Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy

Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy Lê Thị Thúy Lan Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Luận văn Thạc sĩ ngành: Lý luận văn học; Mã số: 60 22 32 Người hướng dẫn:

Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Khuất Quang

Thụy

Lê Thị Thúy Lan

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Luận văn Thạc sĩ ngành: Lý luận văn học; Mã số: 60 22 32 Người hướng dẫn: PGS.TS Đoàn Đức Phương

Năm bảo vệ: 2013

Abtract: Khái quát diện mạo và những đóng góp của tiểu thuyết viết về chiến tranh sau

năm 1975 đặc biệt là những đổi mới về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy Tìm hiểu về nghệ thuật xây dựng nhân vật, tổ chức cốt truyện, nghệ thuật

sử dụng ngôn ngữ, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy thông qua ba tác phẩm Những bức tường lửa, Không phải trò đùa và Góc tăm tối cuối cùng Tìm hiểu nghệ thuật tự sự qua các tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy, để từ đó thấy được dòng chảy, sự biến đổi về mặt hình thức nghệ thuật của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975 Có sự so sánh và mở rộng với các cây bút viết tiểu thuyết cùng thời như Chu Lai, Bảo Ninh, Nguyễn Minh Châu… để thấy những nhà văn này với tài năng, phong cách và bản lĩnh nghệ thuật mới đã làm thay đổi diện mạo và góp phần khẳng định

vị trí đặc biệt quan trọng của tiểu thuyết hiện đại Việt Nam, tiểu thuyết viết về chiến tranh trong văn học hiện đại Việt Nam nửa thế kỷ qua

Keywords: Tiểu thuyết; Nghiên cứu văn học; Văn học Việt Nam; Nghệ thuật tự sự Content

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2.Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Cấu trúc của luận văn 7

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA KHUẤT QUANG THỤY 8

1.1.Khái lược về nghệ thuật tự sự 8

1.1.1 Về tự sự học 8

1.1.2 Nghệ thuật tự sự 9

1.2 Sáng tác của Khuất Quang Thụy 15

1.2.1 Hành trình sáng tác 15

1.2.2 Quan niệm sáng tác 19

Chương 2 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT VÀ TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY 23

2.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 23

2.1.1.Khái lược về nhân vật và nhân vật trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy 23 2.1.2 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 31

2.1.3 Nghệ thuật miêu tả hành động của nhân vật 38

2.1.4 Nghệ thuật biểu hiện nội tâm của nhân vật 44

2.1.5 Ngôn ngữ nhân vật 49

2.2 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện 57

2.2.1 Khái niệm cốt truyện 57

2.2.2 Các kiểu tổ chức cốt truyện trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy 60

Chương 3 ĐIỂM NHÌN, NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT KHUẤT QUANG THỤY 71

3.1 Điểm nhìn trần thuật 71

3.2 Ngôn ngữ trần thuật 75

3.3 Giọng điệu trần thuật 84

3.3.1 Giọng điệu trào lộng, giễu nhại 85

3.3.2 Giọng điệu triết lý 90

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chiến tranh là một đề tài lớn của văn học Việt Nam Đồng hành với những sự kiện lịch sử vĩ đại của dân tộc trong thế kỉ XX, đặc biệt là hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, văn học về đề tài chiến tranh đã có những thành tựu rực rỡ, nhất là ở thể loại tiểu thuyết

Khuất Quang Thụy là nhà văn quân đội, ông là một trong những nhà văn trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, cùng với Nguyễn Trí Huân, Chu Lai, Lê Lựu… đã trải qua chiến tranh chống Mỹ Sau khi gia nhập quân đội tham gia chiến đấu nhiều năm ở chiến trường Tây Nguyên, giữa thập kỷ 80 của thế kỷ XX ông chuyển về làm biên tập viên, rồi Trưởng

ban văn xuôi, Phó Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội Nhà văn Khuất

Quang Thụy có nhiều tác phẩm viết về người lính có giá trị, được dư luận đón nhận, đánh giá cao Ông đã được trao giải thưởng Nhà nước năm 1997, giải thưởng của Bộ Quốc phòng, Hội Nhà văn Việt Nam Khuất Quang Thụy có lối sống giản dị, lặng lẽ Ông ít xuất hiện trên các diễn đàn hay trước công chúng, tác phẩm của ông cũng không được quảng bá rộng rãi nên ít được bạn đọc hiện nay biết đến Việc tìm hiểu nghiên cứu về Khuất Quang Thụy cũng như các tác phẩm của ông còn hết sức ít ỏi, khiêm tốn chưa có chiều sâu và thực sự xứng tầm

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, lớp lớp những nhà văn đã làm nên một nền văn học kháng chiến với nhiều thành tựu to lớn,

có ý nghĩa quan trọng, đó là: Anh Đức, Nguyên Ngọc, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Minh Châu, Lê Anh Xuân, Nguyễn Khải… Ngày nay, trước sự phát triển của đời sống xã hội, văn học nghệ thuật cũng có sự chuyển mình mạnh

mẽ, song thiết nghĩ, đề tài chiến tranh trong văn học vẫn là một đề tài lớn, có

giá trị sâu sắc Các tiểu thuyết: Những bức tường lửa, Không phải trò đùa,

Góc tăm tối cuối cùng của Khuất Quang Thụy khai thác rất thành công cuộc

chiến tranh chống Mỹ cứu nước (chiến dịch Đường Chín-Khe Sanh) và cuộc

2

chiến tranh biên giới Tây Nam Các tác phẩm này là điển hình, tiêu biểu cho các tác phẩm văn học viết về chiến tranh những giai đoạn này

Quan tâm đến đề tài chiến tranh cả ở việc sáng tác, thưởng thức và quá trình nghiên cứu về tác phẩm là rất cần thiết, đặc biệt trong giai đoạn hiện

nay Nhà văn Ngô Thảo trong cuốn Văn học về người lính đã đúc kết sự quan

trọng của việc quan tâm đến đề tài chiến tranh trong văn học: "Quan tâm tới

đề tài chiến tranh chính là tìm về ngọn nguồn để hiểu đúng, nhận thức đúng, khám phá đúng những vấn đề xã hội của đời sống hôm nay Quan tâm tới đề tài chiến tranh là để tìm hiểu cái áp lực, cái xu hướng cùng những qui luật đang chi phối sự phát triển của xã hội và con người hiện nay Quan tâm tới đề tài chiến tranh, còn là tìm chiếc chìa khóa để mở cánh cửa đi vào thế giới tinh thần, tình cảm từng con người, từng thế hệ cũng như toàn thể xã hội mà văn học đang có ước muốn tích cực tham gia vào việc biến cải nó ngày càng tốt

hơn, hoàn thiện hơn" [19, tr 144] Rõ ràng, cả ba tiểu thuyết Những bức

tường lửa, Không phải trò đùa, Góc tăm tối cuối cùng đã khai thác triệt để

đề tài chiến tranh trên cả diện rộng và bề sâu, dưới nhiều góc nhìn khác nhau

Ở mỗi tiểu thuyết có phạm vi đề tài khác nhau, nhưng tựu chung lại, tác giả đã khai thác tối đa và hiệu quả đề tài chiến tranh, đem lại giá trị biểu hiện cao trong việc khắc họa hình ảnh đất nước con người Việt Nam từ kháng chiến chống Mỹ cứu nước cho tới nay

Đến nay, vẫn chưa có công trình nào nhận diện một cách đầy đủ và hệ thống về văn học Việt Nam sau 1975 Các công trình khoa học thường chỉ đi sâu khảo sát một số vấn đề nổi cộm của văn học đương thời Đó là những bước đi cần thiết để có một sự nghiên cứu toàn vẹn về giai đoạn văn học sôi động này Thiết nghĩ, ba cuốn tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy mà chúng ta đang nghiên cứu được coi là khá đặc sắc và có những nét riêng so với những tiểu thuyết viết về chiến tranh, sau chiến tranh như các tác phẩm của Bảo Ninh, Dương Hướng, Chu Lai, Hữu Mai Việc nghiên cứu những nét riêng này cũng góp phần làm phong phú thêm lý luận về tiểu thuyết Việt Nam sau

1975 viết về chiến tranh

2 Lịch sử vấn đề

Sau chiến tranh, văn xuôi là loại hình văn học phát triển sớm và có thành tựu rất đáng kể, ở cả tiểu thuyết, truyện ngắn và ký Sự phát triển toàn diện này đã thu hút được sự chú ý của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học

Vì vậy, chỉ sau khoảng một thập niên từ ngày hoà bình lập lại, một số bài viết

đã tập trung vào việc nhận diện và dự báo những bước phát triển tiếp theo của

nó Từ đó đến nay, văn xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng đã trở thành đề tài cho rất nhiều những công trình nghiên cứu Có thể điểm qua một vài nét sơ lược về các chặng đường nghiên cứu vấn đề này như sau:

- Nguyễn Đăng Mạnh trong Về một xu hướng tiểu thuyết đang phát

triển (Nhân dân, 26/10/1985) tập trung khắc họa đặc điểm của một xu hướng

tiểu thuyết đang nổi lên trong đời sống văn học những năm 80 Đó là những tiểu thuyết mà nhà văn - qua tác phẩm - tham gia vào cuộc sống như một nhà

tư tưởng, nội dung triết luận chiếm một tỉ lệ quan trọng và điển hình con người mới là những người cách mạng có tri thức hay những công nông trí thức hóa Tác giả ghi nhận xu hướng này là một sự vận động hợp lí của tiểu thuyết để đáp ứng yêu cầu nhận thức của con người trước các vấn đề của thực tiễn xã hội, đất nước

- Lại Nguyên Ân trong Văn xuôi gần đây, diện mạo và vấn đề (Đất

Quảng, số 36/1985; Văn nghệ quân đội, số 1/1986) là người đầu tiên đi vào

các vấn đề khái quát diện mạo của văn học mười năm sau chiến tranh qua bốn mảng đề tài: văn xuôi chiến đấu, văn xuôi sản xuất, văn xuôi phong tục - lịch

sử và văn xuôi tâm lí - xã hội Ở đề tài chiến đấu, tác giả chủ yếu chỉ ra hạn chế của văn xuôi: trong tình thế “hôm nay ngồi viết cái hôm qua”, các nhà văn vẫn chưa có sự đổi mới trong quan niệm và sáng tạo nghệ thuật Ở văn xuôi tâm lí - xã hội, tác giả khẳng định đây là mảng đề tài thể hiện rõ rệt hơn

cả tính chất chuyển giai đoạn của đời sống xã hội sau 1975

- Bùi Việt Thắng trong bài viết Văn xuôi hôm nay (Nhân dân,

10/5/1987) lại đi từ nhận định văn xuôi đang mở ra nhiều hướng, nhiều cách tiếp cận đời sống, để khái quát thành ba khuynh hướng chính: “xông thẳng

4

vào đời sống hiện tại”, “nhận thức lại thực tại” và vấn đề đạo đức, nhân cách của con người mới trong xã hội Ở phương diện nghệ thuật, tác giả điểm đến dấu ấn của cá tính nhà văn và giọng điệu đối thoại trong tác phẩm Trong một

bài viết khác: Những biến đổi trong cấu trúc thể loại tiểu thuyết sau 1975

(1995), tác giả chỉ ra kỹ hơn đổi mới nghệ thuật ở một thể loại tiêu biểu là tiểu thuyết từ phương diện cấu trúc Khẳng định sau 1975, tiểu thuyết có sự biến đổi từ cấu trúc lịch sử - sự kiện sang cấu trúc lịch sử - tâm hồn, tác giả cho rằng ký ức là yếu tố quan trọng được nhà văn dùng để tổ chức tác phẩm và bước đầu đặt ra vấn đề xác định ảnh hưởng của các loại hình nghệ thuật khác đối với cấu trúc thể loại tiểu thuyết Những vấn đề này một lần nữa đã được

tác giả đề cập đến trong chuyên luận gần đây: Tiểu thuyết đương đại (Nxb

Quân đội nhân dân, 2005)

- Vũ Tuấn Anh trong bài viết Đời sống thể loại trong quá trình văn học

đương đại (Những vấn đề lí luận và lịch sử văn học, Nxb Khoa học xã hội,

2001) phác họa sự vận động của văn học Việt Nam trong khoảng hai mươi năm cuối thế kỉ XX từ góc nhìn thể loại Khẳng định sức mạnh nghệ thuật của tiểu thuyết trong giai đoạn chuyển mình của đời sống xã hội, tác giả quan tâm đến những biến đổi làm nên diện mạo mới của thể loại này Đó là sự phong phú về đề tài, sự đa dạng của các “chủng loại” tiểu thuyết, dấu ấn đậm nét của

cá tính sáng tạo, tư duy nghệ thuật với tính chất tổng hợp, đào sâu, tính đối thoại gia tăng và những mô hình cấu trúc mới

- Cho đến năm 2007, có thể nói, chuyên luận Văn xuôi Việt Nam 1975 –

1995 (Nxb Giáo dục) của Nguyễn Thị Bình là một công trình mang tính tổng

kết khái quát 20 năm văn học hậu chiến một cách đầy đủ và sâu sắc nhất Tiền thân của chuyên luận này chính là luận án Tiến sĩ Ngữ văn được tác giả bảo

vệ thành công từ cuối những năm 90 Lấy mốc dừng sự khảo sát là năm 1995, tác giả một phần có được một khoảng thời gian chẵn năm vừa dừng lại ở một chặng văn học Việt Nam bắt đầu có sự thay đổi hệ hình trong quan niệm văn học, từ văn học hậu chiến sang văn học hội nhập Trong khoảng mười năm tiếp theo đó, tác giả cũng bổ sung vào phần phụ lục hai tiểu luận bước đầu

nhận diện văn học giai đoạn này Vì vậy, xét đến thời điểm hiện tại, đây vẫn

là công trình nhận diện văn xuôi hậu chiến toàn diện hơn cả

Khuất Quang Thụy là một người lính cầm bút xuất sắc, với nhiều tác phẩm viết về đề tài chiến tranh Tuy vậy, ông là người khiêm tốn, lặng lẽ, ít xuất hiện hay đăng đàn trên các diễn đàn Người ta thường mệnh danh ông là

"thợ lặn bậc bảy" bởi ông chỉ cặm cụi viết và rất hay "lẩn" Mấy năm gần đây, đặc biệt là khi ông được giải thưởng của Hội Nhà văn, Giải thưởng Nhà nước

về văn học nghệ thuật, người ta bắt đầu chú ý nhiều đến ông Đến nay, chưa

có một công trình nào nghiên cứu trực tiếp và riêng biệt về nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết Khuất Quang Thụy, có chăng chỉ là những đề cập gián tiếp hoặc nghiên cứu từng tiểu thuyết của ông Một số bài báo trên báo in, báo mạng cũng đã viết về Khuất Quang Thụy cũng như các sáng tác của ông Đặc

biệt, ngay sau khi tiểu thuyết Không phải trò đùa ra đời, trên báo Văn nghệ

đã có cuộc tọa đàm về tiểu thuyết này với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, lý luận phê bình văn học, một số nhà văn, nhà thơ Ngoài ra, trên tạp chí

Văn nghệ Quân đội từ năm 1984 đến nay có đến hàng chục bài viết của các

tác giả đề cập trực tiếp đến ba cuốn tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy Đáng chú ý trong số này là các bài viết của Nguyễn Thanh Tú, Hồng Diệu, Từ Sơn, Đinh Thanh Hương Hay một số những bài viết khai thác phương diện nội

dung trong những sáng tác của Khuất Quang Thụy Ví dụ như bài Luận về

anh hùng về chiến thắng và đồng đội của tác giả Nguyễn Chí Hoan đăng trên

báo Văn nghệ số ra ngày 29-4-2006; nhà văn Khuất Quang Thùy từ Nhà hoà

hợp đến… Đối chiến của Dương Tử đăng trên website http://vanvn.net, hay

bài viết Chiến tranh dưới góc nhìn xã hội học của Khuất Quang Thụy của

Văn Chinh đăng trên website http://vanvn.net

Ngoài ra còn một số bài nghiên cứu, luận văn, khóa luận tốt nghiệp cũng nghiên cứu về những khía cạnh khác nhau trong sáng tác của Khuất Quang Thụy, mà chủ yếu về phương diện nội dung

6

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Đến nay, Khuất Quang Thụy đã sáng tác gần

chục tiểu thuyết và rất nhiều truyện ngắn, kịch Luận văn lấy đối tượng

nghiên cứu là ba cuốn tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy: Không phải trò

đùa, Góc tăm tối cuối cùng và Những bức tường lửa Ngoài ra, chúng tôi

cũng nghiên cứu các sáng tác còn lại của Khuất Quang Thụy để so sánh, đối chiếu và rút ra những nhận định

3.2 Mục đích nghiên cứu:

- Chỉ ra vai trò của nghệ thuật tự sự đối với sự hình thành, phát triển và biến đổi của thể loại tiểu thuyết

- Nghiên cứu nghệ thuật tự sự qua các tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy, để

từ đó thấy được dòng chảy, sự biến đổi về mặt hình thức nghệ thuật của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1975

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Để thực hiện luận văn này, bên cạnh việc làm việc

trực tiếp với văn bản ba cuốn tiểu thuyết: Những bức tường lửa, Không phải

trò đùa, Góc tăm tối cuối cùng, chúng tôi đã tham khảo nhiều nguồn tài liệu,

từ các giáo trình, từ điển đến các bài nghiên cứu trên các báo, tạp chí, các trang web do giảng viên hướng dẫn và cung cấp, cũng như tư liệu khác sưu tập được trong quá trình nghiên cứu, triển khai đề tài

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi muốn góp phần làm rõ thêm về hệ thống các tiểu thuyết nói riêng và tác phẩm văn học nói chung sau năm 1975

về đề tài chiến tranh, đặc biệt là những đổi mới về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Khuất Quang Thụy

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát, thống kê

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh văn học

5 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, phần nội dung của luận văn được triển khai thành ba chương:

- Chương 1: Khái lược về nghệ thuật tự sự và hành trình sáng tác của Khuất Quang Thụy

- Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật và tổ chức cốt truyện trong tiểu thuyết Khuất Quang Thụy

- Chương 3: Ngôn ngữ, điểm nhìn và giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết

Khuất Quang Thụy