phẩm ông viết ra đều rất gần gũi và chân thực Có lẽ, bởi sự từng trải trongkháng chiến và đổi mới về quan niệm sáng tác nên tiểu thuyết của ông dễdàng đi sâu vào trái tim người đọc

Tìm hiểu về Khuất Quang Thụy cũng đã có một số bài viết trên báo in,báo mạng tuy nhiên phải đến năm 2007 khi ông được giải thưởng Nhà nước

về Văn học nghệ thuật cho cụm 3 tiểu thuyết: “Trong cơn gió lốc”, “Không phải trò đùa” và “Góc tăm tối cuối cùng” thì mới có nhiều người biết đến và

đã thu hút các nhà lý luận phê bình văn học, các nhà văn, nhà thơ Một trong

số đó mà chúng ta phải kể đến là bài viết “Con mắt người đối chiến” của Nguyễn Chí Hoan Tác giả đã chỉ ra nét đặc biệt ở tiểu thuyết “Đối Chiến”:

“Cuốn tiểu thuyết này, lần đầu tiên trong các sáng tác văn học hậu chiến, đã

nỗ lực hết mức trong việc tạo dựng một hệ thống nhân vật có thể giúp hìnhdung diện mạo quân đội đối phương Những trang viết này có thể làm ngạcnhiên bất cứ ai từng quan tâm đến văn học về đề tài chiến tranh ở xứ sở này,

dù rằng trên tổng thể vẫn không sai lệch với tinh thần chung của truyền thốngvăn học ấy”[25]

Văn Chinh với bài viết Chiến tranh dưới góc nhìn xã hội học của Khuất Quang Thụy đã đề cập đến các tác phẩm: “Trong cơn gió lốc”,

“Góc tăm tối cuối cùng”, “Những bức tường lửa” và “Đối chiến” Văn

Chinh đã chỉ ra được quan điểm của Khuất Quang Thụy về chiến tranh:

“Cái khía cạnh xã hội của chiến tranh mà Khuất Quang Thụy tìm được làđặc biệt quan trọng, nó là cơ may của hết thảy chúng ta Khi chiến tranhchỉ được phản ánh từ góc nhìn chính trị, nó sẽ bầy ra những thiên kiến,

nó đơn giản hóa chiến thắng cũng như cả cái ác cái thiện; nó cắt nghĩatại sao văn học của ta thì ta tốt nó xấu, ta thắng địch thua”[6]

Viết về “Đối chiến” Nguyễn Công Quang có bài “Đối chiến – Khuất Quang Thụy: Cái nhìn đầy sòng phẳng” Tác giả đã có những nhận định:

“Tôi nghĩ trong tác phẩm này với ngòi bút vững chãi và kiên định, nhà vănkhông có ý ca ngợi một trận đánh thắng, không ca ngợi một lý tưởng sống, cáiông muốn ca ngợi chính là con người trong thủa chiến tranh Những người lỡsinh ra thời loạn lạc nhưng họ đã sống hết mình với tất cả đức tính của con

người Việt Nam Đối chiến với hai đối thủ ngang tài, tôn trọng lẫn nhau, kẻ

giỏi hơn sẽ là người chiến thắng, nhưng không vì thế mà kẻ thua trận lạikhông đáng được tôn trọng” (Nguyễn Công Quang đăng trên Website:https://conguyetquang.wordpress.com/2016/10/04/doi-chien-khuat-quang-thuy-cai-nhin-day-song-phang/ ngày 4/10/2016)

Với tiểu thuyết “Đỉnh cao hoang vắng” tác giả Nguyên An có bài viết

“Từ Đỉnh cao hoang vắng, nhìn lại tiểu thuyết viết về chiến tranh” Trước

hết, Nguyên An đã khẳng định được sự thành công của tác phẩm, một cuốntiểu thuyết đã lột tả chân thực về những góc khuất của cuộc chiến Đây khôngchỉ là những trang viết kể chuyện chiến tranh mà còn là câu chuyện lý giải vềchiến tranh là những trang viết suy ngẫm về cuộc chiến Điều đặc biệt là

“Đỉnh cao hoang vắng” là một kiểu chuyện về “bí mật mỗi cuộc đời”,

“chuyện bây giờ mới kể” về số phận trần ai đau đớn của người Việt thậtkhông dễ vừa chia sẻ, cảm thông trong chiến tranh”[1]

Nghiên cứu về “Đỉnh cao hoang vắng” còn có bài viết “Chiến thắng của văn hoá” của Bùi Việt Thắng Bài viết đã nhận định “Đỉnh cao hoang

vắng bề ngoài là một tiểu thuyết chiến tranh Tất nhiên Nhưng, theo tôi, đặttrong bối cảnh văn chương hôm nay nó lại nghiêng về thế sự - đời tư, chiếntranh chỉ là cái đường viền mà thôi” Theo ông đó là sự chiến thắng của vănhóa bởi “Văn chương là nhịp cầu văn hóa, qua con đường thẩm mĩ, nối kếtnhững người luôn luôn tri nhận được chân lí hận thù làm đời người ngắnlại”[48]

Ngoài ra, nghiên cứu về Khuất Quang Thụy còn một số Luận văn như:

Lê Thị Thúy Lan (2013), “Nghiên cứu về Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy”[29] Nguyễn Thị Lệ (2013), “Tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy trong tiến trình đổi mới tiểu thuyết viết về chiến tranh”[33] Luận văn của Nguyễn Thị Hoa Lê (2015), “Cái nhìn về chiến tranh trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy qua Những bức tường lửa, Không phải trò đùa

và Đối chiến”[32] Những bài viết đã chỉ ra sự đổi mới của tiểu thuyết Khuất

Quang Thụy về nghệ thuật tự sự, đổi mới về góc nhìn chiến tranh trong vănhọc sau 1975

Nghiên cứu về Khuất Quang Thụy còn có những bài viết đăng trên cácbáo, tạp chí và một số khóa luận tốt nghiệp khác Tuy nhiên, luận văn chỉ nêu

ra một số công trình và bài viết tiêu biểu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn lấy đối tượng nghiên cứu là các tiểu thuyết Trước ngưỡng cửa bình minh, Trong cơn gió lốc, Không phải trò đùa, Góc tăm tối cuối cùng, Giữa ba ngôi chúa, Những bức tường lửa, Đối chiến, Đỉnh cao hoang vắng của Khuất Quang Thụy Đồng thời tiến hành nghiên cứu những đặc

điểm của các tiểu thuyết trên phương diện nội dung và nghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này bên cạnh tập trung nghiên cứu tiểu thuyết củaKhuất Quang Thụy chúng tôi đã tham khảo nhiều nguồn tư liệu, từ các giáotrình đến các bài nghiên cứu trên báo, tạp chí, các trang mạng và một sốnguồn tư liệu khác để triển khai đề tài Ngoài ra, chúng tôi còn khảo sát một

số tác phẩm khác trong giai đoạn trước và sau năm 1975 để có những nhậnđịnh đánh giá và so sánh sâu sắc hơn

4 Mục đích nghiên cứu

Đi sâu nghiên cứu chỉ ra những nét độc đáo, sáng tạo và đổi mới củatiểu thuyết Khuất Quang Thụy từ đó khẳng định vị trí và vai trò của tác giảtrong tiến trình phát triển văn học

Cũng từ đó nêu ra những quan điểm và tư tưởng đổi mới của tác giảtrong việc miêu tả hình ảnh người lính và hiện thực chiến trường

5 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương phápnghiên cứu sau:

+Phương pháp nghiên cứu loại hình:

Dựa vào đặc trưng thể loại nói chung để so sánh với đặc trưng thể loạitiểu thuyết Khuất Quang Thụy Từ đó, tìm ra những đặc điểm thể loại của

tiểu thuyết Khuất Quang Thụy trên các phương diện như: Ngôn ngữ, cấutrúc, nghệ thuật.

+ Phương pháp thi pháp học:

Sử dụng phương pháp thi pháp học nhằm để tiếp cận tác phẩm như mộtchỉnh thể nghệ thuật để từ đó làm nổi bật hình tượng nhân vật, kết cấu tácphẩm, không gian, thời gian

+ Phương pháp nghiên cứu lịch sử xã hội:

Nghiên cứu bối cảnh xã hội, những sự kiện lịch sử để tạo nên tínhchân thực, đồng thời đưa nhân vật vào trong một bối cảnh lịch sử nhất địnhlàm nổi bật lên nhân cách, hình tượng nhân vật

+ Phương pháp phân tích tổng hợp và cảm thụ tác phẩm văn học:

Nhằm đưa ra những đánh giá, phân tích về phương diện nội dung vànghệ thuật của tác phẩm đồng thời nêu bật lên những thông điệp và tư tưởng

mà tác giả muốn truyền tải

+ Phương pháp so sánh:

Dựa trên kết quả đã khảo sát được, chúng tôi sẽ đi sâu phân tích nộidung đồng thời có sự so sánh với các tác giả khác Từ đó chỉ ra những đặcđiểm riêng, đặc sắc trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy

6 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và tài liệu tham khảo luận văn triểnkhai nội dung thành ba chương

Chương 1: Tiểu thuyết Khuất Quang Thụy trong bối cảnh của tiểuthuyết Việt Nam đương đại

Chương 2: Hiện thực xã hội và con người trong tiểu thuyết của KhuấtQuang Thụy

Chương 3: Một số đặc điểm về nghệ thuật trong tiểu thuyết của KhuấtQuang Thụy

CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY TRONG BỐI

CẢNH CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Bức tranh chung của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới

1.1.1 Quá trình đổi mới đất nước và đổi mới văn học

Đất nước thống nhất từ năm 1975 nhưng phải đến năm 1986 mới có sựthay đổi về mọi mặt của đời sống xã hội Và Đại hội đại biểu toàn quốc lầnthứ VI (12/1986) là một dấu mốc quan trọng trong công cuộc đổi mới toàndiện đất nước Đại hội đã chỉ ra những khủng hoảng của nền kinh tế xã hội,những nguyên nhân dẫn đến và đồng thời đề ra chủ trương đổi mới Đại hộinhấn mạnh lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, trên tinh thần nhìn vào sự thậtphải xuất phát từ thực tế, hành động theo quy luật khách quan Đường lối đổimới đã nhanh chóng đi vào đời sống xã hội những năm đầu còn nhiều khókhăn nhưng đã có sự chuyển biến và đạt được nhiều thành tựu rõ rệt

Từ sau cải cách quan niệm xơ cứng về quản lý kinh tế đã được tháo gỡphù hợp với tình hình thực tiễn xã hội Nền kinh tế phát triển theo hướng toàncầu, đa dạng hóa, đa phương hóa mở rộng các mối quan hệ đối ngoại Cảicách đã giúp đất nước đã thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế - xã hộikéo dài, khắc phục được vấn nạn lạm phát Từ một nước thiếu lương thực saucải cách nước ta đã vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu gạo đứng thứ batrên thế giới Vấn đề chủ chốt được Đảng xác định là thay đổi tư duy kinh tế,lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm Đây chính là “chìa khóa” hàng đầu để thúcđẩy nền kinh tế, giải quyết tốt nhu cầu trong nước góp phần tham gia vào hộinhập kinh tế quốc tế

Trong bối cảnh ấy, năm 1986 đã mở ra một thời kỳ văn học mới đánhdấu bước ngoặt trong đổi mới tư duy Bởi trong văn học giai đoạn trước từ

1975 – 1986 đã có những thay đổi nhưng chưa thoát ra khỏi hai phạm trù “sửthi” và “lãng mạn” của văn học cách mạng Tuy nhiên, giai đoạn tiền đổi mớinày mà người tiên phong là Nguyễn Minh Châu đã có những tìm tòi, cách tânlàm tiền đề cho công cuộc đổi mới Từ đây, Đại hội đã thể hiện rõ tư tưởngsáng tác đến các văn nghệ sĩ cần phải đi sâu bám sát đời sống xã hội Đồngthời, cũng đánh giá cao sự thành công của nền văn học cách mạng đã phảnánh chân thực, rõ nét những bước đi của lịch sử, xã hội và khích lệ nhà văntiếp tục sáng tác đóng góp cho đất nước

Đa số các nhà văn đều xuất thân từ người lính, do đó các sáng táctrước đó của họ bị chi phối bởi lịch sử đất nước, đến giai đoạn sau 1986 dướitác động của quy luật đổi mới các nhà văn đã thức tỉnh để nhận ra những hạnchế, bất cập, thậm chí non kém của nền văn học Thay đổi tư duy văn họctheo quan niệm mới là cơ hội để các nhà văn được tự do phát huy khả năngsáng tác, đồng thời cũng là yêu cầu đặt ra cho mỗi người viết phải có quanniệm riêng cho phù hợp với tình hình xã hội Trong đó yếu tố “hạt nhân”chính là thay đổi về tư duy nghệ thuật Vấn đề này được thể hiện trên cácphương diện như quan niệm về hiện thực, quan niệm về con người và quanniệm về nghệ thuật

Thay đổi quan niệm về hiện thực là yếu tố đầu tiên để phù hợp với bốicảnh xã hội, từ hiện thực chiến trận, sử thi sang hiện thực đời sống, cá nhân

Từ quan niệm con người cộng đồng, dân tộc, con người chiến sĩ sang cái tôi

cá nhân và con người bi kịch Cũng từ giai đoạn này, văn học vận động theo

ba xu hướng là dân chủ hóa, nhân bản hóa và hiện đại hóa Xu hướng dân chủhóa là bước chuyển mình quan trọng của văn học hiện đại nhằm khẳng địnhcon người cá nhân

Văn học giai đoạn này không còn là tiếng nói chung của dân tộc, lànhững áng văn khích lệ tinh thần chiến đấu mà là việc phát biểu tư tưởng,quan niệm, đưa ra chính kiến của người nghệ sĩ về xã hội và con người Nếu

như trước đây “văn học cũng là một mặt trận và anh chị em là chiến sĩ trênmặt trận ấy” (Hồ Chí Minh) thì giờ đây văn học phản ánh toàn bộ đời sống xãhội, những tác phẩm văn học không chỉ là cái ta tập thể mà bắt đầu hướng đếncái tôi cá nhân Đặc biệt, văn học đã đi sâu vào tâm lý con người, soi chiếumọi ngóc ngách của đời sống xã hội Đây chính là một trong những nét đổimới của văn học thời kỳ hiện đại Văn học phát triển theo xu hướng nhânbản hóa, con người được đặt làm trung tâm của văn học, các đề tài về conngười chiếm vị trí chủ đạo, các tác phẩm ra đời xoay quanh mối quan hệgiữa con người với xã hội, cá nhân với cộng đồng qua đó làm nổi bật lênnhững bế tắc và bi kịch của đời sống xã hội

Xã hội phát triển đồng nghĩa với lợi ích cá nhân và những nhu cầu vềđời sống cần được đáp ứng Con người cộng đồng dần nhường chỗ cho cái tôi

cá nhân từ đó dẫn đến sự ích kỷ, tha hóa và biến chất Văn học lúc này làmnhiệm vụ đi sâu, bám sát và phản ánh một cách chân thực đời sống xã hội.Song song, với dân chủ hóa và nhân bản hóa là xu hướng hiện đại hóa Dướitác động của xu hướng hiện đại hóa nhiều bình diện văn học bị thay đổi nhưquan điểm nghệ thuật, mối quan hệ giữa nhà văn - độc giả và tính chuyênnghiệp của người cầm bút đều có sự ảnh hưởng Một trong những cách tân nỗlực nhất mà chúng ta cần phải kể đến là cách tân về thể loại văn học và cáchtân về nghệ thuật Sự cách tân đổi mới này đã trở thành một động lực mạnh

mẽ cho đội ngũ sáng tác trên con đường tìm kiếm cái mới Cùng với sự đổimới về tư duy và xác lập một tầm nhìn mới văn học đã có bước đổi mới trướchết là hình thành đông đảo đội ngũ sáng tác từ thế hệ nhà văn trước đó đếnđội ngũ sáng tác trẻ

Bằng sự nỗ lực và không ngừng đổi mới của đội ngũ tác giả các thể loạinhư văn xuôi, thơ, kịch, lý luận phê bình, ký, văn học dịch đạt được nhiềuthành tựu Các nhà văn tiếp tục thể hiện tên tuổi của mình trên văn đàn, khẳngđịnh được quan điểm cá nhân cũng như khai thác được vấn đề nóng bỏng nhất

của xã hội Nhận định về thành tựu của văn học thời kỳ đổi mới nhà phê bìnhvăn học Ngô Văn Giá đã đưa ra nhận xét: “Thành tựu lớn nhất là thay đổi vềquan niệm, về con người, về đời sống Theo đó là một lối viết hoàn toàn kháctrước, cho nên họ có những tên tuổi lớn và tác phẩm lớn Họ đã chuyển từ mỹhọc thời chiến sang mỹ học thời bình, từ một mỹ học nhằm ca ngợi cuộckháng chiến, đi theo hiện thực chủ nghĩa đã chuyển sang một hệ mỹ học thờibình tức là quan tâm đến số phận con người, quan tâm đến những giá trị phổquát toàn nhân loại, quan tâm đến sự tra vấn và đối thoại với hiện thực” [36]

(Theo Ngọc Ngà – Phương Thúy)

Tựu trung lại, văn học giai đoạn này đã có bước chuyển mình góp phầnlàm phong phú cho nền văn học nước nhà Người nghệ sĩ đã đi sâu một cách

tế nhị nhưng không kém phần trung thực vào đời sống nội tâm của các nhânvật Đồng thời, phản ánh rất rõ những giằng xé, phức tạp trong mối quan hệvới hoàn cảnh và xã hội Cũng vì vậy mà hàng loạt các tác phẩm ra đời để lại

dấu ấn cho người đọc như “Thời xa vắng” của Lê Lựu, “Bến không chồng” của Dương Hướng, “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường Ngoài ra, còn rất nhiều truyện ngắn hay, đạt giải thưởng mà ta phải kể đến như “Cánh đồng bất tận” của

Nguyễn Ngọc Tư ra mắt bạn đọc năm 2005 Nội dung tập truyện đã bám sát

và miêu tả một cách sinh động cuộc sống nghèo khó của người dân Nam Bộxoay quanh đó là những mảng màu sáng tối về đời sống con người cùng sự trảthù và sự báo ứng

Qua đó, có thể thấy văn học thời kỳ này đã có những bước tiến nhấtđịnh, đặc biệt là sự xuất hiện của đội ngũ sáng tác trẻ có tri thức được đào tạobài bản với sự ra đời của hàng loạt các tác phẩm văn xuôi và thơ Cũng từđây, hệ thống chủ đề, đề tài được mở ra một cách đa dạng, mỗi nhà văn thoảimái đi sâu, tìm tòi nhằm phát huy cái tôi cá nhân, đặt ngòi bút của mình khaiphá những vùng đất mới Người nghệ sĩ đã nắm bắt được dòng mạch chính đó

là chủ nghĩa yêu nước và nhân văn, người nghệ sĩ biết gắn văn học vào đờisống và nỗ lực phản ánh bức tranh đó một cách chân thực nhất Từ đây tacũng nhận thấy công cuộc đổi mới là quá trình tất yếu để phù hợp với giaiđoạn lịch sử và đáp ứng thị hiếu của người đọc Tuy nhiên, vấn đề đặt ra chocác nhà văn phải tự thân vận động làm mới bản thân, đây vừa là cơ hội cũng vừa

là thử thách để những người cầm bút vươn lên, đi tìm mảnh đất sáng tác choriêng mình

1.1.2 Sự đổi mới về tiểu thuyết Việt Nam đương đại

1.1.2.1 Đổi mới về quan niệm hiện thực

Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật,hoàn cảnh và sự việc nhằm phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn cùng vớinhững vấn đề của cuộc sống con người Tiểu thuyết được biểu hiện bằng tínhchất tường thuật, tính chất kể chuyện bằng ngôn ngữ văn xuôi theo những chủ

đề xác định Tiểu thuyết theo Hoàng Cẩm Giang - Lý Hoài Thu trong “Một cái nhìn về tiểu thuyết hậu hiện đại ở Việt Nam” thì “Tiểu thuyết là những tác

phẩm được viết bằng văn xuôi và mang tính văn xuôi rõ nét trong cả hìnhthức ngôn ngữ và nội dung biểu hiện, phản ánh một cách đầy đủ và trung thựcnhững trải nghiệm trong đời sống con người” [16] Theo như nhận định trêntiểu thuyết đóng vai trò quan trọng trong tiến trình đổi mới văn học Bởi ngay

từ thời kỳ đầu, tiểu thuyết sớm khẳng định được vị trí của mình thông quaviệc tái hiện đời sống và thân phận của người nông dân Nhấn mạnh thêm ýkiến này Bùi Việt Thắng đã khẳng định: “Nếu nói văn xuôi là “mặt tiền” củavăn học đổi mới thời hậu chiến thì truyện ngắn là trinh sát viên, người línhxung kích Khi những cỗ máy cái văn học – tiểu thuyết – ngự trị văn đàn thì

đó là lúc văn học đổi mới, lên đỉnh”[49]

Đúng như vậy, khi quan điểm của Đảng về văn học nghệ thuật thay đổi,

tư duy được “cởi trói” Nhà văn có thể thỏa sức khám phá, khai thác mảng đề

tài hiện thực cuộc sống để tạo nên quan điểm cũng như xác lập phong cáchnghệ thuật riêng biệt Trong bối cảnh của sự thay đổi ấy, đổi mới quan niệmhiện thực là hạt nhân đầu tiên được phản ánh thông qua sáng tác của tác giả.

Ở giai đoạn trước, văn học với nhiệm vụ khích lệ tinh thần, cổ vũ chiến đấubởi thế văn học chủ yếu xuất phát từ một phía, tác giả là người truyền đạtchân lý, nội dung hướng đến lịch sử, ca ngợi người anh hùng và cuộc chiếntranh vệ quốc Đến thời kỳ đổi mới, quan niệm hiện thực có sự chuyển dịch từhiện thực chiến trận, sử thi sang hiện thực đời tư, thế sự Đây là một trongnhững yếu tố quan trọng chi phối các các vấn đề khác như con người, nghệthuật và chủ đề, đề tài, theo đó văn học đã trở thành một bộ phận trọng yếucủa cách mạng tư tưởng Người nghệ sĩ đã nhìn ra mối quan hệ giữa văn học

và đời sống, gắn ngòi bút của mình với người nông dân, đồng thời đi sâu phảnánh một cách trung thực những vấn đề xã hội đang diễn ra Lúc này, ngườinghệ sĩ không viết leo lối áp đặt, cách kết thúc câu chuyện thường để gợi mở

để người đọc có thể tô vẽ theo quan điểm và năng lực riêng của họ

Ngay từ những năm trước cách mạng nhà văn Nam Cao trong tác phẩm

“Đời Thừa” (1943) đã từng khẳng định “Văn chương không cần đến những

người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dungnạp những người biết đào sâu, tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sángtạo những gì chưa có” Vì vậy tiểu thuyết giai đoạn sau đã đi đúng và tiếp nốimạch nguồn sáng tác của giai đoạn trước Người nghệ sĩ đi sâu len lỏi vàomỗi số phận cá nhân, mỗi gia đình và làng quê để làm nổi bật lên hiện thựccuộc sống, bi kịch đặc biệt là bi kịch người lính thời kỳ hậu chiến

Có thể thấy rằng tiểu thuyết giai đoạn này là bước chuyển mình mạnh

mẽ, không chỉ đơn giản là cái nhìn một chiều mà mạnh dạn phanh phui nhữngmặt xấu của xã hội Đến giai đoạn này tiểu thuyết đã trở về với cuộc sống đờithường, tiếp tục giữ vị trí quan trọng là một “món ăn tinh thần không thể thiếucủa con người” Một trong những tác phẩm tiêu biểu mà ta phải kể đến là tiểu

thuyết “Thời xa vắng” của Lê Lựu, nhà văn đã khắc họa thành công bức tranh

đời sống làng quê với những quan niệm phong kiến hủ tục, đẩy con người vàonhững giằng xé nội tâm Nhân vật được khắc họa thành công là Giang MinhSài, con người rơi vào bi kịch trong các mối quan hệ giữa gia đình, người thân

và xã hội Anh ta càng kháng cự càng cố gắng vùng vẫy càng rơi vào bi kịch

cuộc đời không lối thoát giống như “Tướng về hưu” và “Không có vua” của

Nguyễn Huy Thiệp Ngoài ra, còn một số tác phẩm cần phải kể tới như:

“Trong sương hồng hiện ra”, “Người đàn bà trên đảo”, "Người và xe chạy dưới ánh trăng" của Hồ Anh Thái, “Cỏ hoang” của Nguyễn Quang Thiều,

“Ngồi”, “Kể xong rồi đi”, “Những đứa trẻ chết già” của Nguyễn Bình

Phương

Thời kỳ này cũng đã đánh dấu sự trở lại của đề tài chiến tranh nhưngđược phản ánh trong một hiện thực sinh động Những tác phẩm viết về chiếntranh, nhìn lại một thời lịch sử hào hùng không chỉ có ngợi ca mà còn đi sâutái hiện hiện thực chiến trường khốc liệt Nhà văn không tránh né cái đauthương mát mà miêu tả nó như một yếu tố không thể thiếu nằm trong quy luật

có chiến thắng ắt có sự hy sinh, đau khổ Tiểu thuyết “Nỗi buồn chiến tranh”

của Bảo Ninh là tác phẩm tiêu biểu đã phản ánh chân thực hiện thực chiếntrường ảm đạm, cuộc sống người lính với đầy đủ những biểu hiện từ tốt đếncái xấu, từ những người yêu nước đến anh lính sẵn sàng rời bỏ đơn vị Đó làkhung cảnh thê lương của những ngày mưa là những cơn sốt rét rừng, nhữngtrận đói đã cướp đi sinh mạng của rất nhiều người lính chiến Hiện thực đauthương hơn cả là nhân vật Kiên người lính sống sót duy nhất của một trungđội trinh sát trở về sống cuộc sống hậu chiến lại bị nỗi ám ảnh của chiến tranhgiày vò, anh sống bất an, tách biệt khỏi cuộc đời một cách vô thức

Như vậy, tiểu thuyết thời kỳ này đã có bước chuyển biến quan trọngtrong về quan niệm hiện thực Vẫn là những con người và bối cảnh quenthuộc nhưng nhà văn đã bám sát đi sâu vào đời sống làm cho bức tranh thêm

đa dạng và nhiều màu sắc Đó không còn là những vùng quê yên bình đầy ắptiếng cười, không còn là cảnh ngày mùa bội thu, thay vào đó là cái nghèo, cáilạc hậu, sự ganh đua và lòng đố kỵ Hiện thực ấy, cũng không còn là nhữngcâu thơ tràn đầy nhuệ khí của Tố Hữu “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước màlòng phơi phới dậy tương lai” người nghệ sĩ đã đi sâu đã nhìn thẳng vào hiệnthực chiến trường khốc liệt, cái giá của sự tự do được trả bằng quá nhiều tuổitrẻ, máu xương và nước mắt Phản ánh hiện thực người nghệ sĩ còn góp phầnkhông nhỏ trong việc đưa ra những quan điểm tư tưởng của mình để từ đó rút

ra bài học sâu sắc về đạo đức và nhân cách con người

1.1.2.2 Đổi mới quan niệm về con người

Đổi mới quan niệm về con người là một yếu tố quan trọng nằm trongquy luật đổi mới tư duy Văn học thời kỳ đổi mới lấy con người là trung tâm

Vì vậy, đến giai đoạn này các nhân vật trong tiểu thuyết được miêu tả với thếgiới nội tâm phong phú, tính cách con người được các nhà văn khai thác mộtcách triệt để Có thể thấy sự thay đổi này là điều tất yếu và đúng với quy luật,bởi văn học cách mạng giai đoạn 1945 đến 1975 phát triển dựa trên nền tảng

ý thức cộng đồng Cảm hứng chủ đạo của nền văn học là chủ nghĩa yêu nước,khát vọng độc lập, tự do nên tiểu thuyết trong thời kỳ này khai thác con ngườichủ yếu trên phương diện người chiến sĩ, người lính cách mạng với tất cảnhững phẩm chất đáng quý, tốt đẹp Tuy nhiên, khi đất nước hòa bình trở lạicon người phải đối mặt với những vấn đề của cuộc sống, yêu cầu bình đẳng,quan tâm trở nên bức thiết hơn bao giờ hết, do đó ý thức cái tôi cá nhân trỗidậy Và yêu cầu đổi mới quan niệm về con người trở nên cấp thiết để phù hợpvới thời kỳ đổi mới

Trong giai đoạn văn học này, cảm hứng đời tư thế sự chiếm vai trò chủđạo, người nghệ sĩ nỗ lực hòa mình vào đời sống người nông dân để khai tháctriệt để nhất những bi kịch và giằng xé nội tâm nhân vật Tác giả đặt con

người trong nhiều mối quan hệ phức tạp như mối quan hệ giữa con người với

cá nhân, xã hội và cộng đồng Con người không chỉ có những mặt tốt mà con

có những mặt xấu, đó là sự tha hóa về nhân cách Con người được nhà vănnhìn nhận trên nhiều phương diện đi vào văn chương một cách chân thựcnhưng cũng vô cùng tinh tế và sâu sắc

Thành quả tiêu biểu trong văn học giai đoạn này là hệ thống nhân vậttrong tiểu thuyết không còn mờ nhạt và đơn tuyến như trước Các nhân vật đãghi lại dấu ấn sâu sắc trong lòng độc giả không chỉ bởi nét chân thực mà từnhững lớp bi kịch giữa nội tâm và hiện thực, giữa dục vọng và ước mơ, giữacái chân thành và sự ích kỷ Văn học đã thành công trong việc đặt con ngườivới hoàn cảnh, mỗi một cuộc đời sẽ có những hoàn cảnh và số phận khácnhau, họ đều có những bi kịch, mất mát và đôi khi thực tế xã hội đã biến họtrở thành những con người tha hóa về đạo đức và nhân cách Vẫn là nhữnghình ảnh về người mẹ, người chị, người nông dân, người lính cách mạngnhưng các nhân vật này được đi sâu khai thác tâm lý và hiện lên với nhữngtính cách, những ưu, nhược điểm khác nhau Nhìn nhận con người trên góc độhiện thực chúng ta dễ dàng nhận thấy số phận con người có thể thay đổi tùythuộc vào hoàn cảnh xã hội Đó là con người bản năng, khi bản năng sinh tồntrỗi dậy con người có thể tha hóa, sẵn sàng chà đạp lên người khác để giànhgiật sự sống và lợi ích cá nhân

Viết về con người mỗi nhà văn đều đi tìm cho mình một khuynh hướngriêng, Nguyễn Minh Châu vẫn quan niệm “Mỗi con người đều chứa đựngtrong lòng những nét đẹp kỳ diệu đến nỗi cả một đời người cũng chưa đủ để

nhận thức khám phá tất cả những cái đó”[37] (Theo Lã Nguyên) Và “không

chỉ là hạt ngọc ẩn giấu trong tâm hồn mỗi con người” văn học đổi mới viết vềcuộc sống đời thường Nguyễn Minh Châu đã đi sâu khai thác con người ởphương diện nghèo đói, tăm tối Ông dành những trang dài viết về cuộc sốngmưu sinh khổ cực của người nông dân, về những con người cùng quẫn tưởng

chừng như không còn lối thoát Không chỉ khai thác con người trên phươngdiện đời sống, Nguyễn Minh Châu còn khai thác con người trên phương diệnngười lính thời hậu chiến Họ mang trong mình nỗi đau và ám ảnh của chiếntranh, là cảm giác cô đơn, là sự lạc lõng khi quay trở về chính nơi mình sinh

ra và lớn lên Và hơn hết với người lính, chiến tranh đã kết thúc từ mùa xuân

1975 nhưng với cơm, áo, gạo tiền có lẽ là đó là cuộc chiến không bao giờchấm dứt Và chính Nguyễn Minh Châu đã ghi vào nhật kí trong những nămtháng kháng chiến chống Mỹ: “Hôm nay chúng ta chiến đấu vì quyền sốngcủa cả dân tộc, nhưng sẽ đến một ngày chúng ta phải chiến đấu cho quyềnsống của từng con người… Chính cuộc đấu tranh ấy mới là lâu dài”[37]

(Theo Lã Nguyên).

Với Nguyễn Huy Thiệp, ông lại đi sâu, khai thác con người bi kịch thahóa, biến chất Ông dùng ngòi bút của mình để vạch trần những cái tôi thựcdụng, cái tàn ác và vô nhân tính Từ đó giúp cho người đọc có thể cảm nhậnđược một xã hội hiện lên với đầy đủ con người tốt - xấu, thật - giả, đen -trắng lẫn lộn đôi khi hành động đối lập với nội tâm vô cùng bí ẩn Nhìn từ

“Tướng về hưu” ta có thể thấy rõ được sự tha hóa và xuống cấp về đạo đức,

nhân vật trong tiểu thuyết coi đồng tiền và vật chất làm thước đo cho mọi giátrị, con người bị đồng tiền làm cho lu mờ trở nên thực dụng và bỉ ổi Đó là côThủy cô làm công việc ở bệnh viện hàng ngày các rau thai nhi bỏ đi cô Thủycho vào phích đá đem về nấu lên cho chó, cho lợn Thông qua những chi tiếtnày Nguyễn Huy Thiệp đã lột tả được hết bản chất thực sự của con người vàđồng thời ông cũng đưa ra một thông điệp đó là sức mạnh của đồng tiền vôcùng lớn chúng có thể phá hủy toàn bộ nhân cách của con người Không chỉdừng lại ở sự suy thoái về đạo đức đó còn là một thế giới lộn xộn, không có

tôn ti trật tự trong “Không có vua” Đọc “Không có vua” dường như mọi

chuẩn mực của xã hội bị phá bỏ, đó là sự mâu thuẫn, bất đồng giữa các anh

em trong gia đình Điều này được thể hiện rõ nhất trong phát ngôn của nhân

vật Đoài khi lấy biểu quyết “Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé”vẫn còn gây ám ảnh cho người đọc Và sự đốn mạt lên đến đỉnh điểm khi mâuthuẫn giữa những người con lên cao ông Kiền đã thẳng thừng tuyên bố

“Chúng mày giết nhau đi, ông càng mừng”[51] Chỉ đến với Nguyễn HuyThiệp người đọc mới có cơ hội biết đến những góc tối khuất lấp, biết đến sựtha hóa đang diễn ra và gặm nhấm con người hàng ngày như vậy Sự thật luônnghiệt ngã và khó chấp nhận nhưng chỉ khi phản ánh vào nó, đưa vấn đề raánh sáng con người mới có dịp ngồi lại, chiêm nghiệm lại và rút ra bài họctrong cuộc sống

Không chỉ thành công trên phương diện con người đời thường, viết vềchiến tranh về hình tượng người lính đã có sự mộc mạc và đổi mới Một sốtiểu thuyết chiến tranh đã trở lại nhưng được soi chiếu trên một phương diệnkhác Viết về tiểu thuyết chiến tranh giai đoạn này các nhà văn đã đi vào cáihiện thực trần trụi, ngổn ngang của chiến trường Chiến tranh không chỉ cóngười anh hùng, không chỉ có “đường ra trận mùa này đẹp lắm” mà còn có cảkhó khăn gian khổ, những người lính đảo ngũ, những con người hèn nhát bánđứng đồng đội, chiến sĩ… Viết về người chỉ huy, người anh hùng không cònthi vị hóa mang đậm chất sử thi mà là những con người không hoàn hảo, có

những góc tối về quá khứ như Hùng Phong trong “Những bức tường lửa” của Khuất Quang Thụy Tiểu thuyết điển hình mà ta cần phải kể tới là “Đất trắng” của Nguyễn Trọng Oánh Tác phẩm ra mắt độc giả năm 1979 là bước

đột phá minh chứng cho sự thay đổi tư duy sáng tạo thời kỳ tiền đổi mới

“Đất trắng” - Tác giả đã mạnh dạn đề cập đến những vấn đề như: mô tả cảnh

chiến trường ác liệt, đề cập đến những khó khăn, mất mát và cả sự hy sinh.Viết về người anh hùng chiến đấu có sự kiên cường, bất khuất nhưng cũng có

sự hèn nhát, đảo ngũ, phản bội đồng độ Điều đáng nói trong “Đất Trắng”

cuốn tiểu thuyết lần đầu tiên dám đưa một sĩ quan cao cấp đầu hàng quânđịch, một vấn đề mà trước đó chưa có tác giả nào đề cập đến Trong khi cả

trung đoàn đang cố gắng cầm cự chống lại địch, tuy chỉ còn lại khoảng 20người nhưng họ đã làm cho kẻ thù run sợ thì nhân vật Tám Hàn đã dao động

và đầu hàng địch Có lẽ phải đến “Đất trắng” người đọc mới có cái nhìn đa chiều và xác thực hơn về chiến tranh Viết về “Đất trắng” Tôn Phương Lan

có nhận định: “Cùng với việc đề cập đến cái ác liệt của chiến tranh, điều mà

trước đó chưa từng có trong tiểu thuyết, “Đất trắng” còn cho thấy tác động

nhiều mặt của chiến tranh đến đường đi của mỗi con người”[31] Xu hướng

sử thi “nguyên phiến” bắt đầu bị rạn nứt Có thể thấy tiểu thuyết “Đất trắng”

của Nguyễn Trọng Oánh đã mở đầu cho lối viết mới, suy nghĩ mới về chiếntranh sau những ngày độc lập

Tiếp bước cho sự đổi mới tư duy sáng tác này sau này ta có “Biên bản chiến tranh 1-2- 3-4.75” của Trần Mai Hạnh Tiểu thuyết tượng trưng cho lối

viết hoàn toàn mới, lần đầu tiên tác giả đề cập đến con người phía bên kiachiến tuyến, miêu tả chân thực cả một bộ máy sụp đổ Toàn bộ những tướnglĩnh Sài Gòn được soi chiếu dưới góc độ khách quan Và với một tư tưởngmới không đi theo lối viết cũ ta thắng địch thua, ta tốt địch ác, Trần Mai Hạnh

đã viết dưới một quan điểm công bằng, minh bạch, dựng lai rõ ràng bản chấtthực sự của lịch sử

Nhận định về tác phẩm Nhà phê bình Bùi Việt Thắng đánh giá: “Biên bản chiến tranh 1-2-3-4.75 có cách nhìn “ngược sáng” Trước đây viết về

chiến tranh người viết thường chọn góc nhìn “thuận” nhưng với Trần MaiHạnh ông chọn khía cạnh khác đi ngược lại quy luật truyền thống ấy Đúngnhư quy luật của tư tưởng đổi mới trong buổi tọa đàm ngày 16/4/2014 Tácgiả Trần Mai Hạnh đã chia sẻ quan điểm của mình về tác phẩm: “Biên bảnchiến tranh 1-2-3-4.75” nhằm tái hiện và phục dựng trung thực sự thật đã diễn

ra trong những ngày tháng sụp đổ cuối cùng của chính quyền Sài Gòn” vàthông điệp mà tác giả muốn gửi gắm qua tác phẩm của mình là “Tôi mongmuốn tác phẩm có giá trị văn chương, nhưng trước hết phải có giá trị vững

chắc về sự thật lịch sử Bởi sự tưởng tượng của nhà văn dù có phong phú đếnđâu, một khi đã xác định xây dựng một cuốn tiểu thuyết tư liệu lịch sử thì sựthật lịch sử, tính trung thực, khách quan, không thiên kiến của ngòi bút khi táihiện lại các sự kiện, sự việc cũng như con người cụ thể phải được đặt lên hàng

đầu”[19] (Theo Thanh Hà).

Như vậy, ta có thể thấy rõ rằng thay đổi quan niệm về con người, đã tácđộng không nhỏ đến xu hướng sáng tác của đội ngũ tác giả Nhiều chủ đề, đềtài rộng lớn mở ra giúp nhà văn khai thác vấn đề ở nhiều khía cạnh và gócnhìn khác nhau Người nghệ sĩ không chỉ đi sâu vào bi kịch người nông dân,

mà còn đề cập đến vấn đề thân phận, tình yêu và khát vọng Ngoài ra, tiểuthuyết viết về chiến tranh đã đánh dấu bước chuyển mình vô cùng quan trọng.Người viết không còn tư duy theo lối cũ viết về phía ta với tất cả những vẻđẹp hoàn mỹ, với cái nhìn chủ quan mà là cái nhìn khách quan bao trùm toàn

bộ giai đoạn lịch sử Tiểu thuyết ở giai đoạn này còn xây dựng được nhân vậtđiển hình, họ là đại diện của cái tốt lẫn cái xấu, đồng thời là còn là phát ngôncủa tác giả nhằm đưa ra những bài học về đạo đức và cuộc sống Ngoài đổimới về hiện thực, về con người, văn học giai đoạn này còn có những đổi mớiquan trọng về tư duy nghệ thuật

1.1.2.3 Đổi mới quan niệm nghệ thuật

Đổi mới quan niệm nghệ thuật là yếu tố quan trọng góp phần hoànthiện tư duy sáng tạo của nhà văn Bởi khi tư duy thay đổi thì quan niệm nghệthuật của nhà văn cũng thay đổi để phù hợp với từng thời kỳ, từng giai đoạn

Để đáp ứng với sự thay đổi của thời cuộc, đổi mới quan điểm nghệ thuật làđiều kiện cần để các nhà văn thoát khỏi lối viết cứng nhắc, nhằm phát huytinh thần sáng tạo trong văn chương Trước đây, văn học với vai trò là người

“thư ký” trung thành của thời đại các tác phẩm rơi vào khuôn mẫu, miêu tảtheo cảm hứng sử thi luôn thi vị hóa người anh hùng và hướng tới đời sống

cách mạng một cách cao đẹp Đến giai đoạn đổi mới tiểu thuyết đã có nhữngthay đổi nhất định

Về bút pháp nghệ thuật vẫn là bút pháp tả thực nhưng linh hoạt và đadạng hơn đem lại cho độc giả cái nhìn chân thực hơn về đời sống xã hội Một

ví dụ tiêu biểu cho thời kỳ này là tiểu thuyết “Ăn mày dĩ vãng” của Chu Lai

xuất bản năm 1991 Tác phẩm đã tái hiện thành công cả mặt trái và mặt phảicủa chiến tranh Có một thực tế đáng buồn là chính những người lính kiêuhùng trong kháng chiến về thời bình người trở nên tối ngày say xỉn, đứa thìcon cái nheo nhóc, cáu gắt và một số thì không vợ con Và hơn hết là cónhững người luôn khắc khoải với quá khứ, sống lại một thời hào hùng với câuchuyện tình yêu lãng mạn Tuy nhiên tìm về quá khứ, không chỉ có niềm vuiđan xen những vất vả mà còn có cả sự ân hận, day dứt Khi xã hội thay đổi, tưduy thay đổi cuốn theo quan niệm nghệ thuật cũng phải đổi mới để phù hợp vớiđộc giả Vậy nên tìm hiểu tiểu thuyết ở giai đoạn này, vẫn là xã hội ấy, conngười ấy nhưng qua lăng kính nghệ thuật mỗi nhà văn lại có cái nhìn khác nhau

Đến với “Bến không chồng” của Dương Hướng ta thấy được khung

cảnh làng quê buồn thê lương đã ghì chặt con người với hàng trăm hủ tục lạchậu Nơi mà chính những người chiến sĩ như Nguyễn Vạn đã dũng cảm chiếnđấu để bảo vệ làng quê yên bình Nhưng chính nơi đây, nơi anh sinh ra xảthân để bảo vệ cũng là nơi anh đã treo cổ tự tử vì không thể thoát khỏi dưluận, để được yêu thương, được sống như một người bình thường Trong tácphẩm ta còn bắt gặp sự thật đau thương, đó không còn là niềm vui của nhữngngày toàn thắng đó là cảnh người vợ mòn mỏi chờ chồng trở về sau cuộc chiến

Không chỉ ở thời kỳ đổi mới nhà văn mới hướng đến bút pháp tả thực,

quan niệm này đã được Nam Cao khẳng định trong tác phẩm “Trăng sáng”

(1943) Tiểu thuyết giai đoạn sau đã kế thừa những ưu điểm của thời kỳ trướcđồng thời phát huy giá trị ấy một cách hiệu quả nhằm mang lại những thànhtựu lớn cho văn học đổi mới Trên cương vị là một người sáng tạo, nhà văn sử

dụng bút phát tả thực bằng cái nhìn khách quan, nhận thức lại lịch sử có thểbằng bút pháp giễu nhại, bút pháp phúng dụ và bút pháp tượng trưng Mộtđiều quan trọng là bên cạnh thông tin mang tính chân thực, người nghệ sĩ phảilàm toát lên trong sáng tác của mình một nét đẹp thẩm mỹ phong phú Điều

này được thể hiện rõ qua “Mùa lá rụng trong vườn” của Ma Văn Kháng (tiểu

thuyết, 1982) Tác phẩm có sự kết hợp hài hòa giữa bút pháp tả thực và vẻđẹp nghệ thuật Đó là sự đan xen giữa cái xấu là nhân cách cao đẹp như Hoàicon dâu trưởng của gia đình ông Bằng tuy đã đi bước nữa khi chồng hi sinhnhưng cô vẫn luôn hỏi thăm và sẵn sàng giúp đỡ gia đình mỗi khi gặp khókhăn Đó là vợ chồng Luận và Phượng, họ mang trong mình sự bao dung vàthấu hiểu, họ có một tình yêu cao cả vượt qua mọi khó khăn, trắc trở Xoayquanh cái tốt đẹp còn có cả bi kịch đến với gia đình ông Bằng là Cừ, cậu contrai thứ tư đã tự tử khi nhận ra bản thân mình đã sa vào con đường tội lỗi

Về hình thức nghệ thuật, tiểu thuyết đổi mới theo hướng hiện đại hóa,trước đây các tiểu thuyết gia thường đặt con người, xã hội trong một bứctranh hiện thực hoành tráng thì giờ đây họ xem xét con người trong góc độđời thường Các nhà văn đi sâu khai thác tìm tòi những khía cạnh của đờisống nội tâm để làm nổi bật cái tôi cá nhân có những khao khát, đam mênhưng bị kìm hãm bởi hủ tục lạc hậu Kết cấu tiểu thuyết trở nên linh hoạt vàsáng tạo hơn, với tiểu thuyết truyền thống, vì gắn liền với mô hình cốt truyệnvới ba sự kiện cơ bản (gặp gỡ - tai biến - đoàn tụ) nên thường diễn ra theotrình tự thời gian Còn tiểu thuyết hiện đại sử dụng kết cấu theo quy luật tâm

lý, nhà văn có cơ hội đi sâu vào phân tích diễn biến, tâm lí nhân vật Do đó,không cần phải theo quy luật thông thường người viết có thể mở đầu tác phẩm

ở bất kỳ thời điểm nào có thể là quá khứ, dòng hồi tưởng và ký ức như “Nỗi buồn chiến tranh” của Bảo Ninh, “Ăn mày dĩ vãng” của Chu Lai và “Góc tăm tối cuối cùng” một trong những tác phẩm của Khuất Quang Thụy

Ngoài ra, còn một số tiểu thuyết kết cấu trình tự thời gian song song

với đường đời nhân vật như “Thời xa vắng” của Lê Lựu Đặc biệt, với lối kết

cấu lồng ghép nhiều chủ để giúp mở ra hệ thống nhân vật và cốt truyện để cóthể bao quát và dự cảm được cuộc đời nhân vật Các tình tiết không đơn giản

mà đan xem vào nhau giữa quá khứ và hiện tại, các tuyến nhân vật được miêu

tả song song ở hai thời điểm khác nhau Ngoài ra, tiểu thuyết đang có xuhướng ngắn lại, không còn những bộ tiểu thuyết đồ sộ thời kỳ kháng chiếnchống Pháp và Mỹ Nhận xét về vấn đề này nhà văn Tạ Duy Anh đã đưa ra ýkiến về tiểu thuyết đương đại: “Xu hướng ngắn, thu hẹp bề ngang, vừa khoansâu theo chiều dọc… tiểu thuyết ít mô tả thế giới hơn là tạo ra một thế giới

theo cách của nó”[13] (Theo Đinh trí Dũng)

Về ngôn ngữ, giọng điệu trong tác phẩm có sự thay đổi từ ngôn ngữ cangợi, hùng tráng sang giọng văn đời thường đôi khi mang tính giễu nhại, chuachát Nhà văn không còn dùng những từ ngữ “đao to búa lớn” mà viết vềchiến tranh, về con người bằng những từ ngữ mộc mạc, giản dị nhằm toát lên

sự gần gũi do đó dễ dàng đi sâu vào tâm lý độc giả

Đổi mới quan niệm về nghệ thuật là yếu tố cực kỳ quan trọng trong quátrình đổi mới văn học Bởi quan niệm nghệ thuật chi phối toàn bộ hướng đicủa người nghệ sĩ Một tác phẩm có thể miêu tả thành công về con ngườinhưng chưa chắc đã được gọi là tác phẩm nghệ thuật Một sáng tác được coi

là nghệ thuật khi người viết thổi vào đó một giá trị thẩm mỹ về tư tưởng vàtình cảm Một tác phẩm phải giúp cho người đọc chiêm nghiệm được vẻ đẹpnghệ thuật, cái tinh tế qua từng câu văn để từ đó thấy được tài năng cũng nhưquan điểm riêng của mỗi cá nhân trong hoạt động sáng tác Có thể đánh giámột điều rằng đổi mới quan điểm về nghệ thuật đã giúp cho tiểu thuyết cóchiều sâu hơn Thời gian, không gian được mở rộng, các tuyến nhân vật đanxen vào nhau cùng với kết cấu tâm lý làm cho người đọc ấn tượng và luôncảm thấy mới mẻ trong cách vào truyện

1.2.1 Tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Khuất Quang Thụy

Nhà văn Khuất Quang Thụy có bút danh khác: (Hưng Long, VânHuyền) Ông sinh ngày 12 tháng 1 năm 1950 tại làng Thanh Phần, xã PhúcHòa, huyện Phúc Thọ, tỉnh Hà Tây Xuất thân từ một gia đình nông dân, saukhi tốt nghiệp trung học phổ thông năm 1967, ông tham gia vào quân đội,chiến đấu trong đội hình sư đoàn 320 tại các mặt trận chiến trường như: TâyNguyên, Quảng Trị trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước Năm

1976, ông về Trại sáng tác văn học và học tập tại Trường viết văn Nguyễn Dukhóa I Hiện nay Khuất Quang Thụy đang làm Phó tổng biên tập phụ trách –Tổng biên tập báo Văn Nghệ Ngoài ra, Khuất Quang Thuỵ còn là Uỷ viên BanChấp hành, Trưởng ban Kiểm tra Hội Nhà văn Việt Nam khóa VIII và IX

Ông sáng tác văn học bắt đầu từ những năm 1980 cho đến nay, sốlượng tác phẩm tuy không nhiều nhưng lại có đóng góp rất lớn cho nền vănhọc nước nhà Một số tác phẩm của ông được đánh giá cao và đạt giải thưởngcủa Hội nhà văn

Các tác phẩm đã xuất bản:

- Trong cơn gió lốc (tiểu thuyết, 1980)

-Trước ngưỡng cửa bình minh (tiểu thuyết, 1985)

- Những người ở bến Phù Vân (tập truyện ngắn, 1985)

- Thềm nắng (tiểu thuyết, 1988)

- Không phải trò đùa (tiểu thuyết, 1985)

- Giữa ba ngôi chúa (tiểu thuyết, 1989)

- Góc tăm tối cuối cùng (tiểu thuyết, 1990)

- Người đẹp xứ Đoài (tiểu thuyết, 1991)

- Những trái tim không tàn tật (tập truyện ngắn, 1986)

- Nước mắt gỗ (tập truyện ngắn, 1996)

- Những bức tường lửa (tiểu thuyết, 2004)

- Đối chiến (tiểu thuyết, 2010)

- Đỉnh cao hoang vắng (tiểu thuyết, 2016)

Giải thưởng văn học:

- Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007 cho cụm 3 tiểu

thuyết: Trong cơn gió lốc, Không phải trò đùa và Góc tăm tối cuối cùng.

- Giải thưởng Văn học của Bộ Quốc phòng năm 1984 với tiểu thuyết Không phải trò đùa; năm 2004 với tiểu thuyết Những bức tường lửa.

- Giải Nhất cuộc thi viết truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội

1.2.2 Quan niệm văn học của Khuất Quang Thụy

Mỗi nhà văn trên con đường sáng tác nghệ thuật đều hình thành chomình một quan niệm riêng, tư tưởng riêng và thể hiện chúng ở nhiều góc độkhác nhau cho phù hợp với nhu cầu của độc giả Trong thời kỳ kháng chiếncứu nước, cùng với quan điểm của Đảng, văn chương chủ yếu phục vụ khángchiến, nhà văn dùng ngòi bút của mình để ca ngợi hình ảnh người chiến sĩ anhhùng Đồng thời, phản ánh rõ tội ác của kẻ thù nhằm khích lệ tinh thần chiếnđấu của quân và dân ta Bước vào thời bình, văn học, nghệ thuật có bước đổimới vô cùng quan trọng Ở đó mỗi nhà văn đều được tự do thể hiện quanniệm riêng và hướng ngòi bút của mình đến các khía cạnh của đời sống Một

số nhà văn phản ánh công cuộc đổi mới kinh tế, xã hội, số khác khai thácchân dung con người trong các mối quan hệ tình yêu, tiền bạc và địa vị

Đến với Khuất Quang Thụy, ông đã từng chia sẻ “Khi còn ở chiếntrường, tôi chỉ viết vì một khát khao duy nhất, ghi được càng nhiều càng tốtnhững kỷ niệm, những con người, những cảnh ngộ số phận éo le do sự khắcnghiệt của chiến tranh đưa đến Sau này, khi chiến tranh kết thúc, tôi mới cóđiều kiện để hiểu ra rằng, dù đã ở ngoài mặt trận, dù đã thấy được cái ác liệt

và dù đã viết nhiều trang nhưng có lẽ vẫn chưa nói được hết được Cả đờichỉ loay hoay viết về cuộc chiến ấy, có lẽ là số phận của thế hệ những người

cầm bút từng có những năm cầm súng như chúng tôi ” [3] (Theo Ngô Vĩnh Bình) Và nghĩ về thế hệ hôm nay ông quan niệm rằng “Mỗi thế hệ sẽ có cách

“đọc” lịch sử khác nhau, có cách để “kể” về lịch sử khác nhau Có ai sống từthời Nguyễn Trãi, thời Hồ Quý Ly đến giờ đâu mà chúng ta vẫn có những tácphẩm viết về thời ấy? Tôi thực sự thấy rằng chẳng cần phải lo những thế hệmai sau sẽ viết về cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ thế nào Họ sẽ có

cách riêng để “khai quật” lịch sử”[3] (Theo Ngô Vĩnh Bình).

Có lẽ đúng như những gì Khuất Quang Thụy đã nói, chiến tranh đã lùi

xa đủ để một thế hệ trưởng thành nhưng hình ảnh về người lính chiến vẫnluôn hiện diện trong tâm trí ông như một nguồn năng lượng thôi thúc ông viết

về chiến tranh, về người lính thời hậu chiến Bởi với Khuất Quang Thụy

“Thời gian là người thầy vĩ đại giúp chúng ta nhận thức ra nhiều vấn đề Đã

có lần tôi ví như khi chúng ta đang trong một đám cháy thì chỉ thấy cay mắt,rát mặt, khói mù mịt chứ có thấy gì đâu Thậm chí người chết bên cạnh cũngchẳng nhìn thấy Khi chạy "bà hỏa", có khi thứ đồ gia bảo ta không lo chạy

mà lại vớ lấy mấy thứ vớ vẩn để mang ra khỏi đám cháy Lùi ra ngoài đámcháy sẽ thấy đám cháy to hay bé, rồi phải tìm hiểu, hỏi han vài ba ngày mới

hiểu vì sao lại cháy[3] (Theo Ngô Vĩnh Bình).

Mỗi sáng tác ông viết ra đều chiếm trọn cảm tình của độc giả, tuykhông phải là một đề tài mới nhưng Khuất Quang Thụy đã thổi vào đó luồng

tư tưởng mới Vẫn là hình ảnh người lính làm trung tâm nhưng ông có cáinhìn toàn diện hơn về người anh hùng Họ được đặt trong mối quan hệ vớicon người của cộng đồng, con người của gia đình và con người của tình yêu.Khi đặt trong các mối quan hệ này người lính được soi chiếu một cách sâu sắc

và toàn diện hơn, họ là những con người có quá khứ, có lai lịch rõ ràng, vớicách mạng họ là những người chỉ huy tốt, là người anh hùng nhưng xét về

một góc độ cá nhân họ lại là những người chưa hoàn hảo, đôi khi bị tình yêu,địa vị làm lu mờ

Suốt một hành trình sáng tác không mệt mỏi Khuất Quang Thụy đãđem đến cho độc giả cái nhìn mới về chiến tranh và con người Nơi mà chỉ cónhững ai đã trải qua gian nan, thử thách mới có thể viết lên những trang vănxúc động và lôi cuốn đến như vậy Qua đây ta cũng khẳng định một điều rằngsáng tác của Khuất Quang Thụy là một đóng góp không nhỏ về giá trị tưtưởng giúp cho thế hệ sau có cái nhìn đúng đắn và hiểu hơn về cuộc chiến củadân tộc Việt Nam

1.2.3 Tiểu thuyết Khuất Quang Thụy

Tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy được khá nhiều độc giả yêu thích,đặc biệt là thu hút đội ngũ phê bình văn học Có rất nhiều bài phê bình, luậnvăn được đăng trên các tờ báo, tạp chí với nhiều ý kiến, đánh giá khác nhau

Có thể khẳng định rằng tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy là một thành cônglớn, điều này không thể hiện về mặt số lượng mà phản ánh thông qua nộidung tác phẩm Qua tìm hiểu ta nhận thấy mỗi tác phẩm ra đời, Khuất QuangThụy đều gắn chúng với một sự kiện quan trọng của đất nước như chiến dịchĐường 9 –Nam Lào, chiến dịch Tây Nguyên, Chiến dịch Đồng Dù, nhằmnhấn mạnh tính chân thực, khách quan Khác với các nhà văn thế hệ trước,Khuất Quang Thụy viết về chiến tranh dưới cái nhìn hiện thực, đọc các tácphẩm của ông ta cảm nhận được niềm vui chiến thắng nhưng cũng xen lẫnnhững mất mát đau thương Đặc biệt, miêu tả về người chiến sĩ ông không chỉviết về người anh hùng trong chiến trận mà còn làm nổi bật đời sống nội tâm,

có ít nhiều khuyết điểm khi đặt trong tư cách con người đời thường

Các sáng tác của Khuất Quang Thụy còn toát lên sự gần gũi, chân thực

đó là cuộc hành quân gian nan, vất vả nhưng tràn đầy nhiệt huyết Là sự quantâm của các cấp chỉ huy đối với các chiến sĩ trong trung đoàn Không chỉ có

những trận chiến quyết liệt giữa mặt trận đầy khói lửa Khuất Quang Thụy cònmiêu tả người lính chiến gắn với mối tình lãng mạn và chớp nhoáng Điển

hình là mối tình của Hải Đông và Nhài trong “Đối chiến”, là cuộc hôn nhân

có tiếng giữa Giáp cô y tá Thảo trong “Trước ngưỡng cửa bình minh” Hơn

hết, trong các sáng tác của mình Khuất Quang Thụy còn đan cài vào đó nhữngtrang viết mang tính chuyên luận về nghệ thuật quân sự thể hiện tài năng củangười lãnh đạo Đặc biệt, là miêu tả song hành những con người bên kia chiếntuyến, một khía cảnh đổi mới mà ít tác giả đi sâu khai thác Nhà văn viết về cảphía ta và địch một cách công bằng, một thái độ tôn trọng Không còn tâm lý

ta tốt địch xấu, ta thắng địch thua mà nhìn thẳng vào sự thật để có cái nhìnbao quát toàn bộ cuộc chiến lịch sử Điều này được thể hiện rõ thông qua

“Đối Chiến” với những nhân vật ở phía bên kia chiến tuyến như: Đại tá Sơn

Đường, Đại úy Ngô Thanh Vân và Đại úy Huỳnh Xuân Thời Họ đều lànhững tướng lĩnh của chính quyền ngụy Sài Gòn nhưng lại được tác giả miêu

tả một cách rõ nét, tinh tế có tinh thần trách nhiệm với chế độ và công việc

Tìm hiểu về tiểu thuyết, Khuất Quang Thụy đã cho người đọc thấy

được sự hoàn thiện trong mỗi tác phẩm Từ tác phẩm đầu tay như “Trong cơn gió lốc” tiểu thuyết năm 1980 đã là thành công lớn Cuốn sách viết về cuộc

hành quân thần tốc của “Trung đội gió lốc” và cuộc rút lui được tổ chức quy

mô của quân ngụy Sài Gòn Đi kèm với đó là đoạn miêu tả về cảnh chiếntrường bi tráng, là sự mất mát và hi sinh của đồng chí, đồng đội Ngoài ra, đọctiểu thuyết còn rất nhiều trang viết miêu tả về quá khứ của người lính, đồngthời tác giả cũng đi sâu vào thế giới nội tâm để phản ánh một cách rõ nétnhững khao khát về tình yêu và cuộc sống của người lính Sau này, đến với

tác phẩm “Không phải trò đùa” một thành công lớn khi Khuất Quang Thụy

miêu tả song hành hai tuyến vấn đề Vấn đề thứ nhất là công cuộc ra khỏicuộc chiến của Tình và Tuấn khi mà đất nước vừa thống nhất, vẫn đang bộn

bề với những đau thương mất mát thì ngay lập tức họ đã phải trở lại chiến

trường để chống lại quân biên giới Tây Nam Cho đến những năm gần đây

điều này lại được thể hiện rõ nét và thành công hơn cả ở “Đối chiến” và

“Đỉnh cao hoang vắng” Đây là hai tác phẩm mới nhất của Khuất Quang

Thụy giúp người đọc có dịp chiêm nghiệm một cách sâu sắc về chiến tranh

“Đối Chiến” là câu chuyện viết về thời điểm lịch sử quan trọng trong chiến

dịch đường 9 – Nam Lào Một cuộc đọ sức có quy mô, tổ chức giữa quân độiCộng Sản và quân đội Việt Nam Cộng hòa được sự chi viện về “trực thăngvận” của Mỹ nhằm cắt đứt “Đường mòn Hồ Chí Minh” huyền thoại - Mộtchiến dịch có ý nghĩa chiến lược vô cùng quan trọng Điều đặc biệt trongcuốn tiểu thuyết cần kể tới chính là chân dung các tướng lĩnh, sỹ quan quânđội Việt Nam Cộng hòa Khuất Quang Thụy dựng lên có những nét đáng kính

và gần gũi với truyền thống của người dân Việt Nam Cái mà người Mỹ gọi là

“Thay màu da trên xác chết” qua ngòi bút của Khuất Quang Thụy đã để lại ấntượng sâu sắc cho người đọc về một thời kỳ chiến tranh, về một chế độ bị sụp

đổ mà trước đây vấn đề này vẫn luôn nhạy cảm và coi là xa lạ Suy ngẫm kỹ

lưỡng “Đối chiến” không phải là cuốn tiểu thuyết diễn tả lại chiến dịch đường

9 – Nam Lào, đây cuốn sách soi chiếu về những con người trong “Đối chiến”.

Vẫn là cảm hứng về con người, con người giữa bên ta và bên địch đều chungmột dòng máu lạc hồng nhưng lại phụng sự cho hai chế độ

Một bước tiến mới cần nhắc tới là “Đỉnh cao hoang vắng” cuốn tiểu

thuyết đã cho người đọc thấy được những bí ẩn, những góc tối trong chiếntranh mà ít người biết đến Đó là câu chuyện của cô y tá Vân bị tên Đại úy dùNguyễn Lang và trung sĩ Điết bắt được khi hai tên này trốn thoát làm tù binh.Thời gian đầu Vân đã nhất quyết kháng cự nhưng thấy Lang bị thương cô đã

ra tay cứu giúp Hơn một năm trời chưa có cách để trở về với đồng đội, họvừa canh chừng vừa dựa vào nhau để sinh tồn Sau này khi hòa bình lập lại bàVân trở về làm ăn sinh sống có dịp gặp lại Điết người lính năm xưa, bà khẳngđịnh rằng ông Lang là một người tốt và trọng chữ tín Đó là những gì ẩn nấp

trong cuộc chiến, là một phần chung giữa những ngày chiến tranh ác liệt.Khuất Quang Thụy đã cho người đọc hiểu hơn về cuộc chiến, đi sâu vào bímật của mỗi con người Đồng thời cũng giúp người đọc cảm thông hơn vềnhững nỗi gian nan, vất vả đau buồn nhưng cũng không dễ để chia sẻ

Không chỉ viết về cuộc chiến tranh lịch sử Khuất Quang Thụy khai thác

khá thành công đề tài người lính thời hậu chiến mà ta phải kể đến là “Góc tăm tối cuối cùng” Thật đau xót biết bao khi những người anh hùng trong

chiến trận lại thất bại trong cuộc sống đời thường Họ cảm nhận được sự đơnđộc, sống âm thầm và đôi khi tách biệt với xã hội Với chiến tranh, mọi cuộcchiến đều có điểm dừng nhưng với đời sống, con người luôn chống chọi vớiđồng tiền để tồn tại Điều này được tác giả khẳng định rõ nét trong tiểu thuyết

“Giữa ba ngôi chúa” nơi mà con người luôn bị khống chế giữa ba thế lực tiền

bạc, địa vị và tình yêu

Những sáng tác của Khuất Quang Thụy có vai trò rất quan trọng trongtiến trình đổi mới văn học Việt Nam Ông mang đến cho người đọc cái nhìnmới về hiện thực chiến tranh cùng với vấn đề thân phận và đời sống ngườilính Những tác phẩm của Khuất Quang Thụy sẽ là những đóng góp vô cùngquan trọng trên phương diện nội dung và nghệ thuật, nhằm đem lại nguồncảm hứng mới cho văn học Việt Nam Đồng thời tiểu thuyết của ông cũng mở

ra một cách tiếp cận khác đưa nền văn học sang một trang mới

Tiểu kết chương 1

Tìm hiểu về văn học thời kỳ đổi mới cùng với những thành tựu cơ bảngiúp ta có cái nhìn hệ thống, đầy đủ hơn về diện mạo nền văn học Thấy đượcnhững đổi mới trên các phương diện như quan niệm về con người, quan niệm

về hiện thực và nghệ thuật Những thay đổi này đã tác động không nhỏ đến tưduy của mỗi nhà văn tạo nên sự đổi mới trong các tiếp cận chủ đề, đề tài.Trong bối cảnh đó tiểu thuyết Khuất Quang Thụy hiện lên khá đa dạng vừa kếthừa vừa có nét khác biệt so với văn học giai đoạn trước Ông viết về chiếntranh dưới thời bình với một quan niệm nghệ thuật riêng hướng đến sự chânthật và gần gũi Các sáng tác của ông không nhiều nhưng mang màu sắc mới

mẻ và lôi cuốn, hấp dẫn người đọc Tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy đãmang lại cái nhìn mới và đóng góp không nhỏ cho nền văn học hiện đại

CHƯƠNG 2: HIỆN THỰC XÃ HỘI VÀ CON NGƯỜI TRONG TIỂU

THUYẾT CỦA KHUẤT QUANG THỤY

2.1 Hiện thực trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy

2.1.1 Hiện thực chiến trường hào hùng – khốc liệt

Đúng như Nguyễn Văn Long đã viết trong Phê bình văn học Việt Năm

1975 - 2005“Văn xuôi sau năm 1975 cũng có sự đổi mới đáng kể của các

phạm trù thẩm mỹ Bên cạnh “cái cao cả” có “cái tầm thường” ; “cái thực”hiện diện đan xen “cái ảo”; “cái hư”; “cái nghiêm túc” không choán chỗ “cáibuồn cười”; “cái nên thơ” bình đẳng với “cái nghịch dị”, “khủng khiếp”; cáihài và cái bi đều góp phần làm tăng tính chân thật của cuộc sống”[35] Tất cảnhững bình diện này đều được Khuất Quang Thụy khai thác và thể hiện thànhcông trong các sáng tác của mình

Ông miêu tả hiện thực chiến tranh nhắm đến khung cảnh chiến trường,những nơi diễn ra cuộc giao tranh cam go, ác liệt, những cuộc hành quân giannan vất vả và cả cuộc sống sinh hoạt nghèo đói, thiếu thốn trên mặt trận Hiệnthực ấy được khắc họa một cách trực tiếp, toát lên sự chân thực và sống động.Miêu tả về thế trận nổi bật lên những yếu tố như: diễn biến, quy mô, số lượng

và khả năng bao quát cuộc chiến một cách đa dạng, đa chiều nhất

Viết về hiện thực Khuất Quang Thụy đã đưa người đọc vào khí thế sôinổi, hào hùng của chiến trường Đó là những cuộc hành quân vừa vui tươi vừaphấn chấn thể hiện tinh thần tập thể và lòng yêu nước to lớn của cả dân tộc.Trong không gian và bối cảnh ấy mỗi người lính hiện lên với một nhuệ khí, ýchí và sức mạnh bất diệt, họ tượng trưng cho truyền thống của dân tộc Chínhnhờ vào sự nỗ lực, kiên cường, bất khuất ấy mà người lính đã giành đượcchiến thắng sau mỗi trận đánh như một điều tất yếu đối với người lính cáchmạng Không chỉ có niềm vui, chiến thắng, hiện thực ấy còn đan xen cả nỗi

buồn và sự mất mát Đằng sau những chiến công là sự hy sinh của người lính,

là những lần đối đầu với địch vừa căng thẳng vừa cam go Trong mỗi trậnđánh, Khuất Quang Thụy còn đi sâu vào quy mô số lượng, mức độ quantrọng, đặc biệt là miêu tả tỉ mỉ từng chiến lược và diễn biến của trận đánh Cónhững cuộc chiến diễn ra thần tốc nhưng cũng có những cuộc chiến có kế sách và

sự chuẩn bị vô cùng công phu

Hiện thực trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy là không gian rộnglớn của vùng rừng núi Nơi đây là những cánh rừng bạt ngàn, những đèo caodốc núi kèm theo những cơn sốt rét, bệnh tật và cơn đói hoành hành conngười Chắc chắn, người đọc sẽ không thể quên được tuyến đường TrườngSơn trải đầy máu và nước mắt cùng với mảnh đất Quảng Trị nơi mà biết baothế hệ trẻ đã hy sinh giành giật lại từng tấc đất Và hiện thực ấy còn là mấtmát lớn về con người về những vị chỉ huy và chiến sĩ Mỗi đợt hành quândiễn ra, nắm cơm của anh nuôi lại thừa ra đến gần một nửa, mỗi người chỉhuy được lên chức là đồng nghĩa với đồng đội của mình đã hy sinh Chiếntranh còn là những thiếu thốn về đời sống, người lính không chỉ hy sinh nơitrận mạc mà không ít người chết vì đói vì thiếu thuốc men và sốt rét rừng.Khuất Quang Thụy miêu tả về cuộc chiến với đúng quy luật và bản chất của

nó Đó là quy luật của sự thắng thua, không một chiến thắng nào tránh được

sự mất mát và hy sinh, không một cuộc chiến nào không có cái gian lao vất

vả Có chiến tranh là có đau thương nơi ấy không tồn tại những con người hènnhét, thiếu ý chí, lập trường, cuộc chiến ấy sẽ bài trừ những con người đàongũ và sẵn sàng bán đứng đồng đội

“Trước ngưỡng cửa bình minh” tiểu thuyết viết về trận đánh lớn trước

ngày toàn thắng Tác phẩm mang âm hưởng hào hùng và thấm đẫm nhuệ khíchiến đấu Câu chuyện không chỉ xoay quanh những chiến công rực rỡ màđan cài vào đó sự mất mát, hy sinh, hiện thực cuộc sống khắc nghiệt mà ngườilính từng trải qua Tác giả viết về cái chết, về nỗi khổ của người lính không

khỏi cảm động, xót xa Để cắm được lá cờ lên sở chỉ huy của địch biết baochiến sĩ đã nằm xuống “Việt thoáng thấy lá cờ thủng lỗ chỗ loang lổ những

máu Mộc là người thứ ba đón nhận lá cờ vinh quang ấy” [54; tr.92]

“Trong cơn gió lốc” tiểu thuyết phản ánh chân thực sự khốc liệt của

chiến tranh Tác phẩm viết về chuỗi ngày đau thương mất mát, nơi đã cướp đitính mạng của hàng trăm chiến sĩ Cái ảm đạm thê lương vẫn còn ám ảnhngười đọc bởi “Tiếng khóc than của những người vợ lính có chồng chết trong

vụ pháo kích và trong những trận đụng độ lẻ tẻ phía ngoài thị xã từ ngày quacho đến ngày nay vang lên ầm ĩ, ai oán” [53; tr.43] Chiến tranh còn là sự tànphá nhân cách con người không thương tiếc, người ta sẵn sàng chà đạp lênnhau để sống Điều này được minh chứng bằng cái chết của Minh và chị Tám,trong cuộc di tản khỏi Tây Nguyên họ đã bị chính những người phe của mìnhsát hại một cách oan nghiệt Dưới cánh rừng, những tiếng khóc xé lòng củangười phụ nữ mất con vang lên, không gian nhuốm màu đang thương tangtóc, khắp nơi la liệt xác người, chết vì bom bọn và chết vì đói khát Đauthương xen lẫn mất mát nhưng không vì thế mà người lính trong tiểu thuyếtcủa Khuất Quang Thụy mất đi sự kiêu hùng Không một cảnh chết chóc, súngđạn và khó khăn nào có thể quật đổ ý chí chiến đấu khiến người lính lùi bước

Có chăng cái chết của đồng đội chỉ thêm phần căm hận, giúp họ đào sâu ý chígiết giặc trả thù cho chiến sĩ của mình

“Những bức tường lửa” và “Đối chiến” có lẽ là hai tác phẩm phản ánh rõ

những hy sinh đau đớn tột cùng Chiến tranh không chỉ lấy đi tính mạng còn

là sự hủy diệt, đặt con người vào những hoàn cảnh lựa chọn giữa sự sống vàcái chết Chiến tranh không chỉ là nơi tôi luyện họ thành những người anh

hùng mà còn là sự bào mòn về nhân cách “Những bức tường lửa” lấy bối

cảnh là công cuộc nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1986, một thời điểm lịch sử hàohùng quan trọng của dân tộc Một trận đánh mang tính quyết liệt, thời khắc ấyđòi hỏi người lính cần sự dũng mãnh và cảm tử Khuất Quang Thụy đã lột tả

một cách rõ nét nhất về hiện thực cuộc chiến, nơi mà những người chiến sĩ lầnlượt ngã xuống và cũng là nơi mà họ phải gánh chịu hàng tấn chất độc da camcủa quân đội Mỹ Tác phẩm còn phản ánh rõ nét nhất sự ghê rợn và nanh vuốtsắc nhọn của chiến tranh Khi mà súng đạn và máu của đồng đội chính là cáchtốt nhất để tô luyện sự kiên trì và lòng dũng cảm Cái chết luôn rình rập conngười mọi lúc mọi nơi, có những người hy sinh ngay trong quá trình huấnluyện, có những người chưa kịp ra trận vì bị sốt rét rừng cũng có những người

hy sinh trên đường hành quân vì mảnh đạn, mảnh bom cùng những gian nanthiếu thốn

Các trận đánh lớn không tránh khỏi mất mát và hy sinh, mỗi lần bompháo địch nổi lên là hàng loạt thương binh tử sĩ la liệt, những trận địa pháobinh “bắn liên hồi kỳ trận” Người lính phải chứng kiến cái chết của đồng độimình, đó là những cái xác khô, những thân thể cháy đen vì bom đạn “HùngPhong rùng mình, co rúm người lại khi thấy hai cái cục đen xì, nham nhở nằmtrên mặt đất” Còn “Hướng ngồi thụp xuống nôn thốc nôn tháo, Lân thì vừakhóc ồ ồ vừa đấm chan chát vào một thân cây” [56; tr.132] Không phải aicũng quen và chai sạn trước cái chết của đồng đội, đó không chỉ là nỗi đau vềtinh thần mà còn là nhuệ khí và động lực giúp người lính quyết tâm chiếnthắng kẻ thù Mở đầu cho những mất mát đó là sự hy sinh của tiểu đoàntrưởng Hoàng Mạnh và chính trị viên Lê Văn Sớm trong chiến dịch Tết MậuThân năm 1968, họ là những người chỉ huy tài ba “vẫn còn đang nung nấu chỉhuy những trận đánh long trời lở đất” Cái chết lại càng đến nhanh hơn nữavới những người chiến sĩ “một loạt tiếng rú kinh hồn, mặt đất như lộn ngượclên, những tiếng nổ như xé ngang trời đất” Thêm một loạt chiến sĩ bị thương,những tiếng kêu xé ruột Tiếng thở gấp, tiếng khóc của những người bịthương Vài chiến sĩ gục ngã ngay trên con đường ra cửa mở” [56; tr.153].Hiện thực ấy không chỉ có người lính phải gánh chịu đó còn là nỗi đau màngười dân phải gánh chịu “trước ánh sáng ban ngày ngôi làng bị bỏ hoang