NV7 (PHAN VHDG)

Những câu thuộc chủ đề này thường là lời ru của mẹ, lời của cha mẹ, ông bà nói với con cháu, lời của con cháu nói về cha mẹ, ông bà, và thường dùng các hình ảnh so sánh, ẩn dụ quen thuộc

NHỮNG CÂU HÁT VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH

Tiết dạy: 9

Ngày soạn…/…/ 2009

Ngày dạy …/…/ 2009

A/ MỤC TIÊU BÀI HỌC

Giúp học sinh:

• Hiểu được khái niệm ca dao, dân ca

• Nắm được nội dung, ý nghĩa và một số hình thức nghệ thuật tiêu biểu của những bài ca dao có chủ đề tính chất giáo dục

B/ CHUẨN BỊ

• HS: Sgk, vở ghi, vở soạn

• GV: Đọc tư liệu tham khảo, giáo án

C/ HOẠT ĐỘNG DẠY-HỌC

1 Ổn định tổ chức.

2 Kiểm tra sĩ số: 7a V … 7b V …

3 Kiểm tra bài cũ.

• Tóm tắt văn bản “Cuộc chia tay của những con búp bê”

• Cảm nhận của em về cuộc chia tay của hai anh em Thành, Thuỷ ?

4 Lời vào bài:

Tình cảm gia đình là một trong những chủ đề tiêu biểu của ca dao, dân ca Những câu thuộc chủ đề này thường là lời ru của mẹ, lời của cha mẹ, ông bà nói với con cháu, lời của con cháu nói về cha mẹ, ông bà, và thường dùng các hình ảnh so sánh, ẩn dụ quen thuộc để bày tỏ tâm tình, nhắc nhở về công ơn sinh thành, về tình mẫu tử và tình anh em ruột thịt Vậy, nội dung của những câu

ca dao này như thế nào, nét đặc sắc trong nghệ thuật thể hiện nó ra sao? Bài học hôm nay thầy giáo sẽ hướng dẫn chúng ta tìm hiểu

HOẠT ĐỘNG DẠY - HỌC NỘI DUNG GHI BẢNG

HƯỚNG DẪN ĐỌC

HS đọc diễn cảm bốn bài ca dao trong SGK/35

Yêu cầu:

1 HS đọc từ chú thích và 1HS đọc ND từ chú

thích => GV giảng thêm về cách hiểu ca dao,

dân ca, giải thích từ khĩ

I/ ĐỌC - HIỂU CẤU TRÚC VĂN BẢN

1 Đọc

2 Chú thích

SGK / TR 35

CH? Theo em, vì sao bốn bài ca dao, dân ca khác nhau

cĩ thể hợp thành một văn bản như trong SGK?

• Vì cả bốn bài đều có nội dung viết về tình cảm

gia đình

CH? Trong chủ đề chung viết về tình cảm gia đình,

mỗi bài có nội dung tình cảm riêng như thế nào?

(xác định nội dung của mỗi bài)

CH? Những bài ca dao trên cĩ chung hình thức diễn đạt

nào?

3 Nội dung:

Bài 2: Nỗi nhớ mẹ nơi quê nhà

Bài 3: Nỗi nhớ và yêu kính ông bà Bài 1: Ơn nghĩa công lao cha mẹ

Bài 4: Tình anh em ruột thịt

4 Hình th ứ c:

Thể thơ lục bát, giọng điệu tâm tình nhắn nhủ, hình ảnh quen thuộc, gần gũi

Yêu cầu:

HS đọc nội dung bài ca dao 1.

CH? Căn cứ vào ND của bài ca dao, em hãy cho biết

bài ca dao này là lời khuyên, lời ru của ai, nói với ai?

• Có thể là lời của bà ru cháu, lời của mẹ ru con

hoặc đó cũng chính là lời tự khuyên nhủ của

chính bản thân mình

CH? Trong bài ca dao này, công lao của cha mẹ được

ví với những gì? (HS bộc lộ  GV ghi bảng)

CH? Em có nhận xét gì về hình ảnh “núi ngất trời”

và nước “ngoài biển đông” trong bài ca dao này?

• Đó là những hình ảnh kì vĩ nhất của tạo hoá, nó

không có một giới hạn, thước đo cụ thể nào, nó

được ví như biểu tượng của những gì to lớn nhất

CH? Vậy, theo em, có gì sâu sắc trong cách ví von

so sánh giữa công lao của cha mẹ với những hình ảnh

cụ thể như vậy?

• Lấy cái cụ thể, hữu hình mà con người nhìn

nhận được, tri giác được bằng mắt thường làm

thước đo để so sánh với cái vô hình (công cha,

nghĩa mẹ)  từ đó giúp người nghe cảm nhận

được, mường tượng được công lao trời bể của

cha mẹ

II/ ĐỌC - HIỂU NỘI DUNG VĂN BẢN

Bài 1: Ơn nghĩa công lao cha mẹ.

a Hình ảnh:

+ “Núi ngất trời” và “nước ở ngoài biển đông” được ví với công lao của cha mẹ

 Với những hình ảnh so sánh ấy bài ca dao không phải là lời giáo huấn về chữ

“hiếu” khô khan nữa mà trở nên cụ thể, sinh động

CH? Em có nhận xét gì về âm điệu và ngôn ngữ

trong bài ca dao này? (HS bộc lộ  GV ghi

bảng)

CH? Em còn nhớ những câu ca dao nào khác nói về

tình cảm ơn nghĩa sinh thành của cha mẹ?

( HS trả lời  GV củng cố )

Yêu cầu:

HS đọc nội dung bài ca dao 2.

CH? Em hãy xác định nhân vật trữ tình trong bài ca

dao này?

• Nhân vật trữ tình có thể là cô gái, cũng có thể

là một tràng trai (không xác định tuổi tác)

CH? Nhân vật ấy có tâm trạng như thế nào?

(HS bộc lộ  GV ghi bảng)

CH? Trước nỗi nhớ nhà của người con xa quê, nhân

vật trữ tình đó có hành động gì?

• “Chiều chiều ra đứng ngõ sau” và “trông về

quê mẹ”

CH? Em hãy xác định thời gian, không gian trong bài

ca dao này? T gian, không gian đó thường gợi điều

gì ?

CH? Theo em, ở đây nhân vật trữ tình vì lí do gì đó

phải sống xa quê?

• Có thể phải đi “ở đợ cửa người”, cũng có thể là

cô gái lấy chồng xa, …

 Tâm trạng đoái trông về quê hương của nhân vật

trữ tình thật da diết, tâm trạng đó được thể hiện qua

điệp từ “chiều chiều” (không phải là một buổi chiều

b Về âm điệu :

+ Lời ru nghe gần gũi, ấm áp, thiêng liêng Do đó âm điệu bài ca dao này là âm điệu tâm tình, thành kính, sâu lắng

c Ngôn ngữ :

+ Giản dị mà sâu sắc

 Từ đó giúp người nghe cảm nhận được, mường tượng được công lao trời bể của cha mẹ

Bài 2: Nỗi nhớ mẹ nơi quê nhà.

a Tâm trạng:

+ Buồn, nhớ nhà, nhớ quê hương yêu dấu

b Hành động:

+ “Ra đứng ngõ sau” và “trông về quê mẹ”

 Thời gian cuối ngày (chiều), không gian quạnh vắng (ngõ sau), nhân vật trữ tình quạnh quẽ, côi cút

cụ thể nào mà là nhiều buổi chiều khác nhau).

Yêu cầu:

HS đọc nội dung bài ca dao 3.

CH? Bài ca dao này diễn tả điều gì ?

• Diễn tả nỗi nhớ và sự yêu kính đối với ông bà

CH? Những tình cảm đó được diễn tả như thế nào?

(Bằng hình thức gì?)

 Người con được hưởng thành quả của ông bà để lại

từ đó thể hiện sự biết ơn, trân trọng những công lao

trời biển đó Nhìn tất cả những gì xung quanh đều

thấy bóng dáng của ông bà vì thành quả đó là do ông

bà vun đắp, xây dựng Nỗi nhớ ông bà luôn thường

trực trong tiềm thức của những thế hệ sau

Yêu cầu:

HS đọc nội dung bài ca dao 4.

CH? Theo em, tình cảm gì được thể hiện trong bài ca

dao này?

• Tình cảm anh em thân thương, ruột thịt

CH? Tình cảm đó được diễn tả như thế nào ?

(HS bộc lộ)

CH? Bài ca dao trên nhắc nhở chúng ta điều gì ?

(HS bộc lộ)

CH? Nêu nội dung bài ca dao này ?

CH? Qua bài ca dao em rút được gì cho bản thân?

(HS bộc lộ)

Bài 3: Nỗi nhớ và yêu kính ông bà.

+ Diễn tả nỗi nhớ, sự biết ơn đối với ông bà

+ “Ngó lên” thái độ kính trọng đối với ông bà

+ So sánh mức độ: bao nhiêu…bấy nhiêu

Bài 4: Tình anh em ruột thịt.

a.Nội dung:

+ Khuyên anh em trong một gia đình phải biết hoà đồng, đoàn kết, thương yêu nhau

b.Ý nghĩa :

+ Đề cao tình anh em Nhắn nhủ anh em đoàn kết vì tình ruột thịt và mái ấm gia đình

Yêu cầu:

HS đọc ghi nhớ Sgk / 36

III/ ĐỌC - HIỂU Ý NGHĨA VĂN BẢN

5 Củng cố, luyện tập.

+ HS làm bài tập 1 Sgk

Yêu cầu

+ Về nhà sưu tầm những bài ca dao có nội dung tương tự

+ Chuẩn bị bài: Những câu hát về tình

yêu quê hương, đất nước, con người.

NHỮNG CÂU HÁT VỀ TÌNH YÊU QUÊ HƯƠNG,

Tiết dạy: 10

Ngày soạn…/…/ 2009

Ngày dạy …/…/ 2009

A/ MỤC TIÊU BÀI HỌC

Giúp học sinh:

• Nắm được nội dung, ý nghĩa và một số hình thức nghệ thuật tiêu biểu của ca dao, dân ca qua những bài ca thuộc chủ đề tình yêu quê hương, đất nước, con người

• Thuộc những bài ca trong văn bản và biết thêm một số bài ca cĩ chủ đề tương tự

B/ CHUẨN BỊ

• HS: Sgk, vở ghi, vở soạn

• GV: Đọc tư liệu tham khảo, giáo án Đĩa CD về dân ca ba miền

C/ HOẠT ĐỘNG DẠY-HỌC

5 Ổn định tổ chức.

6 Kiểm tra sĩ số: 7a V … 7b V …

7 Kiểm tra bài cũ

• KN về ca dao, dân ca Đọc 4 bài ca dao đã học

• Đọc ghi nhớ sgk /38 và cho biết những biện pháp nghệ thuật nào được sử dụng trong

4 bài ca dao đó

8 Lời vào bài:

Ca dao dân ca là tiếng đàn muôn điệu ngân vang từ đời này qua đời khác, âm thanh của tiếng đàn có khi bổng, khi trầm, khi vui khi buồn Trong giờ học trước thầy giáo hướng dẫn chúng ta tìm hiểu một âm thanh thật ấm áp nói về tình cảm gia đình; Trong tiết học ngày hôm nay thầy giáo tiếp tục hướng dẫn chúng ta tìm hiểu một âm thanh trong trẻo khác, đó là những âm thanh nói về “Tình yêu quê hương đất nước, con người”

HOẠT ĐỘNG DẠY - HỌC NỘI DUNG GHI BẢNG

HƯỚNG DẪN ĐỌC

HS đọc diễn cảm bốn bài ca dao trong SGK/ 37, 38

Yêu cầu:

1 HS đọc từ chú thích và 1HS đọc ND từ chú thích

=> Gv giải thích từ khĩ

I/ ĐỌC - HIỂU CẤU TRÚC VĂN BẢN

1 Đọc

2 Chú thích

SGK / TR 38, 39

CH? Theo em, vì sao bốn bài ca dao, dân ca khác nhau cĩ

thể hợp thành một văn bản như trong SGK?

• Bốn câu hát đều tập trung phản ánh tình yêu quê

hương, đất nước, con người

CH? Từ nội dung cụ thể của từng bài, hãy cho biết:

+ Những bài nào phản ánh tình yêu quê hương, đất nước?

+ Bài nào kết hợp phản ánh tình yêu con người?

CH? Những bài ca dao trên cĩ chung hình thức diễn đạt

nào?

3 Nội dung:

• Bài 1; 2; 3 phản ánh tình yêu quê hương, đất nước

• Bài 4 kết hợp phản ánh tình yêu con người

4 Hình thức:

• Thể thơ lục bát biến thể

Y

êu cầu:

HS bài ca dao 1 và cho biết:

CH? Trong bài ca xuất hiện mấy nhân vật trữ tình? Đĩ là

những ai?

• Hai nhân vật trữ tình (Chàng trai và cơ gái)

CH? Bài ca này cĩ bố cục riêng như thế nào ?

CH? Hỏi đáp là hình thức đối đáp trong ca dao, dân ca.

+ Theo em, hình thức đối đáp đĩ cĩ và phổ biến trong ca

dao khơng? (Cĩ nhưng khơng phổ biến)

+ Em biết bài ca dao, dân ca nào khác cĩ hình thức đối đáp

như vậy khơng? ( HS bộc lộ)

CH? Những địa danh nào được nhắc tới trong lời đối đáp

của tràng trai và cơ gái?

CH? Nội dung đối đáp của tràng trai và cơ gái tốt lên

những ý nghĩa gì?

II/ ĐỌC - HIỂU NỘI DUNG VĂN BẢN

Bài 1:

a Bố cục (2 phần)

+ Phần đầu: Lời người hỏi

+ Phần sau: Lời người đáp

b.Nội dung đối đáp:

+ Năm cửa ơ Hà Nội, sơng Lục Đầu, sơng Thương, núi Tản Viên, Đền Sịng Thanh Hố, Lạng Sơn

c.Ý nghĩa

- Bày tỏ hiểu biết về lịch sử văn hố

- Tình cảm quê hương, đất nước thường trực trong mỗi con người

CH? Khơng phải ngẫu nhiên mà tràng trai hỏi cơ gái về

các địa danh như vậy Ẩn sau những câu hỏi đĩ là một khát

vọng muốn tìm hiểu, khám phá mà cái đích của nĩ là giao

duyên với đối tượng được hỏi (ở đây là cơ gái) Vậy, qua

sự đối đáp của cơ gái và tràng trai ta thấy đây là những con

người như thế nào?

( Chú ý sự hỏi đáp như vậy nằm trong mơ típ ca dao dân

ca truyền thống , và nằm trong hồn cảnh diễn xứng cụ thể

- đĩ là những buổi hát giao duyên đầu xuân)

VD: bài “Đố hoa” dân ca Phú Thọ

- Niềm tự hào về vẻ đẹp lịch sử, văn hố của dân tộc

 Cả 2 cùng có chung sự hiểu biết, cùng chung tình cảm Đó là cơ sở và cũng là cách để họ bày tỏ tình cảm với nhau một cách tế nhị, văn hố

( Tâm đầu, ý hợp; Ngang sức ngang tài)

Y

êu cầu:

HS bài ca dao 2 và cho biết:

CH? Em cịn biết những bài ca dao nào cũng bắt đầu từ 2

tiếng “ Rủ nhau” như vậy?

“Rủ nhau xuống biển mị cua

Đem về nấu quả mơ chua trên rừng

Em ơi chua mặn đã từng

Non xanh nước bạc xin đừng quên nhau ”

Hay: “Rủ nhau đi cấy đi cày

Bây giờ khĩ nhọc cĩ ngày phong lưu

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu

Trồng cày vợ cấy, con trâu đi bừa”

CH

? Trong hai bài ca dao trên thì mục đích của người

bình dân rủ nhau đi đâu? Căn cứ vào đâu mà em lại xác

định được như vậy?

• Mục đích rủ nhau lao động sản xuất ( xuống biển

mị cua, đi cấy đi cày ) => từ đĩ khẳng định tình

cảm son sắc thuỷ chung đồng thời động viên nhau

cùng cố gắng

CH? Vậy trong bài ca dao này mục đích “rủ nhau đi” cĩ gì

khác? Em cĩ suy nghĩ gì khi thấy xuất hiện 3 động từ

“xem” ở 2 câu đầu?

• Nếu ở các bài ca dao trên người bình dân “rủ nhau

đi” để sản xuất ra của cải vật chất nhằm nuơi sống

mình và người thân thì ở bài ca dao này giữa họ,

những con người “tâm đầu ý hợp” rủ nhau đi

Bài 2:

thưởng ngoạn phong cảnh của quê hương đất nước.

Qua đó ta thấy giữa những con người bình

dân họ không chỉ là những người sáng tạo ra văn

hoá mà họ còn là những người biết trân trọng,

ngưỡng mộ những chứng tích văn hố của cha ơng,

động từ “xem” xuất hiện với tần số nhiều đã nĩi lên

điều đĩ

CH? Căn cứ vào văn bản, em hãy cho biết những

chứng tích văn hoá nào của thủ đô HN được nhắc đến?

Những địa danh đó gợi cho em điều gì?

• Kiếm Hồ, cầu Thê Húc, chùa Ngọc Sơn, đài

Nghiên, tháp Bút Đó là những địa danh, cảnh trí

tiêu biểu nhất của hồ Hoàn Kiếm

CH? Trong lớp mình có bạn nào được vinh dự đến

những nơi đó chưa? Em hãy kể lại tóm tắt cảnh vật nơi

đó ( HS bộc lộ cảm xúc)

CH? Em có suy nghĩ gì về câu hỏi cuối bài ca “hỏi ai

gây dựng nên non nước này” ?

• Câu hỏi tự nhiên, giàu âm điệu nhắn nhủ, tâm

tình Đây cũng là dòng thơ xúc động, sâu lắng

nhất trực tiếp tác động vào tình cảm người đọc,

người nghe

• Câu hỏi khẳng định và nhắc nhở về công lao xây

dựng non nước của cha ông nhiều thế hệ

• Câu hỏi nhắc nhở thế hệ con cháu phải tiếp tục

giữ gìn và xây dựng non nước cho xứng đáng với

truyền thống lịch sử, văn hóa dân tộc

Y

êu cầu:

HS bài ca dao 3 và cho biết:

CH? Nhận xét của em về cảnh trí, không gian đường

vào xứ Huế?

• Bài ca phác họa đường vào xứ Huế: Cảnh rất

đẹp, có non xanh, nước biếc “sơn thuỷ hữu tình”

màu sắc gợi vẻ đẹp nên thơ, tươi mát, sống

 Gợi lên 1 Hồ Gươm, 1 Thăng Long đẹp, giàu truyền thống lịch sử, văn hóa Cảnh đa dạng, có hồ, cầu, chùa, đài, tháp Tất cả tạo thành 1 không gian thiên tạo và nhân tạo thơ mộng, thiêng liêng

Bài 3:

• Cảnh sắc trên đường vào xứ Huế thật hài hoà, thơ mộng

• Con người Huế thật nhẹ nhàng, tế nhị, và luôn biết tự hào về vẻ đẹp của quê hương mình

 Bài ca gợi ra một không gian 3

động Non xanh nước biếc càng đẹp hơn khi được

ví với “tranh họa đồ”(có thể coi như một tiêu

chuẩn để đánh giá cái đẹp thời xưa)

Dẫn chứng minh hoạ:

GV có thể hát hoặc đọc diễn cảm một đoạn bài:

“Tổ quốc tôi chưa đẹp thế bao giờ”

“Tôi nhìn vào ánh mắt tuổi thơ

Tổ quốc tôi chưa đẹp thế bao giờ

Xanh núi, xanh sông, xanh đồng, xanh biển

Xanh cuộc đời, xanh cả những ước mơ.”

CH? Em hãy phân tích đại từ “Ai” và chỉ ra những

tình cảm ẩn chứa trong lời mời, lời nhắn gửi “Ai vô xứ

Huế thì vô”?

• Đại từ “Ai” có thể là số ít hoặc số nhiều, có thể

nhắn người mà tác giả bài ca trực tiếp nhắn gửi

hoặc hướng tới người chưa quen biết Lời mời,

lời nhắn gởi đó, một mặt thể hịên tình yêu, lòng

tự hào đối với cảnh đẹp xứ Huế, mặt khác muốn

chia sẻ với mọi người về cảnh đẹp và tình yêu,

lòng tự hào đó

chiều (chiều rộng, chiều cao, chiều sâu) thật hoành tráng và khoáng đạt

Y

êu cầu:

HS bài ca dao 4 và cho biết:

CH? Em có nhận xét gì về bố cục bài ca dao này?

CH? Hai dịng thơ đầu của bài 4 cĩ những gì đặc biệt về từ

ngữ ? Những nét đặc biệt ấy cĩ tác dụng, ý nghĩa gì ?

• Dịng thơ kéo dài (12 tiếng), cùng các điệp ngữ, đảo

ngữ, đối

 Cánh đồng mênh mơng, trù phú, đầy sức sống Gợi cảm

xúc yêu quê hương, yêu đời

CH? Tương ứng với 4 câu ca dao là hai vẻ đẹp được đề

cập Vậy theo em, đó là những vẻ đẹp nào?

(HS phát hiện  GV ghi bảng)

Bài 4:

a Bố cục ( chia làm 2 phần)

+ Hai câu đầu: Khung cảnh đồng quê trong tầm mắt của nhân vật trữ tình + Hai câu còn lại: Hình ảnh nhân vật trữ tình (có thể hiểu là cô gái)

b Nội dung

+ Bài ca dao này có hai cái đẹp tồn tại đan xen, đó là cái đẹp của cánh đồng và cái đẹp của cô gái thăm đồng

+ Hình ảnh so sánh “Thân em…ban mai”

 Vẻ đẹp trẻ trung, sức sống thanh xuân

Chuyển ý: Nếu như ở hai câu đầu cô gái đã phóng tầm

mắt nhìn bao quát toàn bộ cánh đồng lúa quê hương để

chiêm ngưỡng sự “bát ngát mênh mông”của nó, thì hai

câu cuối cô gái lại tập trung ngắm nhìn, quan sát và đặc

tả riêng một “chẹn lúa đòng đòng” và liên hệ, so sánh

với bản thân mình một cách rất hồn nhiên Em hãy nêu

cảm nhận của mình về hình ảnh cô gái trong 2 câu ca

dao này?

CH?Em có cảm nhận như thế nào về hình ảnh “chẹn

lúa đòng đòng” và “ngọn nắng hồng” trong buổi sớm

ban mai?

• Chẹn lúa đòng đòng tượng trưng cho cô gái đang

tuổi dậy thì căng đầy sức sống, ánh vàng của

buổi ban mai, màu xanh của ruộng đồng hình như

tôn thêm vẻ đẹp trẻ trung của người thiếu nữ

CH? Có ý kiến cho rằng ở bài ca dao này dùng từ “em”

thích hợp hơn cụm từ “thân em” vì đây không phải là

ca dao than thân, hơn nữa hai câu đầu của bài ca dao

này đã được làm theo thể thơ tự do Nếu câu thứ 3 dùng

từ “em” thì hai câu cuối sẽ trở về với thể thơ lục bát

chính thức, nghiêm chỉnh, như thế hiệu quả thẩm mĩ sẽ

cao hơn” (Hoàng Tiến Tựu) Em suy nghĩ như thế nào

về nhận xét như vậy? ( HS thảo luận )

của người thiếu nữ hài hoà, đồng điệu với vẻ đẹp mênh mông, trù phú của đồng quê

 Ta cảm nhận được cô gái không hề hiu quạnh trước không gian bát ngát như vậy

GV đọc một số câu ca dao than thân có cụm từ “thân em” ở đầu câu như vậy.

“Thân em như hạt mưa sa … … … ruộng cày”

“Thân em như giếng nước giữa đàng …

… … rửa chân”

“Thân em như miếng cau khô Người thanh ham mỏng người thô ham dày”

“Thân em như củ ấu gai Ruột trong thì trắng, vỏ ngoài thì đen”

CH? Từ nội dung bài học kết hợp với phần ghi nhớ

SGK, em hãy khái quát: Đặc điểm nội dung và hình

thức của “những câu hát về tình yêu quê hương, đất

nước, con người”

CH? CD dân ca về tình yêu quê hương, đất nước, con

người gợi lên trong em những tình cảm và mong ước gì?

III/ ĐỌC - HIỂU Ý NGHĨA VĂN BẢN

- HS về nhà tự rút ra ý nghĩa

- HS bộc lộ