Đặc điểm của tiểu thuyết viễn du trong sa mạc của j m g le clézio

Các bài viết của nhà nghiên cứu Lộc Phương Thủy trong một số Chuyên san về tiểu thuyết Pháp trên Tạp chí Văn học năm 1999 đã giới thiệu nhà văn Le Clézio như là người có công “làm cho b

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

-

TRẦN THỊ THẮM

ĐẶC ĐIỂM CỦA TIỂU THUYẾT VIỄN DU

TRONG SA MẠC CỦA J.M.G LE CLÉZIO

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

Hà Nội – Năm 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN THỊ THẮM

ĐẶC ĐIỂM CỦA TIỂU THUYẾT VIỄN DU

TRONG SA MẠC CỦA J.M.G LE CLÉZIO

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học nước ngoài

Mã số: 60.22.02.45

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thùy Linh

Hà Nội - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong bất

kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Hà Nội, ngày 28 tháng 3 năm 2019

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

TRẦN THỊ THẮM

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này được hoàn thành tại khoa Văn học – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thùy Linh

Trước tiên, xin được gửi lời tri ân sâu sắc tới TS Nguyễn Thùy Linh, người đã trực tiếp hướng dẫn, theo dõi từng bước đi của tôi trong suốt quá trình làm luận văn Những nhận xét thấu đáo, những chỉ dẫn chuyên môn của

cô là hành trang quan trọng và không thể thiếu để làm nên luận văn này Cô là người luôn nghiêm khắc, cẩn thận trong công việc, nhưng cũng đầy ân cần, chi chút, luôn quan tâm, khích lệ tôi, cho tôi thêm tự tin để hoàn thành luận văn và đạt được kết quả như ngày hôm nay

Tôi xin tỏ lòng cảm ơn chân thành đến các thầy, cô khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội Sự nhiệt tình, quan tâm, giúp đỡ tôi về tư liệu và chuyên môn từ các thầy cô luôn

là điều tôi trân quý và ghi nhớ khi nhìn lại luận văn này

Bên cạnh đó, sự động viên, thúc đẩy và trợ giúp từ gia đình, bạn bè là điều tôi trân trọng và biết ơn khi nghĩ đến những lúc khó khăn và bế tắc trong quá trình theo đuổi công việc của mình Tôi cũng xin cảm ơn lãnh đạo cơ quan, bạn bè đồng nghiệp đã tạo điều kiện, giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn này

Dù đã cố gắng hoàn thành luận văn nhưng do những giới hạn tri thức

và trình độ lý luận còn hạn chế, luận văn của tôi vẫn còn nhiều thiếu sót Vì vậy, tôi rất mong nhận được những lời góp ý từ thầy cô và các bạn

Hà Nội, ngày 28 tháng 3 năm 2019

TÁC GIẢ

TRẦN THỊ THẮM

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4

3 Đối tượng, Phạm vi nghiên cứu 13

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 13

5 Phương pháp nghiên cứu 13

6 Bố cục luận văn 13

CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT VIỄN DU VÀ CƠ SỞ CỦA TIỂU THUYẾT VIỄN DU TRONG SÁNG TÁC CỦA LE CLÉZIO 14

1.1 Tiểu thuyết viễn du 14

1.1.1 Khái niệm 14

1.1.2 Một số đặc điểm của tiểu thuyết viễn du 16

1.2 Cơ sở của tiểu thuyết viễn du trong sáng tác của Le Clézio 17

1.2.1 Cơ sở tiểu sử học 17

1.2.2 Cơ sở lịch sử, thời đại 19

1.2.3 Cơ sở nghệ thuật 21

CHƯƠNG 2 CẤU TRÚC TỰ SỰ CỦA TIỂU THUYẾT VIỄN DU TRONG SA MẠC 24

2.1 Nghệ thuật lồng ghép các cuộc viễn du 24

2.2 Kết cấu tiểu thuyết theo hành trình viễn du 29

2.1.1 Cuộc viễn du của Nour và cộng đồng dân du mục 29

2.1.2 Cuộc viễn du của Lalla 32

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT TÁI TẠO KHÔNG GIAN VIỄN DU TRONG SA MẠC 36

3.1 Không gian thực 37

3.1.1 Sa mạc 37

3.1.2 Biển 41

3.1.3 Thành phố 43

3.2 Không gian tâm tưởng 48

3.2.1 Không gian hồi ức 48

3.2.2 Không gian tưởng tượng 56

CHƯƠNG 4 NHÂN VẬT VIỄN DU: LÃNG MẠN VÀ HIỆN THỰC 63

4.1 Nhân vật trung tâm của các cuộc hành trình 63

4.1.1 Nour và cộng đồng người du mục 63

4.1.2 Lalla 67

4.2 Nhân vật “bên lề” của cuộc hành trình 73

4.2.1 Nhân vật huyền thoại 73

4.2.2 Nhân vật “khai sáng” 77

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử văn học, tiểu thuyết là thể loại văn chương có vị trí đặc biệt nhất trong việc phản ánh sâu sắc và nhạy bén những vấn đề của cuộc

sống Trong cuốn Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, Bakhtin nhận định rằng:

trên nhiều phương diện, tiểu thuyết dự báo trước sự phát triển tương lai của toàn bộ nền văn học Đồng thời, đây cũng là thể loại văn chương duy nhất đang biến chuyển và luôn biến đổi Ở những thời kì khác nhau, tiểu thuyết từng bước đổi mới mình để phản ánh nhạy bén hơn những biến chuyển của đời sống Sự đổi mới về phong cách lọai hình này ghi đậm cá tính sáng tạo cũng như dấu ấn tác giả, đặc biệt trong văn học hậu hiện đại

Thế kỷ XX với sự xuất hiện của hàng loạt trào lưu sáng tác mới, đặc biệt là trong tiểu thuyết Tiểu thuyết Pháp với bề dày lịch sử cũng không nằm ngoài sự vận động ấy Trong đó, Jean-Marie Gustave Le Clézio được xem là một trong những đại diện tiêu biểu của tiểu thuyết Pháp những năm cuối của thế kỉ XX Trong những tác phẩm của mình, nhà văn đã tạo ra những đổi mới

kỹ thuật trên nhiều phương diện để tiểu thuyết trở thành tư tưởng của nhà văn

về thế giới phức tạp, về con người hiện đại Một vấn đề trở đi trở lại trong những tác phẩm của Le Clézio là hành trình tìm kiếm tự do, hạnh phúc của thế hệ trẻ các nước Tây Âu trong xã hội hiện đại, cùng với đó là số phận của những người nhập cư nghèo, những cộng đồng nhỏ lẻ trong quá trình tìm tới thế giới lí tưởng mới Cấu trúc tiểu thuyết đậm chất thơ cùng những sáng tạo, cách tân thi pháp trong những trang viết về những cuộc hành trình của cá nhân, của cộng đồng tạo nên bút pháp viễn du đặc trưng trong những áng văn của Le Clézio Nghiên cứu những đặc trưng, kỹ thuật tiểu thuyết của Le

Clézio là bước cơ bản để độc giả tiếp cận với những tư tưởng triết học nhân văn của chủ nhân giải thưởng Nobel 2008 ấy

J M.G Le Clézio viết văn từ khá sớm Ông viết nhiều và nhiều trong số

đó đã trở thành cảm hứng đề tài trong các nghiên cứu lớn trên thế giới Tuy vậy, ở nước ta, nguồn tài liệu cũng như tác phẩm của Le Clézio vẫn còn hạn chế Trong số rất ít những tác phẩm đã được dịch sang tiếng Việt của Le

Clézio, Sa mạc là tiểu thuyết thể hiện rõ nét những nét độc đáo về thể loại tiểu

thuyết viễn du của nhà văn Đây cũng là tác phẩm được coi là bước đột phá

đánh dấu phong cách thực nghiệm hơn (more experimental style) Nghiên cứu

Sa mạc dưới góc độ đặc điểm thi pháp loại hình là phương pháp để thấy được

những sáng tạo độc đáo, cũng như đặc trưng phong cách tiểu thuyết viễn du của nhà văn lớn này Điều này càng có ý nghĩa và cần thiết hơn trong điều kiện những công trình nghiên cứu về văn học Pháp cuối thế kỉ XX, đầu thế kỉ XXI cũng như về tiểu thuyết của Le Clézio tại Việt Nam còn chưa đa dạng về

số lượng cũng như đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Các nghiên cứu ngoài nước

Bernard Teulon-Nouailles khi nghiên cứu về Michel Butor đã tổng hợp lại những công trình và thành tựu của nhà văn này Trong đó, bài tổng hợp

Michel Butor, Un Oiseau Migrateur (L'ecriture En Voyage) năm 2011 có nói

về tác phẩm phê bình Répertoire 4 cùng bài viết Viễn du và bút pháp trong đó

Dựa trên khảo sát về các chuyến viễn du trong tác phẩm, bài viết đưa ra cách nhìn nhận về viễn du, phân tích vai trò của các cuộc viễn du, đồng thời liệt kê

hệ thống các loại dịch chuyển không gian trong thể loại này Tác giả cũng đưa tới sự hình dung về chuyến viễn du Đó là chuyến đi bất định mà những người trong hành trình không xác định từ đâu tới và sẽ đi tới đích nào Chuyến hành trình gồng gánh theo mọi tài sản và gia đình của họ Chuyến hành trình liên

quan mật thiết đến các không gian, và là yếu tố ảnh hưởng sâu sắc đến nghệ thuật xử lí không gian trong tác phẩm Công trình này đã mang đến những cái nhìn mới về vai trò của những cuộc viễn du với bút pháp nhà văn, là tiền đề quan trọng của nhiều nghiên cứu về tiểu thuyết viễn du sau này

Cuốn sách La vision du monde de Le Clezio: Cinq études sur l'oeuvre của Teresa Di Scano đã trình bày cấu trúc của tác phẩm Sa mạc với sự hình

thành từ hai câu chuyện đan xen Phân tích hai cuộc hành trình song song ấy, tác giả khẳng định những ý nghĩa nhân văn về vấn đề tự do – nô lệ, giàu sang – nghèo đói trong tác phẩm Cấu trúc quay vòng với cái kết các nhân vật quay

trở lại nơi xuất phát, là nơi sa mạc cồn cát hoang vu trong Sa mạc được người

viết nhìn nhận với ý nghĩa phản ánh sức mạnh tổ tiên cội nguồn Công trình này đã góp phần không nhỏ trong những đánh giá, nhìn nhận về thế giới quan của nhiều nghiên cứu sau này về Le Clézio

Trong cuốn phê bình Tiểu thuyết xuất bản năm 2000, nhà nghiên cứu

Michel Raimond tiến hành khảo sát loại hình tiểu thuyết phiêu lưu, trong đó

có tiểu thuyết viễn du Ông cho rằng, tiểu thuyết phiêu lưu (le roman d’aventures) ra đời từ thời cổ đại, được hình thành từ hai loại: tiểu thuyết viễn

du (le roman de voyage) và tiểu thuyết thử thách (le roman d’epreuves) Ông đưa ra sự phân biệt tiểu thuyết thử thách và tiểu thuyết viễn du, trong đó nhấn mạnh tính khám phá về những không gian, xứ sở kì lạ trong tiểu thuyết viễn

du Để làm rõ hơn về tiểu thuyết viễn du, nhà nghiên cứu xếp tiểu thuyết của Jules Verne vào loại tiểu thuyết viễn du và phân tích về thể loại này Cuốn sách cũng hệ thống và nhận định về kiểu nhân vật trong tiểu thuyết viễn du, đặc biệt là trong thời gian cổ đại với những nhân vật chưa có những nét đặc thù riêng, chưa được chú trọng khắc họa, hoặc khắc họa nhân vật không là mối quan tâm hàng đầu của thể loại này

Trên Thời báo New York, ngay sau khi Le Clézio đạt giải thưởng

Nobel, ngày 9 tháng 10 năm 2008, Sarah Nyall có bài viết French Writer

Wins Nobel Prize Bài viết giới thiệu qua về cuộc đời, sự nghiệp, phong cách

tiểu thuyết của Le Clézio Trong bài cũng có trích những đánh giá rất tích cực của Viện Hàn lâm Thụy Điển về cách biến tấu tiểu thuyết viễn du kiểu mới đượm chất trữ tình và thế giới cảm giác Bài viết cũng trích những phát biểu đầy cảm tình của các nhà nghiên cứu đầu ngành tại các trường đại học lớn về

sự cách tân nghệ thuật của Le Clézio với phong cách văn chương đầy chất trữ tình Bên cạnh đó, thủ tướng Pháp François Fillon cũng đầy tự hào khi nói, giải Nobel này là niềm danh dự cho Pháp và Le Clézio có vai trò đặc biệt khi

đã chứng minh và bác bỏ lí thuyết về sự suy giảm văn hóa ở Pháp (refutes with éclat the theory of a so-called decline of French culture)

Tạp chí The Guardian ngày 10 tháng tư năm 2010 có bài viết J.M.G Le

Clézio: “Being European, I'm not sure of the value of my culture, because I know what it's done” khái quát hành trình sự nghiệp của Le Clézio, trong đó

có giới thiệu về nguồn gốc, cảm hứng viết Sa mạc, đó là sự phản kháng của

những người dân thuộc địa với chính quyền thực dân Pháp Tuy không phân tích rõ ràng về các vấn đề đặc điểm thi pháp của Le Clézio, nhưng bài viết mang những nhận xét khách quan về con người và văn chương của nhà Nobel văn chương, từ đó nêu lên tư tưởng nhân văn của Le Clézio trong những sáng tác của mình, qua đó tạo thêm những cơ sở mới cho việc nhìn nhận, đánh giá nhà văn Le Clézio cũng như những cơ sở nhận định về phong cách của Le Clézio với độc giả

Tác giả Tristan Savin còn yêu mến và đăng bài viết Thiên truyện về Le

Clézio Bài viết sau này cũng được Nguyễn Duy Bình dịch trên báo Văn hóa

Nghệ An tháng 2 năm 2010 Bài viết điểm lại hành trình của Le Clézio và đánh giá những hành trình của nhà Nobel văn học, từ đó nhận định tư tưởng

của Le Clézio trong sáng tác của mình Đây cũng là tài liệu quan trọng được luận văn sử dụng làm nguồn tư liệu khi viết về cơ sở tiểu sử học của tiểu thuyết viễn du trong văn chương của Le Clézio trong luận văn

Còn khá nhiều công trình khác nghiên cứu về văn chương của Le Clézio dưới góc nhìn về nội dung, về bút pháp cũng như các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết viễn du trên thế giới Chỉ điểm trên đầu sách thôi cũng có thể thấy, các công trình nghiên cứu về Le Clézio ở nước ngoài với số lượng lớn, đặc biệt là ở Pháp – quê hương của nhà văn, và cũng là kinh đô của văn hóa, văn học Điều này càng khẳng định sự hấp dẫn, độc đáo của tiểu thuyết Le Clézio với công chúng độc giả cũng như trong giới chuyên môn

2.2 Nghiên cứu trong nước

Bàn về tiểu thuyết viễn du, khó tìm thấy một công trình đề cập trực tiếp tới thể loại này Hơn hết, ở Việt Nam, dường như có sự sử dụng thay thế các

khái niệm phiêu lưu, du kí, viễn du khi nói về những cuốn tiểu thuyết đề cập tới những cuộc hành trình Lời giới thiệu: Phạm Quỳnh – Tuyển tập du kí, học

giả Nguyễn Hữu Sơn chỉ ra rằng: “Phạm Quỳnh viết du ký vừa nhằm thoả mãn hứng thú nội tâm, trình bày những cảm xúc riêng tư vừa hướng tới giới thiệu những điều trải nghiệm tai nghe mắt thấy liên quan tới mỗi thắng cảnh,

di tích lịch sử và đời sống xã hội nơi phương xa” Cũng trong đó, tác giả cho rằng du ký cùng với bút ký, hồi kí, nhật ký, ký sự, phóng sự, tùy bút… nằm ở phần giao nhau giữa văn học và ngoài văn học Từ đó có thể thấy, du kí mang tính chất khám phá những vùng đất địa lí mới Nhưng, một đặc điểm thể hiện ngay trên bề nổi của tác phẩm, đó là cảm quan, đánh giá, cảm xúc của người viết Trong khi đó, với tiểu thuyết viễn du, yếu tố đặc trưng trong nội dung không yêu cầu yếu tố “mắt thấy, tai nghe” trong đó Nó là cuộc du hành tới một vùng đất xa lạ, thấy được những nét đặc trưng, riêng biệt về địa lí, văn

hóa của nơi đó Và trên hết, đó còn là hành trình trải nghiệm của tinh thần nhân vật

Theo tinh thần các tác giả trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỉ XX, tiểu

thuyết phiêu lưu là thuật ngữ có nội dung rất rộng bao gồm tiểu thuyết hiệp sĩ, tiểu thuyết du kí, tiểu thuyết bợm nghịch, tiểu thuyết đen, tiểu thuyết khoa học viễn tưởng, tiểu thuyết kiếm hiệp, tiểu thuyết trinh thám, tiểu thuyết tình báo, phản gián,… Các tác giả nhấn mạnh tới sự bất ngờ, kịch tính trong cốt truyện của tiểu thuyết phiêu lưu Các nhân vật trong đó đi lang thang, trải qua các thử thách, nguy hiểm để hoàn thành một nhiệm vụ nào đó, chinh phục các vùng đất hoang sơ, kì lạ Các tác giả tiến hành khảo sát những đặc điểm nổi bật của một số tiểu loại của loại hình này Công trình này không đề cập tới tiểu thuyết viễn du, nhưng có thể thấy khá rõ sự tương đồng với những nhận xét về thể loại tiểu thuyết phiêu lưu, vượt thử thách đã được các nhà nghiên cứu nước ngoài thực hiện Đây cũng là cơ sở lý luận tiếng Việt để nghiên cứu

về bút pháp viễn du nói chung và về bút pháp viễn du của Le Clézio nói riêng càng có cơ sở lý luận vững vàng và trực tiếp hơn

Trong cuốn Lý luận văn học, các tác giả khi khảo cứu về nguồn gốc

tiểu thuyết đã diễn thuyết theo tinh thần của Bakhtin Theo đó, những câu chuyện về hành trình, phiêu lưu đã xuất hiện ngay những ngày đầu buổi bình minh văn xuôi Đề tài “đi tới các vùng đất mới lạ”, viết về địa lí, văn hóa, con người của địa danh đó cũng không hề xa lạ với chúng ta Nó tồn tại và ra đời ngay khi chưa có tiêu chí xếp nó vào ngành nào (văn, sử, địa,…) Tới những năm đầu thế kỉ XX, sự đổi mới cách viết và hướng các đề tài ấy vào thể loại

du kí tạo ý nghĩa to lớn trong quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu về Le Clézio ở Việt Nam những năm gần đây ngày càng được chú ý

Trong cuốn Lịch sử văn học Pháp thế kỉ XX xuất bản năm 1992, các tác

giả đề cập tới Le Clézio với sự cách tân trong bút pháp tiểu thuyết với “lối viết vỡ tung” Tác giả cũng ca ngợi giá trị nhân văn tác phẩm khi nói về biểu tượng Lalla: “Người phụ nữ đối đầu với “văn minh” công nghiệp” [30, tr 553] Chuyên đề đã tiến hành làm sáng tỏ nhiều mới mẻ trong phong cách văn chương của Le Clézio, đồng thời nhận định về những nét riêng biệt trong thi pháp của nhà văn

Trên Báo Lao động (1997), dịch giả cuốn sách – Huỳnh Phan Anh giới

thiệu những khuynh hướng đổi mới kĩ thuật trong tiểu thuyết và đề cập đến chủ đề những cuộc hành trình trong tác phẩm của Le Clézio Trên vai trò là

người dịch của Sa mạc - cuốn sách được đánh giá là bước chuyển mình mạnh

mẽ trong văn chương của Le Clézio, Huỳnh Phan Anh nhận thấy sự khác biệt

rõ ràng hơn hết trong bút pháp của Le Clézio so với những tác giả khác

Những giới thiệu này là tiền đề quan trọng để những người nghiên cứu Sa

mạc có thể đối chiếu, so sánh, và nhất là có cơ sở cảm quan với một tác phẩm

văn học nước ngoài, đặc biệt là khi sự cách trở về ngôn ngữ là điều khiến chúng ta khó có thể nhìn tác phẩm như chính nó trong trạng thái ban đầu

Các bài viết của nhà nghiên cứu Lộc Phương Thủy trong một số

Chuyên san về tiểu thuyết Pháp trên Tạp chí Văn học năm 1999 đã giới thiệu

nhà văn Le Clézio như là người có công “làm cho bức tranh toàn cảnh của văn học Pháp thế kỉ XX đỡ màu ảm đạm”, đồng thời đã giới thiệu cấu trúc

tổng thể các cuộc hành trình trong Sa mạc với nhận định: Cốt truyện Sa mạc

đan xen hai tuyến truyện chính, trong đó còn bao gồm vô số các câu chuyện

nhỏ Tác giả Lộc Phương Thủy cũng nói về sự độc đáo trong Sa mạc với lối

viết làm “vỡ tung” văn bản, và sự đan xen xâm nhập các thể loại “có cả thơ,

có tiểu luận, có sử thi, huyền thoại và cổ tích” [24, tr 38] trong tiểu thuyết của Le Clézio Tuy nhiên, những bài viết chưa đi quá việc giới thiệu chung

hướng đi của những chuyến viễn du Những vấn đề này sau đó được Lê Thị Phong Tuyết năm 2004 trên Tạp chí Văn học tiếp nối, bổ sung rõ hơn

Năm 2001, Phùng Văn Tửu trong cuốn Tiểu thuyết Pháp bên thềm thế

kỉ XXI có viết về Sa mạc và Người tìm vàng như minh chứng cho sự chuyển

biến tư tưởng trong sáng tác của Le Clézio Đồng thời, tác giả cũng đề cập đến chủ đề đi tìm miền đất hứa nơi xứ sở cội nguồn hoang sơ, chỉ ra những đối lập, khác biệt cả về không gian và biểu tượng giữa vùng đất sa mạc và những thành phố hiện đại Những lí luận này là những tư liệu quan trọng để những người nghiên cứu sau này nhìn nhận và so sánh về cách tái tạo không gian của nhà văn Le Clézio

Trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học số 2, tháng 5 năm 2006, nhà nghiên

cứu Nguyễn Thị Bình có bài viết Không gian và thời gian trong tiểu thuyết Sa

mạc của J.M.G Le Clézio Tác giả đã tìm tòi và liệt kê các mốc thời gian trong

cuốn tiểu thuyết, xâu chuỗi, đối chiếu nó với những sự kiện lịch sử có thực, sắp xếp theo trình tự logic với từng tuyến truyện, nhấn mạnh thủ pháp làm mờ thời gian trong tác phẩm, từ đó khẳng định Le Clézio làm nhân vật trở nên truyền thuyết hóa, bất tử hóa Với nghiên cứu về không gian trong tác phẩm,

tác giả Nguyễn Thị Bình cũng hệ thống các kiểu không gian của Sa mạc, quy

chiếu ý nghĩa biểu tượng của chúng, đặc biệt là trong tương quan với các nhân vật Từ đó, tác giả khẳng định, không gian trong tiểu thuyết Le Clézio phản ánh quan niệm về cội nguồn thế giới, về hạnh phúc đích thực mà con người tìm kiếm, hướng đến, từ đó toát lên ý nghĩa nhân văn cao cả về ước mơ, hạnh phúc, về con người, về xã hội, về cuộc đời

Các vấn đề về thời gian, không gian trên được Nguyễn Thị Bình hệ thống và bổ sung trong một công trình có tính toàn vẹn hơn về thi pháp cũng

như nội dung tác phẩm của Le Clézio: Những cuộc hành trình trong tiểu

thuyết của J.M.G Le Clézio - Luận án tiến sĩ năm 2006 Trong công trình, nhà

nghiên cứu công phu nghiên cứu bốn tác phẩm của Le Clézio: Cuốn sách của

những cuộc chạy trốn, Sa mạc, Người đi tìm vàng, Con cá vàng Từ các

nghiên cứu này, nhà nghiên cứu chỉ rõ vai trò của kĩ thuật xây dựng các cuộc hành trình trong việc tạo nên những biến đổi thi pháp tiểu thuyết của Le Clézio, đồng thời khảo sát hệ thống các cuộc hành trình, phân chia kiểu cấu trúc tác phẩm, phân loại các kiểu nhân vật và các kiểu không gian trong các tác phẩm

Với cuốn sách Tư tưởng nhân văn trong các tác phẩm của J.M.G Le

Clézio, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bình đã hệ thống và xây dựng lý thuyết

chung về tiểu thuyết viễn du, hệ thống những đánh giá tiểu thuyết viễn du của

Le Clézio của các nhà phê bình trên thế giới, đồng thời, khẳng định tư tưởng nhân văn của nhà văn đoạt giải Nobel 2008 và làm sáng rõ những phương thức thể hiện chủ nghĩa nhân văn mới ấy trong các sáng tác của nhà văn dưới

sự phân tích về cấu trúc, về nhân vật, về không gian của các tiểu thuyết tiêu biểu của Le Clézio Công trình này cũng là kim chỉ nam giúp luận văn có hướng đi rõ ràng, cụ thể hơn, là tiền đề làm cụ thể hóa sự phân tích đặc điểm

tiểu thuyết viễn du trong tác phẩm Sa mạc của Le Clézio sau đây

Trong Tạp chí nghiên cứu khoa học ĐHQGHN, Ngoại ngữ 26 (2010),

Nguyễn Thị Bình với Báo cáo Những đổi mới kĩ thuật miêu tả không gian tiểu

thuyết Pháp hiện đại cũng dành nhiều tâm huyết nghiên cứu thế giới quan của

nhà văn khi khảo cứu về không gian tiểu thuyết của Le Clézio Trong báo cáo, Nguyễn Thị Bình có trích dẫn: “Tác phẩm của Le Clézio là niềm suy tư không nguôi về hoàn cảnh của con người trong thế giới, câu hỏi triết lí về bản chất cội nguồn, về vật chất Thế giới hiện đại bị cắt rời khỏi những thành tố

cơ bản của cuộc sống, liệu tồn tại của nhân loại còn ý nghĩa nữa hay không?” [5, tr 30] Tác giả quan tâm nhiều tới motif những cuộc chạy trốn trong tác phẩm của Le Clézio, và khẳng định: “những chuyến viễn du […] phản ánh

quá trình tiến triển tư tưởng của nhà văn” [5, tr 33] Đặc biệt, chủ đề viễn du

đã tạo nên nét đặc trưng cho không gian tiểu thuyết, trở thành thành tố có chức năng quan trọng, tác động tới các thành tố kiến tạo khác của tiểu thuyết

Mới đây, năm 2015, trong tập bài giảng chuyên đề Tiểu thuyết phương

Tây thế kỉ XX – Khuynh hướng – Tác giả - Tác phẩm của Trần Hinh, người

viết dành riêng chương 7 để nói về phong cách tiểu thuyết thơ của Le Clézio

Chương 7 của tập bài giảng với nhan đề Le Clézio – Khuynh hướng tiểu

thuyết thơ đi sâu tìm hiểu khái niệm tiểu thuyết thơ, chất thơ trong tiểu thuyết,

những biểu hiện chất thơ trong tác phẩm của Le Clézio qua nhiều tác phẩm Đồng thời, nhà nghiên cứu cũng phân tích những quan niệm của Le Clézio về vai trò của nhà văn trong thế giới hiện đại Từ đó, khẳng định và ca ngợi phẩm chất và phong cách văn xuôi Le Clézio - “nhà văn bản lĩnh và đạo đức”

Trong các nghiên cứu trong nhà trường, gần đây nhất có thể kể đến

Nghệ thuật tự sự trong Sa mạc của J.M.G Le Clézio - Luận văn thạc sĩ của

Hoàng Minh Tâm năm 2014 Luận văn phân tích tác phẩm Sa mạc dưới góc

độ tự sự học, đã chỉ ra các đặc điểm về người kể chuyện đa dạng, giọng điệu

đa sắc thái, và hệ thống các kiểu nhân vật đặc biệt trong cuốn tiểu thuyết Thông qua luận văn này, có thể nhận thấy khá rõ nét những nét riêng của phong cách tiểu thuyết Le Clézio, giúp người viết càng có cơ sở hơn trong những nhận định, đánh giá của mình

Có thể thấy, những năm gần đây, việc tìm hiểu và nghiên cứu về Le Clézio ngày càng được chú ý và có nhiều công trình hơn Các nghiên cứu về vấn đề thi pháp và nội dung trong các tác phẩm của ông đều chỉ ra những cách tân mới mẻ trong tiểu thuyết, đặc biệt là tiểu thuyết viễn du Tuy nhiên,

chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt về Sa mạc với phương diện tiểu

thuyết viễn du để thấy được sự sáng tạo kĩ thuật trở thành đặc trưng phong cách và thành “tiểu thuyết viễn du của Le Clézio”

3 Đối tượng, Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài Đặc điểm của tiểu thuyết viễn du trong Sa mạc của J M.G

Le Clézio, luận văn tiến hành khảo sát tác phẩm Sa mạc dựa trên bản dịch của

Huỳnh Phan Anh (Nxb Hội nhà văn, 1997), nghiên cứu tác phẩm dựa trên những đặc điểm về tiểu thuyết viễn du cũng như đặc điểm thi pháp độc đáo của tác giả Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cũng tiến hành so sánh tác

phẩm Sa mạc với một số tác phẩm hành trình, du kí khác để làm nổi bật hơn

chất viễn du đặc biệt trong tác phẩm của Le Clézio

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Qua việc nghiên cứu Sa mạc trên phương diện là tiểu thuyết viễn du,

chúng tôi nhìn nhận tiểu thuyết viễn du như một đặc trưng phong cách văn chương cuả Le Clézio Luận văn hướng tới mục đích xác định những nét tiêu biểu trong thi pháp tiểu thuyết viễn du của Le Clézio trên các vấn đề về xây dựng cốt truyện, xây dựng nhân vật, không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Sa mạc

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu chủ yếu trong luận văn: thi pháp học, xã hội học văn học

Thao tác chính: khảo sát văn bản, so sánh đối chiếu, phân tích tổng hợp

Chương 2: Cấu trúc tự sự của Sa mạc

Chương 3: Nghệ thuật tái tạo không gian viễn du trong Sa mạc

Chương 4: Nhân vật viễn du: lãng mạn và hiện thực

CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT VIỄN DU VÀ CƠ SỞ CỦA TIỂU THUYẾT VIỄN DU TRONG SÁNG TÁC CỦA LE CLÉZIO

1.1 Tiểu thuyết viễn du

1.1.1 Khái niệm

Năm 1964, một bài viết trong tác phẩm Répertoire 4 do Michel Butor

tập hợp có nêu những đặc điểm của cuộc viễn du trong văn học nói chung Đó

là sự dịch chuyển liên miên, những chuyến đi không xác định qua các vùng đất trong khoảng thời gian lớn Trong hành trình ấy, người ta không rõ đến từ nơi nào và đi đâu Họ đem theo các vật dụng cá nhân, những hành lí trang bị cho cuộc sống bất định

Theo nhiều nghiên cứu văn học Pháp, một số tác giả cho rằng, văn học viễn du đã có lâu đời trong văn học Pháp Viễn du bao gồm những hư cấu tiểu thuyết và những đoạn miêu tả ít nhiều mang tính chất khoa học và tưởng

tượng Với khả năng sáng tạo, người ta đã viết ra những Truyện kể viễn du

(récits de voyage) nổi tiếng Và thế kỉ XIX, rất nhiều nhà văn đã sáng tạo

những tiểu thuyết viễn du với kĩ thuật ngày càng đa dạng Trong đó, các nhà văn đều sáng tác những tiểu thuyết viễn du trên chất liệu là những chuyến đi

Tiểu thuyết viễn du từng được Michel Raimond – nhà văn hóa Pháp,

khảo cứu và phân biệt trong cuốn Phê bình Tiểu thuyết năm 2010 Trong đó, ông coi tiểu thuyết viễn du (le roman de voyage ) và tiểu thuyết thử thách (le

roman d’e’preuves) là 2 loại hình thành nên tiểu thuyết phiêu lưu (le roman d’aventures) Học giả nhấn mạnh: những thử thách không nhất thiết phải gắn

liền với chuyến viễn du Những chuyến phiêu lưu chú trọng vào thế giới của nhân vật với những cuộc vượt qua các thử thách nguy hiểm Trong khi đó, tiểu thuyết viễn du định hướng người đọc tới việc khám phá những xứ sở kì lạ, những lịch sử chưa được biết đến, những vùng đất mới, những nền văn hóa

mới Tuy nhiên, nhà nghiên cứu cũng nhìn nhận: “Thế kỉ XX, thật khó khăn khi khảo sát một chuyến viễn du mà thiếu những thử thách” Raimond cho rằng, “Tiểu thuyết viễn du có nguồn gốc từ thời cổ đại, trong đó nhân vật chính chưa có những nét đặc thù riêng Mối quan tâm của nhà văn không dành cho khắc họa nhân vật mà chỉ dành cho những dịch chuyển được tiến hành trong không gian, khảo sát những đặc điểm địa lí của vùng đất mới Và đôi khi, những chuyến khảo sát mang tính xã hội hơn là tính địa lí” [6, tr 28]

Cùng đề tài khám phá những vùng đất mới, những cuộc dịch chuyển trong không gian, du ký cũng đưa tới người đọc những hiểu biết về địa lí, văn hóa của các xứ sở khác nhau Tuy vậy, tính chất ký của nó là điểm nổi bật Đó

là sự hình thành trên nền tảng ghi chép lại những điều mắt thấy tai nghe Một dạng thức đặc biệt của du ký là “du ký về các xứ sở tưởng tượng, có tính chất không tưởng hay viễn tưởng khoa học” [20, tr 108] Như vậy, xét về mặt hình thức, du ký cũng là một hình thức viễn du với một diện mạo kiểu khác, một cách nhìn kiểu khác về địa điểm, về xã hội, về thế giới Trong hành trình của

du kí, chuyến đi trọn vẹn, có mục đích, có kết quả

Có thể nói, chuyến viễn du trong các tác phẩm văn học rất đa dạng và luôn có vai trò quan trọng trong sự tổ chức, sắp xếp cốt truyện, nhân vật, không – thời gian Tiểu thuyết viễn du như thế không phải là một hình thức văn chương phân chia tách biệt với các hình thức khác Đó là khái niệm chỉ về những câu chuyện du hành, lang thang, khám phá Trong đó, nhân vật trung tâm du hành tới những vùng đất, xứ sở mới, khám phá những đặc điểm về địa

lí, thiên nhiên, phong tục, văn hóa lãnh thổ Tùy theo mục đích, quan niệm và cách xử lý của mỗi nhà văn, thì mỗi tác phẩm lại khoác lên mình hình thức riêng Và với tài năng của mình, thì Le Clézio đã xử lý những chuyến viễn du của các nhân vật trong câu chuyện tìm kiếm miền đất hứa, tìm kiếm hạnh

phúc đích thực với những kĩ thuật riêng, mang đến những định hình và giá trị nghệ thuật cao cho tiểu thuyết viễn du thế kỉ XX

1.1.2 Một số đặc điểm của tiểu thuyết viễn du

Tiểu thuyết viễn du có lịch sử lâu đời trong nền văn học với nội dung

đề tài xoay quanh các cuộc hành trình, dịch chuyển trong không gian, khám phá những không gian địa lí mới mẻ, sự tìm hiểu về địa lý, văn hóa, lịch sử, con người ở những vùng đất mới Rất nhiều tác phẩm đã quá quen thuộc với

độc giả thế giới là những tiểu thuyết viễn du nổi tiếng như: Hai vạn dặm dưới

đáy biển (Jules Verne), Giáo dục tình cảm (Flaubert), Mê Cung (Alain Robbe

– Grillet), Ulysse (Joyce), Thời gian biểu (Michel Butor),

Nội dung đề tài xoay quanh những cuộc viễn du, dịch chuyển trong không gian của tiểu thuyết viễn du đã tác động đến các yếu tố nghệ thuật tác phẩm Tiểu thuyết viễn du có cấu trúc là cuộc hành trình khám phá những không gian địa lí mới mẻ, những vùng đất xa lạ Bởi thế, không gian trong tiểu thuyết viễn du mang tính đặc biệt Đó là sự tiếp nối của các không gian địa lí với những tính chất khác nhau, đôi khi là sự pha trộn các không gian Không gian là yếu tố bao trùm trong tiểu thuyết Không gian được đặc tả, hiện lên đa dạng, phong phú và chiếm một dung lượng lớn trong tác phẩm Tuy vậy, tính chất đặc trưng về địa lí, văn hóa,… của mỗi địa điểm khác nhau luôn

là điều người viết lưu tâm trong cuộc hành trình Các không gian được đặc biệt chú ý và cũng là điểm mốc đánh dấu sự thay đổi của thời gian

Dưới tác động của những cuộc dịch chuyển ấy, nhân vật trong tiểu thuyết viễn du mang chức năng nhất định trong các cuộc hành trình Nhân vật trung tâm của cuộc hành trình tiến hành những chuyến dịch chuyển để khám phá địa lí, lịch sử, văn hóa của các vùng đất, của thế giới, trong đó có thế giới

tự nhiên và thế giới con người – những nhân vật bên lề của hành trình Các nhân vật bên lề của các cuộc viễn du mang tính chất bất định, gắn liền với các

không gian địa lí cụ thể, và được quan sát, miêu tả dưới con mắt của “nhà viễn du” Thế nhưng, các nhà tiểu thuyết viễn du cũng sẵn sàng mờ hóa, tẩy trắng nhân vật, để nhân vật làm nền trong cảnh Thậm chí, các mối liên hệ của nhân vật trong câu chuyện không tồn tại hoặc không liên quan đến hành động Nét đặc trưng nhất trong các nhân vật là sự lang thang, dịch chuyển khắp các không gian địa lý Họ gắn với một nền văn minh, một gia đình nhất định, nhưng các mối liên hệ này không là yếu tố chặt chẽ và được chú ý nhất để tạo nên nhân vật Đích đến của các nhân vật trong tiểu thuyết viễn du bao giờ cũng là cái nhìn mới qua cuộc hành trình, mà đôi khi, đó còn là những khám phá chân lí của đời sống

Tính chất viễn du cũng thể hiện trong ngôn ngữ, giọng điệu của loại tiểu thuyết này Trong chuyến viễn du ấy, ở các môi trường địa lí, văn hóa khác nhau, giọng điệu người kể chuyện cũng như giọng điệu nhân vật cũng thay đổi để phù hợp với đặc trưng lãnh thổ đó

Nhìn chung, tính chất viễn du đã đưa tới những đặc điểm mang tính tiêu biểu của thể loại này trên các phương diện về cả nội dung và thi pháp Luận văn này nhìn nhận những đặc điểm nổi bật làm nên phong cách tiểu thuyết viễn du của Le Clézio, để thấy rằng: tiểu thuyết viễn du của Le Clézio

là những chuyến đi dài bất tận, đó cũng là khảo sát của con người về thế giới,

là cuộc hành trình tìm thiên đường hạnh phúc về cả tinh thần và vật chất, mà cái kết luôn mang tính không tưởng Những cuộc viễn du được xử lí với kĩ thuật tiểu thuyết, có tác động và chi phối đến các thành tố kiến tạo tiểu thuyết: cấu trúc tác phẩm, nhân vật, không – thời gian,… Đồng thời, những cuộc viễn

du cũng là hình thức phản ánh quan niệm về thế giới, về xã hội của chính tác giả

1.2 Cơ sở của tiểu thuyết viễn du trong sáng tác của Le Clézio

1.2.1 Cơ sở tiểu sử học

J.M.G Le Clézio sinh năm 1940 ở Nice, thành phố ven bờ Địa Trung Hải, miền Nam nước Pháp, nhưng gốc gác của nhà văn quả thật xa xôi Về mặt địa lý, quê gốc của ông ở tận hòn đảo Mauritius trên Ấn Độ Dương Về mặt huyết thống, mẹ ông là nhạc công nguyên quán miền Bretagne, Tây Bắc nước Pháp, cha là thầy thuốc mang quốc tịch Anh Xa hơn nữa, vào cuối thế

kỷ 18, ông tổ Francois Alexis Le Clézio rời quê ra khơi xa tắp lập nghiệp ở hòn đảo bấy giờ mang tên là Ile de France (Đảo Pháp), sau đổi thành Mauritius khi lọt vào tay nước Anh năm 1810

Cuộc đời Le Clézio cũng là những chuyến đi không ngừng, khi thì ở châu Âu, lúc lại ở Nigeria, Mauritius (châu Phi), rồi Panama, Mexico (Trung Mỹ), Thái Lan (châu Á), Albuquerque (Mỹ),… Le Clézio đã từng đi đến nhiều nơi, quan sát và làm quen với nhiều vùng đất, nhiều loại người Nhưng đối với ông, hấp dẫn và thu hút nhất vẫn là những miền đất hoang sơ, những nơi nền văn minh và công nghệ hiện đại vẫn chưa quá tác động và hủy hoại vẻ đẹp nguyên sơ ấy Le Clézio âm thầm xa lánh những ồn ào nơi phồn hoa đô thị Bởi thế, những năm tháng tuổi trẻ, ông đến vùng châu Á, nơi mà cuộc sống hiện đại chưa quá can thiệp vào những giá trị truyền thống lâu đời, rồi những vùng châu Mỹ, những khu vực thổ dân, những nơi rừng núi hoang sơ, bạt ngàn, những tập tục nguyên thủy của con người,… Có lẽ bởi tính cách và những trải nghiệm ấy mà những hành trình của Le Clézio cũng đã mang màu sắc viễn du Chúng không cần là những chuyến phiêu lưu, thử thách lập công,

mà là những trải nghiệm qua các vùng đất, cùng sống với những người dân nơi đây, cảm nhận và yêu mến cuộc sống của họ, đồng thời lo lắng trước những đổi thay của thế giới công nghiệp hiện đại, nhưng vẫn khao khát níu giữ những gì là nguyên bản nhất sẽ tồn tại trong cuộc sống này Từ nguồn gốc gia đình tới cuộc đời bản thân Le Clézio đã thấm đượm màu sắc viễn du Có

lẽ những điều ấy đã tác động và hiện lên nổi bật trên những trang văn của Le

Clézio Trong thế giới tiểu thuyết và truyện ngắn của Le Clézio, không chỉ Sa

mạc hay số ít các phẩm đã được dịch ra tiếng Việt như Người chưa bao giờ thấy biển, Điệp khúc cơn đói, Những nẻo đường đời và những bản tình ca khác, hay Bão, mà tất cả các nhân vật của Le Clézio lúc nào cũng trong trạng

thái di chuyển, lang thang trong các thành phố hay trong sa mạc, từ nơi này sang nơi khác, từ trang đầu đến trang cuối

Có thể nói, yếu tố tiểu sử như một định mệnh gắn Le Clézio với những cuộc viễn du, với những cách gọi người ta dùng để nghĩ về ông như công dân thế giới, nhà văn lữ thứ, nhà văn du mục,… Ông đi nhiều, tiếp xúc và gắn bó với những con người “thiểu số”, thấp cổ bé họng, đến những vùng đất hoang

sơ mà giàu truyền thống, đồng thời chứng kiến những sự đổi thay của những vùng đất này từ sức mạnh của sự công nghiệp hóa, hiện đại hóa, của nền văn minh mới Đồng thời, với con mắt nhìn về những con người đang hoang mang đối mặt với thế giới hiện đại, luôn hướng về thiên nhiên nguyên thủy, Le Clézio đã tạo ra một tính chất viễn du rất riêng Ngay trong tính cách và những hành trình của mình, Le Clézio đã chọn cho mình một lối đi đầy chất trải nghiệm, suy tư và ý nghĩa như chính những trang viết của ông

1.2.2 Cơ sở lịch sử, thời đại

Thế kỉ XX với sự phát triển của khoa học, triết học đã thay đổi lối tư duy duy lý, quy luật nhân quả điển hình Cuộc khủng hoảng của chủ nghĩa duy lý đồng thời cùng với những nhận thức của con người về xã hội văn minh không như người ta tưởng tượng Đó cũng là lúc người ta bắt đầu tìm về nhân

vị của con người Việc nhận ra rằng hiện thực là khác biệt, là đa bội và phong phú khiến chủ nghĩa duy thực, chủ nghĩa phi duy lý có điều kiện để hình thành và phát triển mạnh mẽ Những cuộc chiến, những sự sụp đổ của các thế lực, trào lưu khiến thế kỉ này là sự “tăng tố của những bi kịch” Cái nhìn về vũ trụ của con người do đó mà cũng bất định, thường chuyển, những niềm tin cố

hữu bị lung lay Điều đó đòi hỏi “hiện thực cần được lý giải theo một các thức khác, một tâm thức khác” Điều này là cơ sở để thế kỉ XX là thế kỷ của những chuyến phiêu lưu, khám phá Và cây bút Le Clézio cũng được sinh ra và trưởng thành, lao động trong môi trường ấy

Sinh ra khi thế chiến thứ hai bùng nổ, lớn lên trong những tháng năm đầy thiếu thốn và đe doạ, Le Clézio có cái nhìn sâu sắc và thực tế về xã hội

Dù sống trong một đất nước phát triển với những sự đi đầu trong nhiều lĩnh vực, nhiều hoạt động, nhưng Le Clézio đã sâu sắc và tế nhị nhìn ra những mặt trái của xã hội tiêu dùng Từ đó, ông càng đi nhiều, càng muốn chứng kiến và nói lên những tiếng nói không được cất lên kia Các tệ nạn xã hội, đặc biệt là những tội ác liên quan đến trẻ em làm ông đau lòng Ông đã không thể kiềm chế, nhanh chóng lên án gay gắt nạn bán dâm trẻ em, lúc ấy đang bắt đầu bành trướng ở Thái Lan Cũng chính những tiếng nói càng lúc càng bức xúc

và hùng hồn này mà ông bị trục xuất khỏi đất nước này Nhưng cũng chính từ

đó mà ông xác định được hướng nhìn của mình một cách cụ thể, rõ ràng hơn Ông đi nhiều hơn, du lịch và trải nghiệm nhưng không phải là để tìm niềm vui thích, mà là để tạo ra những cuộc viễn du, để khám phá những vẻ đẹp nguyên bản nhất, và lo ngại trước sự ảnh hưởng của văn minh mới đến xã hội này Những chuyến viễn du ấy đã kéo ông gần hơn đến những con người bé nhỏ, những số phận nhiều cay đắng, đồng thời gần gũi và cảm nhận theo những cách khác biệt về thiên nhiên, đặc biệt là những thiên nhiên hoang sơ, nguyên bản

Le Clézio đi nhiều và nhận ra nhiều điều, đặc biệt là những vấn đề về văn hóa và thiên nhiên Le Clézio chứng kiến những cuộc gây chiến với các dân tộc thổ dân châu Mĩ, châu Phi đưa lại những hậu quả nặng nề Trong đó, ông đã nhìn ra rằng: chiến tranh không chỉ là sự xóa bỏ của một cộng đồng người, một nền văn hóa, mà còn là một phần di sản nhân loại Những cuộc

chiến tranh xâm lược thuộc địa, cùng sự phát triển của xã hội tiêu dùng hiện đại đẩy con người vào trạng thái hoang mang, bất ổn Người ta cố tìm đường, tìm ra “mảnh đất hứa” cho bản thân mình trong thế giới ấy Chính bởi vậy mà

ta bắt gặp trong các trang văn của Le Clézio hệ thống hình ảnh, thiên nhiên và nhân vật rất khác biệt so với những đề tài “ăn khách” đương thời, đặc biệt là tình trạng hoang mang của con người trước thế giới hiện đại, nhất là những cảm nhận nhạy bén, tinh tế về con người, về thế giới thiên nhiên với mối liên kết vô hình không tưởng trong đôi mắt của trẻ thơ, của những tâm hồn trong trẻo Và quả đúng như Le Clézio đã suy nghĩ và tâm niệm: “ Chúng ta đang sống trong thời đại nhiễu nhương nên ở đó chúng ta bị các hình ảnh và tư tưởng tấn công thường xuyên Nhiệm vụ của văn chương hôm nay là ghi lại tiếng vọng từ mớ hỗn loạn ấy” Bởi vậy, mục đích văn chương của tác giả tài năng này rất đơn giản, thuần khiết: “Tôi muốn viết cho cái đẹp của ánh mắt, cho sự thuần khiết của tiếng nói […] Tôi muốn viết để đứng về phía súc vật

và trẻ thơ, đứng dưới cùng với những người thấy được thế giới thật xung quanh và cảm nhận được hết vẻ đẹp của nó […] Tôi muốn viết để thấy cuộc sống chỉ có thế: để không còn tồn tại cái xấu xí, cái bỉ ổi, cái dung tục, để câu chữ không còn là nô lệ của đồng tiền, không còn làm dơ bẩn những bức tường

và trang giấy, để tất cả lại như trước, không lăng nhục, như khi chưa có câu chữ trên trái đất” [7, tr 167]

Đặc điểm lịch sử xã hội thế kỉ XX trước nền văn minh công nghệ mới cũng là nỗi trăn trở trong những trang văn của Le Clézio Nhà văn đã tái hiện ước mơ, khát vọng của con người nhân bản trên những trang văn là những cuộc viễn du tìm hạnh phúc, tìm tiếng nói của những con người nhỏ bé, những cộng đồng ít tiếng nói và đang cố tránh khỏi sự văn minh, đô thị hóa của thế giới

1.2.3 Cơ sở nghệ thuật

Thế kỉ XX, với những biến đổi cực lớn trong lịch sử xã hội loài người

và lịch sử văn học, đã khiến những bộ óc vĩ đại tạo nên những phong cách viết mới, thể loại mới, thậm chí là những thể loại gắn bó với riêng mình Những khát khao mãnh liệt cách tân nghệ thuật tiểu thuyết đã tạo lên những trường phái, các loại hình tiểu thuyết đặc sắc Những năm 60 của thế kỉ XX, với dòng văn học huyền ảo, tiểu thuyết Mĩ Latinh phát triển và vươn lên mạnh

mẽ Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo được xem như một kiểu lý giải những quá trình lịch sử xã hội dưới hình thức huyền thoại, ẩn dấu vô thức tập thể - những tín ngưỡng, lễ nghi, niềm tin, tôn giáo của những nền văn minh cổ xưa đầy

bí ẩn Đặc biệt, văn học hướng đến những khía cạnh sâu xa, chú trọng kể những điều không thể kể, đập vỡ những mô hình cốt truyện cũ Lối viết mảnh

vỡ, đứt đoạn, không liền mạch như “cuộc đối thoại của những người điếc” đã phản ánh sự cô độc đến cùng cực của con người Những điều này ảnh hưởng sâu sắc và phù hợp đến vừa vặn với những suy nghĩ và mục đích “viết chính

là tìm thấy căn nguyên cuộc sống trong xã hội phương Tây thiếu vắng những huyền thoại của chính nó […] là phản ánh thân phận con người trong thời đại văn minh tiêu thụ” [3, tr 116]

Chất lãng mạn từ truyền thống Pháp dường như cũng đi sâu vào ngòi bút của Le Clézio Là người không đặt mình theo khuynh hướng văn chương nào nhất định, Le Clézio đã dành khoảng thời gian không nhỏ cho những thử nghiệm nghệ thuật trong tác phẩm của mình Những sáng tác của Le Clézio

cũng là những cuộc du hành bút pháp Để rồi tới bước ngoặt Sa mạc, độc giả

được thấy một phong cách viễn du “Cuộc tìm kiếm thiên đường của tự do và hạnh phúc, tình yêu con người và cuộc sống” [3, tr 116] đầy màu sắc lãng mạn nhưng cũng làm trăn trở người đọc với bao vấn đề của xã hội

Có thể thấy, mọi khía cạnh từ tiểu sử, quan niệm, vốn sống đến những

cơ sở về xã hội, lịch sử, văn học như hành trang để Le Clézio thể hiện những

suy nghĩ của bản thân về cuộc sống Và Le Clézio như bắt nhịp, sử dụng những điều này với bút pháp linh hoạt của riêng mình để làm nên những trang

viết đầy màu sắc viễn du rất riêng biệt, mà Sa mạc là một minh chứng tiêu

biểu và là đỉnh cao để Le Clézio lên tiếng cho một nền văn hóa thiểu số trước

sự đổi thay công nghệ không ngừng nghỉ của xã hội hiện đại

CHƯƠNG 2 CẤU TRÚC TỰ SỰ CỦA TIỂU THUYẾT VIỄN DU

TRONG SA MẠC

Cấu trúc của tác phẩm được định nghĩa là tổ chức nội tại, những mối quan hệ qua lại giữa các yếu tố trong tác phẩm văn học mà bất kì sự biến đổi của một yếu tố nào trong đó sẽ làm biến đổi các yếu tố khác [12, tr 51] Cấu trúc của tác phẩm văn học hiện nay có thể hình dung là kết cấu, cấu tạo và những mối quan hệ qua lại của các hình tượng trong tác phẩm, là mối quan hệ giữa các lớp tư tưởng chủ đề và lớp tạo hình, tổ chức lời văn Luận văn sẽ tập trung vào cấu trúc tự sự, tức là phần thể hiện những lớp tự sự trong tác phẩm

Sa mạc để làm nổi bật nên tính chất lồng ghép cốt truyện đặc biệt cũng như

tầng tư tưởng qua nghệ thuật biểu đạt của Le Clézio, từ đó cho thấy cá tính riêng biệt hình thành tiểu thuyết viễn du của nhà Nobel văn học

2.1 Nghệ thuật lồng ghép các cuộc viễn du

Sa mạc được xây dựng với kết cấu đan xen, song song về hai cuộc viễn

du Đây cũng là sự phân tuyến hai tuyến truyện rất rõ nét của Sa mạc: Hành

trình đi tìm miền đất thiên đường của những người dân du mục và cuộc truy tìm mảnh đất tự do của cô gái Lalla Nếu đặt cốt truyện thứ nhất là A, kể về hành trình của đoàn người viễn du, và cốt truyện thứ 2 là B, kể về cuộc viễn

du của cô gái Lalla thì có thể liệt kê sự sắp xếp các tuyến truyện như sau:

A1: trang 7- trang 83: Câu chuyện của những người du mục

B2: trang 83 – trang 257: Câu chuyện của Lalla

A3: trang 258 – trang 295: Đoàn người du mục vượt qua sa mạc và bắt đầu tìm thấy thành phố

B4: trang 297 – trang 419: Bắt đầu hành trình của Lalla nơi thành phố mới

A5: trang 420 – trang 451: Hành trình của đoàn người du mục

B6: trang 452 – trang 464: Câu chuyện của Lalla: Cái chết của Radicz A7: trang 465 – trang 477: Hành trình của đoàn người du mục: Cái chết của Ma el Ai’nine

B8: trang 478 – trang 496: Lalla trở về nơi mình sinh ra, sinh con và kết thúc hành trình

A9: trang 497 – trang 513: Sự kết thúc cuộc viễn du của đoàn người du mục

Cốt truyện thứ nhất được xây dựng từ cuộc viễn du của đoàn người du mục diễn ra trong khoảng thời gian từ mùa đông năm 1909 - 1910 và kết thúc ngày 30 tháng Ba năm 1912 Câu chuyện kéo dài hơn 2 năm và theo trật tự thời gian tuyến tính, bắt nguồn từ câu chuyện lịch sử có thật của Marốc trong cuộc chiến tranh xâm lược của quân đội Pháp ở đất nước này Thế nhưng không đơn giản là kể lại lịch sử, Le Clézio đã khéo léo để người kể chuyện giấu mặt trở thành nhân chứng trong cuộc viễn du ấy, khi thì là một cá nhân

cụ thể trong đoàn người du mục, lúc lại có cái nhìn toàn cảnh bao quát về cuộc hành trình, khiến câu chuyện khách quan, chân thực, chi tiết mà cũng đầy sinh động và gần gũi

Trong tuyến truyện này, Nour là “nhân chứng” cụ thể, trực tiếp trải nghiệm cuộc viễn du không kể ngày đêm của đoàn người du mục trên con đường đi tìm miền đất hứa Câu chuyện kể về một quá khứ đã xa với hành trình đi tìm miền đất mới của đoàn người du mục có thời gian, có địa điểm rõ ràng Le Clézio linh hoạt di chuyển điểm nhìn của người kể chuyện giấu mặt vào nhân vật Nour, tái hiện cuộc hành trình qua con mắt và suy nghĩ của Nour khiến những trang văn không chỉ là sự tái diễn lịch sử mà còn đầy tính cảm nhận Người đọc có thể cảm nhận thấy từng giọt mồ hôi, từng bước chân lầm lũi của đoàn người, có thể cảm nhận chi tiết âm thanh của gió, của lửa, của nước, và cả những suy nghĩ, những mệt mỏi của con người trong hành trình

ấy Thậm chí cả mùi của động vật “trộn lẫn với mùi ẩm ướt của cát xám, mùi hăng hắc của khói từ các lò lửa” [8, tr 13], từng cảnh vật, không gian và sự kiện xảy ra qua cái nhìn của Nour

Cốt truyện trong tuyến truyện này xây dựng vừa mang tính lịch sử, vừa mang màu sắc huyền thoại, vừa có chất hiện thực nhưng cũng đầy hư cấu Biên niên thời gian đầu cuối của cốt truyện – sự kiện khá rõ ràng, ghi ngay trong phần mở đầu và cuối câu chuyện, gắn liền với hiện thực cuộc chiến tranh xâm lược của quân đội thực dân Pháp ở Marốc đầu thế kỉ XX là công cụ

để nhà văn phản ánh số phận của một cộng đồng, một nền văn hóa sau sự tác động của chiến tranh và những thay đổi của cuộc sống hiện đại Những người dân du mục ấy bắt đầu hành trình từ thời điểm nào không rõ, mãi lang bạt trên

sa mạc, lầm lũi, im lặng đi dưới cái nắng, cái gió của sa mạc chỉ nhằm một hướng: hướng đến miền đất hứa, miền đất có nước uống và đồ ăn, một nơi để

họ an tâm sinh sống Thế nhưng mọi nơi họ đi qua đều không chào đón họ Chiến tranh, xung đột xảy ra Những người con sa mạc bị xua đuổi, thất bại

Và họ buộc phải quay về phương Nam, quay về vùng đất nơi họ bắt đầu Trong hành trình viễn du ấy, những yếu tố mang tính hư cấu, truyền thuyết về

Al Azraq, Người Đàn Ông Xanh, về Mael Ai’nine làm câu chuyện mang tính huyền thoại, thần thánh Sự kết hợp giữa lịch sử và huyền thoại, hư cấu khiến hành trình của những người du mục như một bản anh hùng ca mang chất bi ai Trong đó, không chỉ là cuộc viễn du, dịch chuyển giữa các vùng địa lí, khám

phá thế giới mà Sa mạc còn tái hiện cả những tập quán, đời sống tinh thần của

những con người trong bộ tộc

Cốt truyện thứ hai là một cuộc viễn du đi tìm hạnh phúc cá nhân và cuối cùng tìm thấy hạnh phúc nơi mảnh đất cội nguồn của Lalla Hành trình của Lalla diễn ra sau cốt truyện thứ nhất rất lâu sau đó, không có lịch đại cụ thể Tất cả mọi sự việc được cảm nhận qua cái nhìn ngây thơ, tò mò nhưng

cũng đầy thích thú và thân thiện của Lalla Điểm nhìn của nhân vật Lalla đặc biệt và mang màu sắc siêu thực với cái nhìn “như bằng đôi mắt của một ai khác vùng sa mạc bao la ngời ngời ánh sáng” [8, tr 113] Thế giới xung quanh nhân vật này cũng được tái hiện bằng những cảm nhận tinh tế qua mọi giác quan Hành trình của Lalla cũng là cuộc viễn du của những cảm xúc, của trải nghiệm Và hành trình của Lalla có nhiều biến động Chuyến viễn du bắt nguồn từ khát vọng tự do, không cam chịu số phận của cô đã thôi thúc cô lên đường tới thành phố xa lạ, nơi cô chỉ được biết qua những câu chuyện từ ông lão cùng làng, đồng thời có sự tiếp xúc với nhiều người, nhiều cảnh sống Trong nhân vật đặc biệt này, các yếu tố về truyền thống cội nguồn rất rõ nét Điều đó thể hiện ngay ở cái tên, ở cách cô ra đời, và trong những chuyến viễn

du tâm hồn của cô khi còn ở khu cư xá Cuộc hành trình tìm hạnh phúc khắp các vùng địa lí của Lalla gắn liền với hành trình của tâm hồn, của những ý nghĩ ngây thơ, chất phác nhưng rất cao cả về con người, về cuộc sống Và cuối cùng, hành trình khám phá của cô trở lại vùng đất mà cô vốn gắn bó, nơi

cô được sinh ra và luôn được mời gọi trong tâm thức: Sa mạc Hành trình khám phá thế giới của Lalla (từ thiên nhiên đến con người và xã hội; từ sa mạc hoang sơ châu Phi đến thành phố hiện đại châu Âu) còn được đan xen bởi nhiều câu chuyện khác, xen lẫn giữa quá khứ và hiện tại, giữa thực và ảo, giữa truyền thuyết với cuộc sống, nhằm giải thích cho tuyến truyện thứ nhất, đồng thời kết nối và đồng điệu các ranh giới thời gian, hư thực Có thể nói tuyến truyện thứ hai này thể hiện rõ nhất sự đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết viễn du của tác giả khi kiến tạo cách kể chuyện độc đáo với những tình tiết trải dài đôi lúc không đầu không cuối, không rõ nguyên nhân, thời gian hay kết quả

Nếu cốt truyện thứ nhất tập trung chủ yếu vào hành trình di dân và cuộc chiến của những người sa mạc với quân đội thực dân thì cốt truyện thứ hai lại

mở về một thế giới rất khác, với cuộc sống tiêu dùng hiện đại bắt đầu le lói và hình thành, hấp dẫn con người Cốt truyện này nối tiếp, đan xen cốt truyện huyền thoại kia, với các tình tiết, các câu chuyện đan xen nhiều hơn, nhưng

tất cả cùng hướng về sa mạc Sa mạc là không gian, cũng là điểm đích kết nối

hai tuyến truyện, khiến hai cốt truyện như hoàn toàn xa lạ, không liên quan đến nhau lại hòa hợp, có lí không ngờ Hai tuyến truyện này song song, lồng ghép vào nhau, đưa người đọc từ quá khứ trở về hiện tại, từ hiện tại tái hiện những điều trong quá khứ và dẫn về quá khứ, tạo thành những vòng xoay ngỡ như đứt đoạn nhưng lại được kết nối lạ kì trong mạch văn bản, đồng thời, dường như có những hình ảnh từ hai tuyến truyện lồng ghép vào nhau tạo ra điểm giao thoa của quá khứ và tương lai mà chúng tôi sẽ phân tích trong phần không gian của chương sau đây Và điều đặc biệt, trong khi câu chuyện thứ nhất được miêu tả với thời gian lịch đại nhưng ở một quá khứ đã xa, thì câu chuyện thứ hai về Lalla lại kể về cuộc sống gần với hiện đại hơn, nhưng biên niên thời gian lại hoàn toàn bị xóa nhòa Hai cốt truyện đan xen nhưng cách

xử lý của nhà văn lại hoàn toàn khác nhau Cách xử lí hai tuyến truyện có giống nhau chăng là ở cấu trúc vòng tròn, khi các nhân vật viễn du đều bắt đầu nơi sa mạc, lên đường tìm miền đất lí tưởng hạnh phúc cho mình và kết thúc là sự trở về sa mạc Thế nhưng, vòng tròn ấy chứa đựng những tính chất rất khác nhau, nhất là về lí tưởng và nhận thức nhân vật thu được sau cuộc hành trình của mình

Nhìn chung, cốt truyện trong Sa mạc với cấu trúc song song, đan xen,

không chỉ là sự song hành hai chuyến viễn du của hai đối tượng trong tiểu thuyết: Cộng đồng du mục và cô gái Lalla, cũng không chỉ là sự song song trong hành trình tìm hạnh phúc của cá nhân và cộng đồng, mà nó còn thể hiện

sự đan xen trong cuộc hành trình địa lí có thật và hành trình tư tưởng của nhân vật Đây cũng là nét độc đáo trong bút pháp viễn du của Le Clézio Sự

sắp xếp và bố cục tiểu thuyết với hai hành trình dường như tách biệt, không liên quan kể cả về thời gian và sự kiện này là yếu tố đầu tiên và cơ bản khiến mọi kỹ thuật tiểu thuyết của Le Clézio cần được xem xét kỹ càng hơn Đồng thời, điều này càng khiến cho cảm quan đánh giá, nhận định về nhân vật, về không gian, thời gian, xã hội trong tiểu thuyết từ phía người đọc mang một

màu sắc mới, khác biệt khi xét Sa mạc là hai câu chuyện tách biệt và đọc tách

biệt

2.2 Kết cấu tiểu thuyết theo hành trình viễn du

Đặc trưng phong cách tiểu thuyết viễn du của Le Clézio không chỉ thể hiện với đề tài hành trình tìm kiếm lí tưởng, tìm kiếm vùng đất mới mà ngay trong cấu trúc tác phẩm và cách viết, ta cũng có thể nhận ngay ra điều đó Không khó để nhận thấy hành trình sáng tác của Le Clézio cũng như những chuyến hành trình của nhân vật trong tác phẩm đều nổi bật với tính chất thử nghiệm và sáng tạo Điều đó làm kết cấu tiểu thuyết của Le Clézio mang đặc trưng kết cấu hành trình, với sự trải nghiệm của nhân vật, của ngòi bút tác giả

và cả sự khám phá của người đọc

2.1.1 Cuộc viễn du của Nour và cộng đồng dân du mục

Mở đầu tác phẩm cũng là mở đầu tuyến truyện về cuộc viễn du của những người dân du mục Đoàn người ấy được miêu tả khi đang trong những ngày tháng viễn du, di chuyển qua nhiều nơi trên sa mạc Đó không phải là cuộc phiêu lưu để tìm kiếm những mục đích cao cả thường thấy, mà thực tế,

đó là cuộc viễn du để tìm một vùng đất thanh bình Qua những trang văn miêu

tả trải dài, nhà văn giới thiệu về đoàn người du mục với cuộc hành trình “đi

mà không biết mình đi đâu” nhưng vẫn có một thủ lĩnh, một mục đích xác định “Họ xuất hiện như trong một giấc mơ nơi chóp cồn cát, lẩn khuất chập chờn trong làn sương cát từ dưới chân họ bay lên… Dẫn đầu đoàn người là những người đàn ông mặc áo khoác bằng len, che mạng màu lam trên mặt

Cùng với họ là ba bốn con lạc đà một bướu, tiếp theo là những con dê và những con cừu bị những chú bé quấy nhiễu Những người đàn bà khép lại đoàn người” [8, tr 7] Đoàn người ấy đa dạng nhưng cũng được kể chi tiết về nguồn gốc, xuất thân của họ, như những người từ Draa, Tamgrout, Erg Iguidi, Tafilelt, Atlas, Hank,… những tộc người như Ai’t Atta, Cheris, Tubbus,… họ đến từ mọi miền sa mạc, phía bên kia vùng Hamda sỏi đá, phía bên kia những ngọn núi của vùng Cheheiba và Ouarkziz, vùng Siroua, những ngọn núi Ourn Charkourt, cả phía bên kia những ốc đảo lớn của miền nam, của hồ nước ngầm vùng Gourara, với nhiều đối tượng như người dân tộc miền nam, dân du mục, thương gia, chăn cừu, những kẻ cướp, những kẻ ăn mày,… Họ chuẩn bị cho chuyến du hành với lều bạt, đồ đạc trên lưng Họ đem theo cả gia đình, gia súc,… trong chuyến du hành ấy với mục đích tìm nơi có thể sinh sống Và trong chuyến du hành ấy, cảnh sắc dường như chỉ một màu cát, màu nắng và

sa mạc mênh mông, nhưng khi thì “buốt giá mở ra trên mặt đất đã tắt ngấm” [8, tr 11], lúc thì kiểu cát “đẩy lùi ánh sáng, [ ] xua đuổi nước” [8, tr 14], lúc thì bằng âm thanh tạo ra thứ nhạc kì diệu, đu đưa, kêu răng rắc hay thứ bầu trời khi thì tỏa sáng như một chiếc gương, yên ả, không mây không chim, khi lại có màu xanh đậm đặc, gần với màu của đêm tối, Và cái thần của Le Clézio ở đây là đã làm nổi bật từng vùng đất sa mạc với những đặc điểm riêng gắn với bầu trời, với động vật, với từng kiểu giọt mồ hôi, gió, cát, thậm chí

là trong từng thời khắc cảm nhận của con người Vì thế, cốt truyện không có thời gian, địa điểm lại là vùng sa mạc chỉ có gió, cát, nóng bỏng khi ban ngày

và lạnh buốt khi đêm xuống, nhưng những hành trình vẫn được đánh dấu thông qua cảm nhận của con người về thế giới ấy

Có thể thấy, cuộc hành trình mang những nét đặc trưng tiêu biểu của chuyến viễn du: Trong hành trình ấy có đàn ông, đàn bà, trẻ nhỏ, người lớn

Họ mang theo toàn bộ đồ đạc, gia súc, gia đình của mình trong chuyến hành

trình, tìm những nơi có nguồn nước, dọc đường để nghỉ chân ăn uống, sinh hoạt Hành trình ấy là chuyến đi của cả một dân tộc, một cộng đồng Có những người gục ngã giữa đường, nhưng tất cả đều bước tiếp trong sự lầm lũi,

áo xanh luôn bước dài và không nhìn tới ai, người nô lệ thì luôn mang những bọc to cùng những bộ quần áo rách bươm, những người con trai ở lều lớn thì mặc quần áo trắng và lam sẫm, những đứa trẻ tóc đỏ hoe với làn da bẩn thỉu, những người dân du mục mới đi chậm rì, bàn chân băng bó trong lớp da dê, người tù trưởng với âm giọng vang dội và ám ảnh một cách kì lạ, có thể vượt lên trên tiếng nói của con người và mọi âm thanh, Có thể thấy, cuộc viễn du nơi cộng đồng du mục đi tìm vùng đất sống không chỉ là hành trình trải nghiệm sa mạc và những khu vực địa lí mới mà còn là những khám phá chính bản thân cộng đồng, văn hóa cộng đồng để họ hiểu nhau và hiểu chính bản thân mình hơn

Hành trình của những người du mục ấy gặp trở ngại bởi cái khát, cái đói, mà quan trọng hơn cả là chiến tranh Tuy nhiên, khác với thể loại tiểu thuyết phiêu lưu, các nhân vật ở đây không tìm những chiến tích, đối đầu khó khăn và vượt qua trở ngại Họ là những con người viễn du Mục tiêu của họ

vẫn là những chuyến đi khám phá những vùng đất mới để tìm vùng đất cho riêng mình Họ cố tìm một nơi để có cuộc sống yên bình, hạnh phúc Qua những ngày tháng khó khăn, họ nhận ra được “vùng đất thánh” với họ, vùng đất họ đã trải qua, sinh sống Đó chính là vùng đất cội nguồn của họ Hành trình viễn du của cộng đồng kết thúc trong hành trình trở về, cũng là kết thúc tuyến truyện về đoàn người du mục

2.1.2 Cuộc viễn du của Lalla

Kết cấu của tuyến truyện về Lalla cũng theo tuyến tính và theo kết cấu của cuộc viễn du Lalla ban đầu hiện lên trong tiểu thuyết rất tự nhiên, không ngần ngại, giữa không gian dải cát xám với những con đường bụi mù mịt và cảm giác hạnh phúc (bắt đầu thế giới truyện của Lalla cũng là chương do tác giả đặt tên “Hạnh phúc”) Lalla được giới thiệu với nguồn gốc, gia đình, với tuổi thơ tự do giữa thiên nhiên Ngay trong khi sống trong gia đình, Lalla đã sống cùng với những cuộc viễn du của bản thân Đó là những khám phá về thế giới của Lalla qua nhân vật Aamma khi kể huyền thoại về người Đàn Ông Xanh; về sự sinh nở của mẹ của Lalla gắn liền với tập tục sinh con trong bộ tộc nơi sa mạc; qua nhân vật Naman với câu chuyện phiêu lưu nơi các thành phố và các vùng biển, nơi có chú cá heo biết cứu người; nơi xa xăm có chú chim sơn ca Balaabilou đã cứu nàng công chúa xinh đẹp Leila; nơi Naman và đoàn thủy thủ tìm được chiếc nhẫn quý; nơi những vùng biển xa xăm hoặc các thành phố trắng xa xôi; qua nhân vật Hartani với chính cuộc đời cậu và những câu chuyện không lời mà chỉ Lalla hiểu được, Vì thế mà trong tuyến truyện

về Lalla, có rất nhiều người kể chuyện bên cạnh người kể chuyện giấu mặt (người kể chuyện chính) Tuy nhiên, dưới ngòi bút rất linh hoạt của mình, Le Clézio đã biến nhân vật của mình thành nhân vật chính trong những cuộc viễn

du ấy bằng cách hòa lẫn lời kể và để nhân vật kể tiếp câu chuyện của người kể chuyện, hoặc có khi kể bất cứ những chuyện gì dù không liên quan đến câu

chuyện mà nhân vật đang trải qua Ví dụ như khi ông lão Naman bắt đầu xuất hiện trong tuyến truyện về Lalla là từ sự chờ đợi của cô, từ những kí ức, những câu chuyện về cá heo mà ông kể, rồi được kể lại theo trí nhớ và dòng tâm tưởng của Lalla Trong đó, mọi sự việc đều là Lalla cảm nhận: “thấp thoáng những con vật đen nhánh qua màu sắc của đôi mống mắt”, “Nó (những con cá heo) nhảy lên boong tàu, đùa giỡn với sóng biển ” [8, tr 97-98] Hay khi Aamma kể về câu chuyện sự ra đời của Lalla, câu chuyện từ lời người kể chuyện giấu mặt biến thành lời nhân vật, đồng thời pha lẫn điểm nhìn của Lalla trong mỗi câu chuyện Do đó, những lớp truyện liệt kê đôi khi rời rạc nhưng lại rất logic, bởi tất cả đều trong thế giới trải nghiệm của Lalla, trong hành trình của nhân vật này

Tuy vậy, đó là những hành trình được Lalla trải nghiệm qua sự kể lại Khát khao tự do khiến cô bắt đầu hành trình tìm hạnh phúc cá nhân cho mình

Và sự việc cao trào dẫn đến quyết định ấy là khi Lalla đứng trước nguy cơ phải lấy một người đàn ông lạ mặt làm chồng Cô chạy trốn và đã đến thành phố Marseille Chuyến du hành ấy mang tới cho cô cái nhìn mới về con người,

về xã hội Trong hành trình ấy, cô đã thấy biển không vĩ đại như biển trong lời kể của ông lão Naman, mà nhiều khi đáng sợ với màu đen của dầu, của những gì đô thị bài thải, hay thành phố không phải là không gian sáng trưng ánh đèn mà còn đầy những sắc tối, còn nhiều người khổ cực, và nếu không nhìn kĩ thì Lalla rất có thể sẽ giẫm lên những người ăn mày Nơi đây, cô được tiếp xúc với mọi đối tượng, đặc biệt là những người nghèo đói, những người bất đắc dĩ trở thành những “mảnh ghép xấu xí” trong bức tranh xã hội Lalla

có khoảng dài thời gian sống lang thang nơi những ngóc ngách nghèo nàn của thành phố, rồi trong căn gác để dụng cụ vệ sinh của khách sạn Sainte – Blanche nơi cô làm việc Và với cơ duyên với công việc chụp hình, cô nổi tiếng, sống trong ngôi nhà to lớn của người chụp ảnh, có mặt trên những tạp

chí lớn, được nhiều người ngưỡng mộ, Tuy nhiên, ánh nhìn của Lalla luôn

là con mắt tìm kiếm Cô chán nản với xã hội tiêu dùng còn nhiều phân biệt sắc tộc, giá trị Cô thành công, trở nên nổi tiếng và tự đấu tranh chống lại sự tha hóa của xã hội ấy Hành trình của cô tiếp nối trong định hướng rõ ràng khi

đã tìm được nơi mình thuộc về Đó cũng là lúc Lalla trở về sa mạc, nơi mà chẳng ai biết, chẳng ai còn tồn tại, cô sinh con theo cách của tổ tiên và tìm thấy hạnh phúc nơi ấy

Có thể thấy, kết cấu văn bản trong từng tuyến truyện là những cuộc viễn du trọn vẹn Trong sự dịch chuyển không gian của các nhân vật hành trình, những đặc điểm về thiên nhiên, về văn hóa, con người được nhà văn miêu tả rất rõ nét Đặc biệt, sự lồng ghép cốt truyện tạo ra tính sóng đôi trong hai tuyến truyện làm văn bản tiểu thuyết như sự khám phá liên tục các vùng đất, các câu chuyện trải nghiệm của nhân vật hành trình khác nhau Bởi thế,

kết cấu Sa mạc mang đậm tính kết cấu của những cuộc viễn du, nơi những

không gian liên tục được thay đổi, dịch chuyển và khám phá, đồng thời chứa đựng cả những mục đích và ý nghĩa nhất định sau những cuộc hành trình ấy

***

Hai cuộc viễn du trong tác phẩm với hai thời điểm khác nhau, những tuyến nhân vật, sự kiện khác nhau, chỉ được nối kết bằng không gian sa mạc cùng những huyền thoại nơi miền gió cát cuối cùng lại chung một đích đến Mỗi tuyến truyện đều có những hành trình riêng, trong đó tác giả tạo ra sự chênh lệch thời lượng văn bản hơn với câu chuyện của Lalla, đồng thời mỗi tuyến truyện được bắt đầu với cảm xúc rất khác nhau của nhân vật Nếu với Nour và cộng đồng người du mục, bắt đầu hành trình ấy là sa mạc khô cằn, đói khát, khó tìm thấy bất kì dấu hiệu sự sống nào trong đó, thì câu chuyện của Lalla lại mở ra với không gian tươi sáng, âm thanh sinh động của cuộc sống nơi vùng đất rìa sa mạc Tuy nhiên, càng theo chân những cuộc du hành

ấy, ta lại càng thấy sự sóng đôi đồng điều của hai tuyến truyện, đặc biệt là những sự kiện trong chuyến du mục và cái đích đến cùng nhân vật nhận ra trong cuộc viễn du của mình Đó là sa mạc khô cằn, vốn là điều người ta né tránh, chạy trốn và sợ hãi Cấu trúc song song và đan xen hai tuyến truyện cùng cấu trúc văn bản như cuộc hành trình viễn du trở thành điểm đặc biệt trong thi pháp tiểu thuyết viễn du của tác giả, đồng thời đưa người đọc tự trải nghiệm những cuộc viễn du không chỉ trong những không gian, văn hóa trong tiểu thuyết, mà còn là cuộc viễn du bút pháp của nhà văn Người đọc trải nghiệm nếu đã quen với những cuộc phiêu lưu, tìm kì tích, khám phá những

vùng đất mới với phong tục mới, con người mới, thì đến với Sa mạc, Le

Clézio sẽ khiến người đọc bị ngưng lại, không còn mải mê theo đuổi những tình tiết cốt truyện, mà bị miên man trong những trang văn dài miên man về

sự miêu tả, sự cảm nhận và những dòng ý thức của nhân vật Tính chất này tạo nên điểm nhấn riêng mà ta bắt gặp nơi tiểu thuyết viễn du của Le Clézio Trong đó, những cốt truyện đan xen, sự lồng ghép, sự phân rã cốt truyện với

sự sắp xếp theo ý đồ tác giả khiến những đánh giá của người đọc về câu chuyện phải nhìn nhận đa diện và sâu sắc hơn

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT TÁI TẠO KHÔNG GIAN VIỄN DU

TRONG SA MẠC

Không gian trong tác phẩm văn học là môi trường định vị nhân vật và các vật chất trong tác phẩm, cụ thể hơn, đó chính là các vị trí, khung cảnh, đặc điểm khí hậu, thời tiết, của tác phẩm “Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật” [21, tr 84] Và quả thực, khi phân tích sự cấu thành tác phẩm thì không gian là yếu tố không thể thiếu trong một tác phẩm Ngoài vai trò làm nền, cảnh, không gian còn là sự phản ánh thế giới quan của tác giả qua mối liên hệ với thời gian, văn hóa, đạo đức, xã hội, Như vậy, không gian có vai trò như một loại ngôn ngữ thông diễn tác phẩm

Trong Sa mạc, không gian được Le Clézio đầu tư xây dựng với cả

chiều sâu và chiều rộng, tạo nên không gian viễn du vừa rộng lớn theo đúng tính chất của nó, lại vừa có sức mạnh xoáy hút nội tâm nhân vật và người đọc trên những trang văn trải dài Trong chuyên đề này, chúng tôi sẽ phân tích nghệ thuật tái tạo không gian của Le Clézio để làm nên chất viễn du trong cách viết của ông trên phương diện không gian thực và không gian tâm tưởng Bởi trong quá trình nghiên cứu tác phẩm, chúng tôi nhận thấy sự nổi bật riêng

lẻ cùng với sự hòa quyện đan xen rất lạ của hai loại không gian này trong Sa

mạc, khiến người đọc như bị chìm đắm trong thế giới không gian nhiều hơn

cả những sự kiện của chuyến đi của các nhân vật, đồng thời hai không gian này cũng bao trùm toàn bộ không gian của tác phẩm Phân tích cách xây dựng không gian của Le Clézio theo định hướng này, chúng tôi hi vọng sẽ làm nổi bật hơn tính chất viễn du đã trở thành thi pháp riêng biệt của Le Clézio trong tác phẩm