MÔ HÌNH tổ CHỨC KHÔNG GIAN PHỐ CHUYÊN DOANH

Từ chợ gạo với những dãy phố đơn sơ của ngày đầu hình thành, phố chuyên doanh đã phát triển thành một mạng lưới rộng khắp trong thành phố, với sự đa dạng trong hình thức và các mặt hàng

Trang 1

SVTH: Huỳnh Thư Hoàn – GVHD: Th.s KTS Trần Thị Thu Hằng 1

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 4

1 Tính cấp thiết của đề tài – đặt vấn đề: 4

1.1 Tính cấp thiết: 4

1.2 Đặt vấn đề: 5

2 Đối tượng nghiên cứu: 5

3 Mục tiêu nghiên cứu: 5

3.1 Mục tiêu tổng quát: 5

3.2 Mục tiêu cụ thể: 5

4 Phương pháp nghiên cứu: 5

5 Phạm vi và giới hạn nghiên cứu: 6

5.1 Phạm vi nghiên cứu: 6

5.2 Giới hạn nghiên cứu: 6

6 Quy trình nghiên cứu: 6

7 Giải thích từ ngữ: 7

PHẦN NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ PHỐ CHUYÊN DOANH VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN PHỐ CHUYÊN DOANH KHU VỰC CHỢ LỚN 8

1 Khái quát chung về phố chuyên doanh: 8

1.1 Nhận diện phố chuyên doanh: 8

1.1.1 Lịch sử phát triển: 8

1.1.2 Nhận diện phố chuyên doanh: 10

1.2 Các hình thức tổ chức phố chuyên doanh: 11

1.2.1 Dãy phố chuyên doanh: 11

1.2.2 Chợ chuyên doanh: 11

1.2.3 Thương xá: 12

1.3 Vai trò của phố chuyên doanh: 12

Trang 2

1.4 Yếu tố tác động đến sự phát triển của phố chuyên doanh: 12

1.4.1 Vị trí: 12

1.4.2 Nhu cầu: 13

1.4.3 Hoạt động: 14

1.5 Đặc tính của phố chuyên doanh: 15

1.5.1 Tính cộng đồng: 15

1.5.2 Tính đa dạng: 15

1.5.3 Tính tương hỗ: 15

1.6 Phố chuyên doanh mang đặc tính tương hỗ: 16

1.6.1 Bản chất: 16

1.6.2 Biểu hiện: 16

2 Quá trình phát triển phố chuyên doanh khu vực Chợ Lớn: 17

2.1 Bối cảnh chung: 17

2.1.1 Vị trí: 17

2.1.2 Điều kiện tự nhiên: 17

2.1.3 Điều kiện KT-XH: 18

2.2 Hiện trạng phát triển phố chuyên doanh khu vực Chợ Lớn: 21

2.2.1 Hoạt động kinh doanh - buôn bán: 21

2.2.2 Tổ chức không gian: 25

2.2.3 Các đồ án đã nghiên cứu: 27

2.3 Đánh giá chung: 29

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CHO MÔ HÌNH TỔ CHỨC KHÔNG GIAN PHỐ CHUYÊN DOANH 31

1 Cơ sở pháp lý: 31

2 Cơ sở lý luận: 31

2.1 Lý luận hình ảnh đô thị: 31

2.2 Nguyên tắc tổ chức không gian: 32

2.2.1 Khung kết nối: 32

2.2.2 Khu vực đặc trưng: 32

2.2.3 Khu vực cộng đồng: 32

2.3 Nguyên tắc tổ chức hoạt động: 32

3 Cở sở thực tiễn: 33

3.1 Chợ hương liệu: (The Spice (Egyptian) Bazaar, Istanbul) 33

3.1.1 Giới thiệu chung: 33

3.1.2 Đặc trưng: 33

Trang 3

3.1.3 Tổ chức không gian và hoạt động: 34

3.2 Chợ dược thảo: (Gyeongdong Herbal Medicine market) 35

3.2.1 Giới thiệu chung: 35

3.2.2 Đặc trưng: 35

3.2.3 Tổ chức không gian và hoạt động: 35

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP CHO MÔ HÌNH PHỐ CHUYÊN DOANH MANG ĐẶC TÍNH TƯƠNG HỖ CHO KHU VỰC CHỢ LỚN 37

1 Tầm nhìn: 37

2 Nguyên tắc tổ chức không gian mang đặc tính tương hỗ: 37

2.1 Khung kết nối: 37

2.2 Không gian đặc trưng – các dãy phố chuyên doanh: 37

2.3 Không gian cộng đồng: 38

3 Đề xuất kịch bản phát triển: 40

3.1 Kịch bản A: 40

3.2 Kịch bản B: 41

3.3 Phân tích và lựa chọn kịch bản: 43

4 Giải pháp tổ chức không gian phố chuyên doanh mang đặc tính tương hỗ khu vực Chợ Lớn: 44

4.1 Khu vực 1: 44

4.2 Khu vực 2: 45

4.3 Khu vực 3: 46

4.4 Khu vực 4: 47

5 Giải pháp tổ chức hoạt động phố chuyên doanh mang đặc tính tương hỗ khu vực Chợ Lớn: 49

5.1 Hoat động trong ngày: 50

5.2 Hoạt động theo mùa: 50

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 52

1 Kết luận: 52

2 Kiến nghị: 53

PHẦN PHỤ LỤC 54

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 57

Trang 4

thành và phát triển của phố chuyên doanh gắn liền với lịch sử thành phố Từ chợ gạo với những dãy phố đơn sơ của ngày đầu hình thành, phố chuyên doanh đã phát triển thành một mạng lưới rộng khắp trong thành phố, với sự đa dạng trong hình thức và các mặt hàng kinh doanh

Ngày nay, phố chuyên doanh được xem là một hình thức trung tâm giao lưu hàng hóa , đóng vai trò quan trọng trong lĩnh vực thương mai – dịch vụ của TP.HCM Không gian trao đổi, buôn bán trong các phố chuyên doanh với nét đặc trưng riêng, dần trở thành “hình ảnh”, cùng với đó lối buôn bán, sinh hoạt theo kiểu “buôn có bạn, bán có phường” dưới hình thức phố chuyên doanh, đã trở thành một nét đặc trưng văn hóa của thành phố Trong đó, khu vực Chợ Lớn, một khu vực lịch sử, một trung tâm thương mại – dịch vụ quan trong của thành phố, là nơi tập trung đông nhất, tiêu biểu nhất của phố chuyên doanh và cũng là nơi những đặc trưng về văn hóa, cộng đồng được thể hiện một cách mạnh mẽ nhất, đậm đặc nhất Tất cả đã tạo nên một phố chợ chuyên doanh của riêng khu vực này

Tuy nhiên, trong sự phát triển chung của thành phố, sức hấp dẫn đầu tư của khu vực Chợ Lớn, một câu hỏi đặt ra rằng “liệu các khu chợ truyền thống, phố chuyên doanh

có cạnh tranh nổi với các cửa hàng tiện ích, hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại hay không?” Ở một số nơi trong khu vực những dãy phố chuyên doanh đã nhường chổ cho các công trình thương mại hiện đại, cao tầng Các công trình xây dựng mới tự phát của người dân được xây chen và lấn dần từng mảng lớn vào giữa khu lõi trung tâm giữa các khu phố chuyên doanh, các công trình lịch sử gây nên sự phân mảnh không gian trong khu vực Cùng với đó, những phương thức kinh doanh mới, công nghiệp và thực dụng hơn phần nào đã làm lấn át lối làm ăn, buôn bán đặc trưng “buôn có bạn, bán có phường”, dần làm mất đi không gian sinh hoạt, mua bán và những nét đặc trưng của phố chuyên doanh, gây nên sự xói mòn văn hóa trong khu vực này

(1) Thoại Diễm, Buôn có bạn bán có phường – Dấu ấn văn hóa ở thành phố Hồ Chí Minh.

Trang 5

1.2 Đặt vấn đề:

Từ những vấn đề cấp thiết nêu trên, câu hỏi được đặt ra là làm thế nào để vừa đảm bảo tổ chức và phát triển phố chuyên doanh phù hợp với bối cảnh địa phương, vừa giữ gìn

và phát huy những giá trị vốn có của nó trong quá trình phát triển chung của khu vực

Do đó, những mục tiêu và giải pháp đưa ra trong đề tài nghiên cứu “Mô hình tổ chức không gian cho phố chuyên doanh (Áp dụng cho khu vực Chợ Lớn, thuộc một phần phường 10, 11, 12, 13, quận 5, thành phố Hồ Chí Minh)” cần phải nhắm đến giải quyết những vấn đề sau:

- Làm thế nào để khai thác và liên kết những thế mạnh từ phố chuyên doanh cho sự phát triển thuận lợi và có hiệu quả, dưới sự hỗ trợ hợp lý từ mô hình tổ chức không gian

- Giải quyết vấn đề khai thác và thúc đẩy sự phát triển của hình thức kinh doanh và không gian buôn bán đặc trưng của khu vực này

2 Đối tượng nghiên cứu:

- Không gian các khu phố chuyên doanh

- Mô hình tổ chức kinh doanh của phố chuyên doanh

- Các hoạt động mang tính liên kết (bao gồm các hoạt động kinh doanh và các hoạt động văn hóa, xã hội liên quan: sinh hoạt cộng đồng, tập quán mua sắm, tỗ chức lễ hội…)

3 Mục tiêu nghiên cứu:

3.1 Mục tiêu tổng quát:

- Tìm ra mô hình tổ chức phố chuyên doanh hợp lý trong đó nhấn mạnh tính tương

hỗ, để định hướng phát triển cho khu vực

- Tìm ra giải pháp hiệu quả cho việc tổ chức và khai thác các hoạt động của phố chuyên doanh trong khu vực

3.2 Mục tiêu cụ thể:

- Tổ chức không gian phù hợp cho mỗi khu phố chuyên doanh mang đặc tính tương

hỗ trong khu vực nghiên cứu

- Tổ chức các không gian mở và sinh hoạt cộng đồng, liên kết mạng lưới phố chuyên doanh trong khu vực

- Xây dựng kịch bản tổ chức và kết hợp các hoạt động cho mỗi phố chuyên doanh

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Quá trình thu thập thông tin: Sử dụng phương pháp thu thập dữ liệu thống kế, thu

thập dữ liệu thực tế, bên cạnh đó tiến hành quan sát, chụp ảnh, điều tra, bản đồ trên cả hai phương diện định tính và định lượng Thông qua đó tổng hợp và phân loại các thông tin cần thiết để xử lý

- Quá trình xử lý thông tin: Mô hình hóa các dữ liệu thông tin đã được tổng hợp bằng

bản đồ, sơ đồ để đưa ra nhận xét, đánh giá các thông tin Dùng phương pháp SWOT để đánh giá chi tiết hơn và chuyên sâu hơn, tìm ra các vấn đề và cơ sở cho các kịch bản phát triển và đưa ra mục tiêu cho phương án thiết kế

- Quá trình đánh giá thông tin: Dùng phương pháp SMART để đánh giá phương án và

lựa chọn kịch bản tối ưu Qua đó có thể xây dựng giải pháp tối ưu và cụ thể cho các mục tiêu thiết kế

Trang 6

5 Phạm vi và giới hạn nghiên cứu:

5.1 Phạm vi nghiên cứu:

- Mô hình phố chuyên doanh là một khái niệm khá rộng Ở đó bao gồm mô hình hoạt động kinh doanh, buôn bán: từ phương thức vận hành, sản xuất, phân phối đến thị trường, trao đổi, tiêu dùng; mô hình tổ chức kinh doanh: địa điểm, không gian kinh doanh Phố chuyên doanh cũng không chỉ là các hoạt động kinh doanh thuần túy mà còn là cung cách trao đổi, buôn bán, đặc trưng văn hóa của khu vực

- Do đó, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chỉ tập trung vào một phần của mô hình phố chuyên doanh, đó là nghiên cứu về tổ chức không gian phố chuyên doanh, cùng với các hoạt động kinh doanh, buôn bán, nhằm đưa ra giải pháp tổ chức không gian để giải quyết các vấn đề và hướng đến mục tiêu một cách tối ưu nhất cho khu vực nghiên cứu

5.2 Giới hạn nghiên cứu:

- Giới hạn lĩnh vực nghiên cứu:

Đề tài tập trung nghiên cứu trong lĩnh vực thiết kế đô thị, trong đó chú trọng về giải pháp tổ chức không gian cho các hoạt động thương mại – dịch vụ và cộng đồng

Nội dung nghiên cứu trong lĩnh vực xã hội chỉ giới nghiên cứu tập trung vào nguồn gốc và đặc trưng phương thức kinh doanh, để luận giải về cách thức tổ chức không gian phố chuyên doanh

- Giới hạn không gian nghiên cứu: Không gian phố người Hoa khu vực Chợ Lớn, thuộc

một phần phường 10, 11, 13, 14, quận 5, thành phố Hồ Chí Minh

- Giới hạn thời gian nghiên cứu: Từ khi xuất hiện phố chuyên doanh đầu tiên tại khu

vực nghiên cứu (1750) đến thời điểm hiện tại

6 Quy trình nghiên cứu:

Sơ đồ quy trình nghiên cứu

Trang 7

phố) (Theo bài giảng môn Hệ thống công trình công cộng phục vụ đô thị, trường Đại học Kiến trúc thành phố Hồ Chí Minh)

- Chợ chuyên doanh: là chợ kinh doanh chuyên biệt một ngành hàng hoặc một số

ngành hàng có đặc thù và tính chất riêng (Theo Nghị định 114/2009/NĐ-CP về sửa đổi, bổ sung một số điều của nghị định số 02/2003/ NĐ-CP ngày 14 tháng 01 năm 2003 của Chính phủ về phát triển và quản lý chợ)

- Phố chuyên doanh: là một loại hình của “Trung tâm bán lẻ chuyên doanh”, là khu

vực bán lẻ của các nhà buôn, các hợp tác xã mua bán hoặc các doanh nghiệp quốc doanh hoặc liên doanh… Nơi đây tập trung các cửa hàng bán lẻ theo từng loại nhóm hàng Có thể là các cửa hàng chuyên doanh, loại hình này thường thu hút khách hàng có chủ định

về một loại hàng nào đó Người mua sẽ có sự lựa chọn phong phú thể loại về một ngành

hàng, an tâm về chất lượng và giá cả (Theo bài giảng môn Hệ thống công trình công cộng phục vụ đô thị, trường Đại học Kiến trúc thành phố Hồ Chí Minh)

- Tương hỗ: là sự tác động qua lại lẫn nhau (Theo Từ điển Tiếng Việt)

Trang 8

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1:

KHÁI QUÁT VỀ PHỐ CHUYÊN DOANH VÀ

QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN PHỐ CHUYÊN DOANH KHU VỰC CHỢ LỚN

1 Khái quát chung về phố chuyên doanh:

1.1 Nhận diện phố chuyên doanh:

1.1.1 Lịch sử phát triển:

Quá trình hình thành và phát triển phố chuyên doanh có sự gắn bó chặt chẽ với nhà phố Nhà phố với sự xuất hiện cách sống kết hợp giữa không gian ở và không gian kinh doanh và từ đó, theo tính chất buôn bán phường hội đã hình thành nên các dãy phố chuyên doanh

Nhà phố:

Theo nghiên cứu của PSG.TS.Nguyễn Minh Hòa thì loại hình nhà phố xuất hiện vào khoảng TK XV-XVI, vào giai đoạn nông nghiệp chuyển đổi, bắt đầu xuất hiện sự trao đổi hàng hóa, kéo theo đó là sự xuất hiện của tầng lớp thương nhân – tạo ra yếu tố “thị”

Hình thức nhà ở mặt phố này xuất hiện như một điều tất yếu nhằm đáp ứng nhu cầu mua bán, kinh doanh của tầng lớp này Để làm rõ vấn đề, cần xem xét loại hình nhà phố này ở hai khía cạnh sau:

 Về cấu trúc:

Đây là loại nhà hẹp chiều ngang, thường từ 2- 4 mét và chiều dài từ 14 – 18 mét trở lên Trước đây chủ yếu là nhà trệt về sau, nhờ sự xuất hiện của vật liệu xây dựng mới, loại nhà nhà được cải tiến hơn, có thể nâng thêm được nhiều tầng

Loại hình nhà này không có sân trước, tiếp xúc với đường phố thông qua khoảng vỉa hè nhỏ phía trước Vì cấu trúc nhà hẹp theo chiều ngang nên các căn nhà thường được xây dựng sát liền nhau (có thể sử dụng chung vách tường) hợp thành một khối kéo dài, “tạo nên một dãy nhà phố dài mút tầm mắt”

 Về chức năng:

Loại hình nhà phố này có hai chức năng cơ bản nhất, bên cạnh chức năng ở thì nhà còn có chức năng kinh doanh, buôn bán Tùy theo số lượng nhân khẩu, quan niệm về thẩm mỹ hay hình thể miếng đất có khác nhau, nhưng hai không gian không thể thiếu được trong nhà phố là nơi ở và nơi bán hàng Ngôi nhà có thể chia thành 5 ngăn (bán

Trang 9

hàng, tiếp khách, thư giãn, sinh hoạt và khu phụ) hoặc 3 ngăn (bán hàng, ở và khu phụ), thậm chí đối với những ngôi nhà có diện tích quá nhỏ thì có thể sử dụng chung một không gian, nhưng vẫn đảm bảo hai chức năng ở và buôn bán

Phần buôn bán bao giờ cũng được bố trí sát ngay mặt đường để đảm bảo thuận lợi cho giao dịch hàng hóa, kế tiếp là không gian sinh hoạt (có thể có sân trong) và cuối cùng là nơi sản xuất hoặc kho hàng Tuy nhiên, ngày nay một số nhà sử dụng hết tầng trệt để làm nơi kinh doanh, buôn bán, các chức năng khác được chuyển lên tầng trên

Tựu trung, với cấu trúc và chức năng ưu tiên phục vụ cho việc kinh doanh, buôn bán, có thể thấy răng loại hình nhà phố này là nhân tố quan trọng cho việc hình thành các phố chuyên doanh

Phố chuyên doanh:

Khi tiến trình bổ sung yếu tố “thị” vào “thành” và “phố” để tạo ra “thành thị”,

“phố thị”, các dãy nhà mặt phố được hình thành rõ nét hơn với chức năng buôn bán kế tiếp nhau Điểm đặc biệt ở các dãy phố này là thường kinh doanh một mặt hàng hoặc một vài mặt hàng có tình chất tương đối giống nhau Điều này có thể lý giải theo hai hướng:

 “Cộng đồng của những người làm cùng một nghề của một làng quê, do những

lý do khác nhau, họ đã tách ra làm một bộ phận vào thành thị làm ăn, dựng nhà trên cùng một dãy phố, phía trong sản xuất, phía ngoài bán hàng” (2) Khi còn ở làng quê, những người sản xuất chung nhau tạo ra một loại sản phẩm, được gọi là “làng nghề” Khi chuyển vào thành thị, những người cùng một làng nghề (thường có quan hệ anh em, bà con họ hàng) có xu hướng cụm lại với nhau Họ thường chọn những nơi thuận tiện cho việc kinh doanh như gần đường lớn, ngã ba, ngã tư, ven sông, ven kênh là những nơi có nhiều người qua lại để dễ dàng chào bán hàng hóa Bên cạnh việc sản xuất, việc bán hàng, phân

phối và tiêu thụ sản phẩm được quan tâm hơn “Dần dần, sự dịch chuyển này đã tạo nên các dãy phố chuyên doanh tập trung buôn bán các mặt hàng cùng loại, là sản phẩm từ các làng nghề và có sự gắn bó chặt chẽ với nhau theo gia đình, dòng họ, làng mạc” (3)

 Bên cạnh đó, sự hình thành của phố chuyên doanh còn được gắn liền với các chợ đầu mối, chợ bán sỉ Bộ phận những người nhập cư vào thành thị để tìm kiếm việc làm, đã nhận thấy các vùng sản xuất hàng hóa từ các vùng quê, đã nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường, lập nên các khu vực giao dịch hàng hóa Họ thu gom hàng hóa từ các vùng sản xuất, vận chuyển lên thành thị để phân phối, dần dần đã lập nên các chợ đầu mối, chợ bán sỉ Tuy nhiên với sự đa dạng của chủng loại hàng hóa và nhu cầu của người mua ngày càng lớn, đã hình thành nên các dãy phố để giao dịch, chào bán các loại hàng hóa được nhanh chóng và thuận tiện hơn Mỗi dãy phố buôn bán một loại hàng hóa khác nhau, mỗi

gian hàng lại chuyên một mặt hàng chủng loại khác nhau “Ban đầu là những lều quán tạm, sau được xây dựng bền chắc hơn với kiểu nhà phố bên ngoài buôn bán, bên trong ở, từ

đó hình thành nên các phố chuyên doanh, gắn bó chặt chẽ với các chợ đầu mối, chợ bán sỉ, thuận tiện cho việc phân phối hàng hóa” (4)

Như vậy, có thể thấy rằng, phố chuyên doanh được hình thành nên từ hai điều kiện khác nhau: phố chuyên doanh gắn bó hữu cơ với các làng nghề theo gia đình, dòng

(2), (3), (4) Nguyễn Minh Hòa, Phố chuyên doanh ở Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, NXB Đại học Quốc gia TP.HCM,

2007, trang 34, 35.

Trang 10

họ với chức năng chính là sản xuất và buôn bán hàng hóa và phố chuyên doanh gắn bó chặt chẽ với các chợ đấu mối bán sỉ với chức năng chính là giao dịch, buôn bán hàng hóa

Từ những điều kiện khác nhau, phố chuyên doanh được hình thành mang những đặc điểm khác nhau, tùy theo từng vùng miền và những quốc gia khác nhau Ngày nay, với sự phát triển của khoa học – kỹ thuật, phố chuyên doanh có thể mang những hình thức mới hơn, tuy nhiên có thể nhận diện được phố chuyên doanh dựa vào những đặc điểm cơ bản sau

1.1.2 Nhận diện phố chuyên doanh:

Hàng hóa và phương thức buôn bán:

Đặc điểm quan trọng nhất của phố chuyên doanh là hàng hóa ở đây được bày bán tập trung và khá thuần chủng, thường duy nhất chỉ có một loại hàng như vải, áo cưới, hoa tươi… nhưng cũng có thể là một nhóm có nhiều loại hàng nhưng cùng chủng loại và

có cùng công năng, chẳng hạn như vật liệu xây dựng bao gồm gạch men trang trí, ốp tường; kính, thiết bị vệ sinh, nhà bếp; gỗ lót sàn…phục vụ cho việc xây dựng

Chính yếu tố mật độ tập trung cao với hàng hóa được bày bán trực tiếp của các phố chuyên doanh đã tạo ra ấn tượng mạnh cho người đi ngang qua và khi có nhu cầu mua một mặt hàng nào đó, có thể nghĩ ngay đến địa danh đó, hoặc có thể dễ dàng mách bảo nhau mà không cần phải tốn thời gian tra cứu

Một đặc điểm cần ghi nhận là phố chuyên doanh được nhận diện ở phương thức buôn bán đặc trưng, chủ yếu là bán sỉ các mặt hàng, gắn bó chặt chẽ với người sản xuất và các đại lý phân phối hàng hóa bán lẻ Đặc biệt, có sự hỗ trợ, chia sẻ lẫn nhau giữa các tiểu thương trong các khu phố chuyên doanh

Ngoài ra, còn có thể thấy rõ sự phân công lao động một cách rạch ròi ở các khu phố chuyên doanh Bao gồm người chuyên sản xuất, người trực tiếp giao dịch hàng hóa, người khuâng vác và vận chuyển hàng hóa…tất cả hoạt động ăn khớp, nhịp nhàng tạo thành hình ảnh đặc trưng cho các phố chuyên doanh

tổ chức Các công trình trên có thể nằm ở vị trí trung tâm của các dãy phố chuyên doanh

Từ vị trí này có thể bao quát hết các hoạt động của dãy phố chuyên doanh, điều này mang nhiều ý nghĩa tinh thần và tâm linh đối với những người kinh doanh, buôn bán Vị trí này thuận lợi cho các hoạt động cộng đồng, tạo thành một không gian gần gũi, thân thiện hơn cho khu vực

 Cũng ở vị trí này, còn có các chợ đầu mối bán sỉ, gắn với các dãy phố chuyên doanh Các chợ đầu mối ngày nay không còn đơn thuần là không gian thương mại đơn thuần, mà ở đó còn có cả sự trao đồi, trò chuyện, gặp giữa các tiểu thương, người mua hàng…hợp với các phố chuyên doanh thành một cụm không gian buôn bán, sinh hoạt rất đặc trưng

 Bên cạnh đó, các công trình sinh hoạt tâm linh, cộng đồng còn có thể nằm ở

vị trí khởi đầu hoặc kết thúc của một dãy phố chuyên doanh Vị trí này mang nhiều ý nghĩa

Trang 11

về xác lập không gian, từ vị trí này đánh dấu sự xuất hiện của các dãy phố chuyên doanh

Ở đó có các hình ảnh, dấu hiệu giới thiệu về những đặc trưng của dãy phố chuyên doanh sắp đến hay mang một hình ảnh tổng kết cho một một dãy phố đi qua Nói chung, dù ở vị trí nào, nó vẫn mang một dấu hiệu để nhận biết các dãy phố chuyên doanh

 Hình thức tổ chức cụm không gian đơn giản nhất đó là các dãy phố chuyên doanh đơn thuần, ở đây chủ yếu chỉ là các hoạt động kinh doanh, mua bán các mặt hàng đáp ứng nhu cầu của thị trường vào một số thời điểm nhất định, thường thì những dãy phố này chỉ chiếm một đoạn phố nhỏ

Hình thức kiến trúc cảnh quan:

 Không gian vỉa hè: Thông qua đặc điểm hàng hóa và phương thức buôn bán,

phố chuyên doanh được tổ chức thông qua các dãy phố thương mại liên tiếp nhau, với mật độ tập trung cao Các dãy phố với vỉa hè nhỏ, kéo dài được các hộ dân sử dụng chung, phân chia thành các không gian để bày trí các loại hàng hóa khác nhau Chính cách bày trí hàng hóa này đã làm khoảng cách giữa nhà ở - hàng hóa – người mua hàng lại càng được thu hẹp và vỉa hè đã trở thành nơi giao dịch hàng hóa của mọi hộ kinh doanh

 Kiến trúc và mặt đứng phố: nhà phố là hình thức đặc trưng cho phố chuyên

doanh Bên cạnh hình thức mặt tiền đa dạng của nhà phố hiện nay, hình ảnh nổi bật để nhận biết các phố chuyên doanh đó là không gian tầng trệt có hình thức và chức năng tương tự nhau, được sử dụng một phần hoặc toàn bộ cho các hoạt động kinh doanh, buôn bán Không gian này được sử dụng như là nơi trưng bày hàng hóa, tiếp khách và thậm chí

là nơi cất giữ, lưu trữ hàng hóa

Bên cạnh đó, thông qua cách bày trí các mặt hàng, sản phẩm cùng với các bảng hiệu với màu sắc đặc trưng cho mặt hàng chuyên doanh, cũng là một yếu tố để nhận biết các phố chuyên doanh

 Cảnh quan đặc trưng cũng là một yếu tố để có thể nhận biết phố chuyên doanh,

đó là hoạt động buôn bán, với hình ảnh người người trao đổi hàng hóa tấp nập, liên tục trên đường phố Các yếu tố cảnh quan khác: cây xanh, trang thiết bị đường phố… không mang nhiều đặc điểm nhận biết, chủ yếu được bổ sung, hỗ trợ cho các hoạt động trên

Với các yếu tố trên, phố chuyên doanh đã mang một hình ảnh đặc trưng của nó,

có thể dễ dàng nhận biết ở bất cứ đâu, với các hình thức tổ chức khác nhau

1.2 Các hình thức tổ chức phố chuyên doanh:

1.2.1 Dãy phố chuyên doanh:

Có thể coi đây là hình thức cơ bản nhất của phố chuyên doanh Các dãy phố kéo dày có thể một vài cây số hay chỉ vài trăm mét, nhưng liên tục và có mật độ tập trung cao, tạo được ấn tượng mạnh cho người mua hàng Ví dụ: phố đông y Hải Thượng Lãn Ông, phố mài kéo Triệu Quang Phục

1.2.2 Chợ chuyên doanh:

Sự phát triển về quy mô của các dãy phố chuyên doanh gắn liền với các trục đường kết nối nhau trong khu vực tạo thành khu “chợ” chuyên doanh “Chợ” ở đây không còn mang nghĩa là chợ truyền thống thông thường: “Chợ là nơi công cộng để nhiều người đến mua bán vào những buổi hay những ngày nhất định; chợ là nơi gặp gỡ nhau giữa nơi cung và cầu các hàng hóa, dịch vụ, vốn; là nơi tập trung hoạt động mua bán hàng hóa

Trang 12

giữa người sản xuất, người buôn bán và người tiêu dùng; chợ là nơi tụ họp mua bán trong những ngày nhất định” mà phải được hiểu rộng hơn, bao gồm cả những dãy phố chuyên doanh gần nhau, họp thành một khu vực nhất định Ví dụ: chợ Nhật Tảo, chợ gạo Trần Chánh Chiếu

Bên cạnh đó, các dãy phố chuyên doanh còn gắn liền với các chợ đầu mối, chợ bán sỉ tạo thành một khu vực rộng lớn Chính sự gắn kết này đã tạo thành một trung tâm giao lưu hàng hóa cho cả vùng rộng lớn Ví dụ: chợ Bình Tây, chợ vật liệu xây dựng

1.2.3 Thương xá:

Vẫn với hình thức kinh doanh một hay một vài mặt hàng nhất định, hình thức thương xá lại có cách thức tổ chức kinh doanh khác hơn so với phố chuyên doanh Không trải dài trên một tuyến phố, thương xá là một tòa nhà lớn, có nhiều tầng, tập trung chủ yếu vào hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa Các tiểu thương có một kiot trong thương

xá để kinh doanh

Tuy có sự khác biệt so, hình thức này vẫn gây được ấn tượng mạnh bới sự tập trung hàng hóa dày đặc và sự hỗ trợ lẫn nhau với các phố chuyên chuyên doanh (Sẽ được phân tích ở phần 4) Ví dụ: Thương xá Đại Quang Minh, thương xá Đồng Khánh

1.3 Vai trò của phố chuyên doanh:

Về kinh tế: Phố chuyên doanh là một dạng trung tâm thương mại dịch vụ đô thị,

là nơi cung cấp hàng hóa cho đô thị, phục vụ nhu cầu thương mại – dịch vụ của cư dân đô thị, góp phần quan trọng trong nền kinh tế thương mại – dịch vụ đô thị

Về văn hóa – xã hội: Phố chuyên doanh phản ánh tính đa văn hóa và tính đa

chiều của đời sống thị thành Thông qua hoạt động của phố chuyên doanh, có thể thấy được những đặc điểm riêng biệt trong lối sống, sinh hoạt, làm ăn, buôn bán của những cộng đồng người khác nhau Chính sự riêng biệt này đã tạo nên những tạo nên bộ mặt đặc trưng của của các phố chuyên doanh

Về thiết kế đô thị: Các dãy phố chuyên doanh với kiểu bày bán đặc trưng đã tạo

ra sự độc đáo riêng biệt của bộ mặt phố phường, cùng với hoạt động trao đổi, buôn bán nhộn nhịp đã tạo ra hình ảnh đặc trưng, góp phần tạo nên bản sắc đô thị

1.4 Yếu tố tác động đến sự phát triển của phố chuyên doanh:

Các yếu tố được nghiên cứu dựa trên tác động trực tiếp đến những phố chuyên doanh thông qua phương thức buôn bán và hình thức tổ chức không gian:

1.4.1 Vị trí:

Vị trí địa lý trong mối liên hệ vùng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của phố chuyên doanh Không phải bất kì vị trí nào cũng có thể hình thành nên phố chuyên doanh Lịch sử cho thấy việc lựa chọn vị trí để thành lập “chợ” rất được chú trọng, trong đó, yếu tố về nguồn cung cấp nguyên liệu, hàng hóa và giao thông vận chuyển thuận tiện được quan tâm hơn hết

Các phố chuyên doanh gắn bó chặt chẽ với nơi sản xuất hàng thủ công, đối với loại hình phố chuyên doanh ra đời từ các phường nghề Những phố chuyên doanh bắt nguồn từ các chợ đầu mối thường nằm gần các trục giao giao thông thủy, bộ quan trọng, nơi có thể dễ dàng tiếp nhận hàng hóa từ các vùng nguyên liệu vận chuyển lên Thông

Trang 13

thường, vị trí cửa ngõ, ngã ba sông, rạch, nơi chuyển tiếp giữa các khu vực, sẽ hình thành nên các chợ đầu mối, kéo theo đó là các phố chuyên doanh

Ngày nay, với sự phát triển của hệ thống giao thông, vấn đề vận chuyển hàng hóa được dễ dàng, vị trí của các phố chuyên doanh được mở rộng hơn, thuận lợi hơn cho người mua – kẻ bán Các phố chuyên doanh được phát triển và phân bố rộng khắp nhờ vào các tuyến giao thông được kết nối thuận lợi, khả năng tiếp cận cao hơn, các phương tiện giao thông phát triển chuyên chở được nhiều hàng hóa hơn và đi xa hơn

Tuy nhiên sự phát triển của giao thông đô thị đã kèm theo các vấn nạn: kẹt xe, ô nhiễm, tai nạn…ngày càng gia tăng trong khi quy mô kinh doanh chưa kịp đáp ứng đã trở thành vấn đề cần giải quyết trong quá trình phát triển các khu phố chuyên doanh Trong các khu phố chuyên doanh, thành phần tham gia giao thông rất đa dạng: vận tải hàng hóa,

vệ sinh với vận chuyển người; giao thông cơ giới với giao thông bộ; giao thông công cộng với giao thông cá nhân… đòi hỏi phải được phân tách rõ ràng đảm bảo cho người mua – bán - vận chuyển hàng hóa thuận tiện và an toàn

Các vị trí khác nhau có các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật khác nhau, ảnh hưởng tới việc tính toán vùng phụ vụ và quy mô của các trung tâm, thương mại dịch vụ nói chung và các phố, chợ chuyên doanh nói riêng Trong đó, yếu tố mật độ cư trú không đồng đều giữa các khu vực trong đô thị đã ảnh hưởng đến việc dự báo và định hướng phát triển cho các dãy phố chuyên doanh

Sự hình thành và phát triển các khu vực dân cư mới đã nên áp lực về nhu cầu thương mại dịch vụ hàng ngày tại các khu vực này đã dẫn đến sự hình thành các phố thương mại dịch vụ tự phát, chưa được định hướng cụ thể, dễ lặp lại những vấn đề còn tồn tại của phố chuyên doanh

Mặt khác, sự hoàn thiện của hệ thống giao thông và sự phát triển của các khu vực mới với sự gia tăng nhu cầu về thương mại dịch vụ hướng tâm, dẫn đến quá tải ở các khu vực phố chuyên doanh hiện có, kéo theo sự mở rộng không gian mua bán một cách thiếu kiểm soát

Vấn đề về vị trí này sẽ được giải thích rõ hơn thông qua sự phân tích về nhu cầu

và tâm lý mua – bán ở phố chuyên doanh

1.4.2 Nhu cầu:

Sự phát triển của đô thị ngày nay đã tạo ra sự khác biệt về lối sống sinh hoạt và điều kiện kinh tế - xã hội, làm cho nhu cầu về thương mại dịch vụ cũng khác nhau, quyết định đến sự phát triển của các phố chuyên doanh

Trước hết là nhu cầu về một mặt hàng nào đó đã dẫn đến hình thành các phố chuyên doanh, ban đầu là những mặt hàng thiết yếu phục vụ cho đời sống như thiết bị gia dụng, thực phẩm, sản xuất bánh kẹo… rồi dần dần là nhu cầu mở rộng không gian, lãnh thổ với các mặt hàng vật liệu xây dựng, trang trí nội thất…Tuy nhiên, không thể không nhắc đến các ngành hàng truyền thống như giấy trang trí, hàng mã, đông nam dược…đáp ứng nhu cầu sức khỏe, tinh thần của con người, đã hình thành nên các dãy phố chuyên doanh nổi tiếng, được nhiều người biết đến, tồn tại và phát triển lâu dài Bên cạnh các phố chuyên doanh ra đời để phục vụ nhu cầu tức thời thì không tồn tại được lâu trong thị trường

Tiếp theo đó, nhu cầu giao tiếp thương mại dịch vụ ngày càng được chú trọng Nhu cầu này tỉ lệ với sự gia tăng thu nhập trong bối cảnh lối sống, thói quen sinh hoạt

Trang 14

truyền thống Với sự phát triển ngày nay, hoạt động giao tiếp thương mại dịch vụ không còn đơn thuần là những hoạt động tất yếu mà còn là hoạt động xã giao khi mà thời gian rảnh và thu nhập của người dân ngày càng được nâng cao Bên cạnh đó, nó còn là hoạt động chọn lọc, bởi sự phụ thuộc vào thời tiết và chất lượng môi cảnh hình thể tác động và hấp dẫn các hoạt động mua sắm trong đô thị

Chính nhu cầu cho các hoạt động nói trên, đòi hỏi sự phát triển về hình thể và chất lượng không gian của các khu phố chuyên doanh, để có thể đáp ứng được nhu cầu thương mại dịch vụ trong đô thị

1.4.3 Hoạt động:

Một hoạt động căn bản và hết sức quan trọng, được thể hiện rõ nét trong nhu

cầu giao tiếp thương mại dịch vụ đó là sự tương tác lẫn nhau (tương tác mặt đối mặt) giữa

người mua – kẻ bán Tâm lý người mua lúc nào cũng muốn nhìn thấy rõ ràng sản phẩm, thậm chí có thể sử dụng thử (đối với một số mặt hàng như thực phẩm, bánh kẹo…) để tin chắc vào sản phẩm mình sắp mua Người bán hàng qua đó cũng muốn thể hiện rằng sản phẩm của mình đảm bảo uy tín và chất lượng Sự tương tác này là hoàn toàn hợp lý và cần thiết cho hoạt động kinh doanh, buôn bán Đó là một yếu tố hết sức quan trọng cho sự tồn tại và phát triển phố chuyên doanh

Tập quán và thói quen mua sắm cũng là một yếu tố ảnh hưởng Cộng đồng

những người mua – kẻ bán là hết sức đa dạng, cùng với đó là những tập quán và thói quen mua sắm khác nhau Điểu này được thể hiện rõ thông qua cung cách bán hàng, bày trí sản phẩm, phương thức giao dịch – thanh toán hàng hóa,…cũng như thời gian đóng –

mở cửa hàng khác nhau tùy vào mỗi phố chuyên doanh

Bên cạnh đó, hành trình mua sắm cũng là một thuộc tính khách hàng quan

trọng ảnh hưởng đến sự phát triển của những phố chuyên doanh Có hai loại hành trình mua sắm cơ bản là đi chợ và đi mua sắm Hai loại hành trình này ảnh hưởng đến thời gian cũng như cách thức tổ chức kinh doanh khác nhau Phố chuyên doanh ngày nay bao gồm

cả hai loại hành trình trên, do đó, sự phát triển của các khu phố chuyên doanh đòi hỏi phải giải quyết vấn đề về không gian và tổ chức kinh doanh hợp lý để có thể phục vụ nhu cầu khách hàng một cách tốt nhất

Mặt khác, sự hình thành phát triển của các hình thức trung tâm thương mại dịch

vụ mới (siêu thị, cửa hàng tiện ích…), ngay tại các phố chuyên doanh đã tác động mạnh đến không gian khu phố và thói quen sinh hoạt, mua sắm của người dân trong khu vực Trong bối cảnh đó, đòi hỏi các phố chuyên doanh cũng phải thay đổi để đáp ứng nhu cầu phát triển chung của khu vực

Trang 15

1.5 Đặc tính của phố chuyên doanh:

 Phố chuyên doanh gắn với chợ đầu mối bản sỉ, có nguồn gốc từ những người nhập cư, họ cùng nhau tìm kiếm và khai thác những khu vực thuận lợi để kinh doanh, buôn bán, lập nên những cộng đồng người nhập cư mua bán cùng nhau trong phố chuyên doanh

Ngày nay, trong sự phát triển của phố chuyên doanh lại xuất hiện thêm những cộng đồng người khác nhau Ở đó, người ta không chỉ cùng nhau buôn bán mà còn cùng nhau trao đổi, giao lưu trong những sinh hoạt hằng ngày, tạo nên mối quan hệ bền chặt cùng với nhau, hình thành nên đặc tính cộng đồng của phố chuyên doanh

1.5.2 Tính đa dạng:

Xuất phát từ những cộng đồng người khac nhau trong phố chuyên doanh, mang theo những lối sống, sinh hoạt, kinh doanh từ nhiều nguồn khác nhau để tạo nên tính đa dạng của phố chuyên doanh

Tính đa dạng ở đây, trước hết thể hiện ở các mặt hàng kinh doanh phong phú, nhiều chủng loại Có thể liệt kê được rất nhiều phố chuyên doanh các mặt hàng thông dụng như thực phẩm, đồ gia dụng, vật liệu xây dựng… cho đến các phố chuyên doanh các mặt hàng đặc biệt như đồ cổ, cá cảnh, dao, kéo…Trong những phố chuyên doanh đó, còn

có thể tìm ra vô số các chủng loại, mặt hàng khác nhau để lựa chọn, mẫu mã ở đây vô cùng phong phú Tính đa dạng tiếp theo là ở cách thức mua bán, kinh doanh, tùy thuộc vào từng loại mặt hàng khác nhau (có thể tiếp cận trực tiếp hay gián tiếp đối với mặt hàng cần mua)

Ngoài ra, còn có sự đa dạng ở các không gian phố chuyên doanh khác nhau, xuất phát từ những cộng đồng người có cách thức tổ chức không gian sinh hoạt và kinh doanh khác nhau

Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, có thể giải thích điều này như sau:

“Nguyên căn gốc rễ của tập quán này lại xuất phát từ các phiên chợ quê truyền thống từ xa xưa Khi mỗi người dân trong làng có một mớ sản vật ít ỏi cũng đem ra chợ bán để đổi lấy những hàng hóa khác mà họ cần Và vì tính đơn thương nhỏ lẻ khó được biết đến nên những người có cùng mặt hàng tập trung nhau lại để những người có nhu cầu dễ nhận biết

Trang 16

Như vậy, “buôn có bạn, bán có phường” với đặc tính tương hỗ khởi nguồn từ mong muốn nương tựa vào nhau” (5)

1.6 Phố chuyên doanh mang đặc tính tương hỗ:

1.6.1 Bản chất:

Sự liên kết giữa những phố chuyên doanh thông các mặt hàng có tính hỗ trợ lẫn nhau Những mặt hàng có đặc tính giống nhau, có thể hỗ trợ, bổ sung cho nhau thường có mối liên hệ với nhau và được buôn bán gần nhau

Ban đầu là sự hỗ trợ lẫn nhau trong việc chia sẻ nguồn nguyên liệu sản xuất Trong buổi đầu hình thành nên các phố chuyên doanh, những tiểu thương có mối quan hệ

bà con, họ hàng thường chia sẻ với nhau trong việc tìm kiếm những nguồn nguyên liệu để sản xuất, hay những người cùng đi lập nghiệp, họ cũng tìm cách chỉ dẫn nhau về nguồn cung cấp hàng hóa thuận lợi cho cho buôn bán Điều này đã góp phần tạo nên hình ảnh chung rất đặc trưng của phố chuyên doanh

Dần dần, với sự phát triển chung, tính cạnh tranh cũng được nâng cao, những tiểu thương tìm cách đa dạng hóa nguồn hàng của mình để có thể phục vụ nhu cầu khách hàng ngày càng cao hơn Sự xuất hiện của một mặt hàng chủ đạo sẽ kéo theo các mặt hàng khác nhau, bổ sung cho mặt hàng chủ đạo Hay từ một nguồn nhu cầu lớn, các phố chuyên doanh sẽ được mở ra để phục vụ, hỗ trợ cho nhu cầu đó Trong ý nghĩa tích cực, chính sự kinh doanh các mặt hàng mang tính tương hỗ này đã hỗ trợ lẫn nhau cho các phố chuyên doanh, cùng thúc đẩy nhau phát triển

Tổ chức không gian: Sự hỗ trợ lẫn nhau đòi hỏi tổ chức không gian cũng phải có

mối liên hệ với nhau, thể hiện qua khoảng cách và sự phân bố thành cụm của các phố chuyên doanh Một số hình thức tổ chức không gian giữa các phố chuyên doanh mang đặc tính tương hỗ thường gặp sau:

 Cụm phố chuyên doanh, thường nằm trên các tuyến đường kết nối với nhau trong cùng một khu vực

 Cụm phố - chợ chuyên doanh, gồm các khu chợ đầu mối bán sỉ, các mặt hàng chủ đạo, các dãy phố bán các mặt hàng hỗ trợ kéo dài theo khu chợ đó

(5) Dương Trung Quốc, Buôn có bạn bán có phường – Dấu ấn văn hóa ở thành phố Hồ Chí Minh

Trang 17

2 Quá trình phát triển phố chuyên doanh khu vực Chợ Lớn:

2.1 Bối cảnh chung:

2.1.1 Vị trí:

Khu vực nghiên cứu nằm ở trung tâm thương mại dịch vụ quận 5, phía Tây Nam trung tâm thành phố, được liên kết với trung tâm TPHCM bằng các tuyến đường chính là Hùng Vương, Nguyễn Trãi và Trần Hưng Đạo B; liên kết với quận 8 qua cầu Chà Và, với quận 11 theo tuyến Châu Văn Liêm Đặc biệt, từ đại lộ Đông Tây, khu vực liên kết với các tỉnh miền Tây và khực trung tâm TP.HCM Với lợi thế giáp kênh Tàu Hũ- sông Sài Gòn, khu vực nghiên cứu còn có thể liên kết với cái tỉnh miền Tây và nhiều nơi khác bằng tuyến đường thủy

Khu vực nghiên cứu bao gồm một phần phường 10, 11, 13, 14, quận 5, thành phố Hồ Chí Minh:

Sơ đồ vị trí khu vực nghiên cứu trong tổng thể quận 5

2.1.2 Điều kiện tự nhiên:

Điều kiện tự nhiên nghiên cứu chủ yếu đến những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh trong khu vực Các điều kiện khác có thể xem xét trong tổng thể khu vực thành phố Hồ Chí Minh

Vị trí địa lý là yếu tố rất quan trọng đến khu vực Chính yếu tố này đã tạo nên được diện mạo và hình ảnh đặc trưng của Chợ Lớn Nằm ở cửa ngõ phía Nam của Sài Gòn – TP.HCM với các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, được kết nối bằng hệ thống đường bộ hoàn chỉnh, bên cạnh mạng lưới kênh, rạch hỗ trợ; có thể nói từ điều kiện này, yếu tố giao thương hàng hóa đã được xác lập cho khu vực

Cùng với đó, các điều kiện về địa hình, khí hậu, thời tiết cũng ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của khu vực:

Trang 18

 Địa hình - địa mạo: Khu vực nghiên cứu có địa hình tương đối phẳng, hướng

đổ dốc từ phía Đông Bắc về phía Tây Nam với độ dốc nền trung bình 0,15% Cấu tạo nền đất là phù sa cũ, thành phần chủ yếu là cát, cát pha, sức chịu tải của nền đất khá tốt Đây là điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng và mở rộng không gian kinh doanh trong khu vực

 Điều kiện nhiệt độ và ánh sáng: Số giờ nắng trung bình/tháng 160-270 giờ Nhiệt độ bình quân: 27oC

 Khí hậu: Khí hậu nhiệt đới gió mùa, trong năm có 2 mùa: mùa mưa và mùa khô – khá rõ rệt Lượng mưa trung bình trong năm: 159 ngày, đạt 1.949 mm (trong khoảng

từ 1392 mm  2318 mm)

Đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc tổ chức các hoạt động kinh doanh trên địa bàn khu vực Ngoài ra, khu vực còn chịu ảnh hưởng của gió và thủy văn, tuy nhiên tác động này không đáng kể

Nếu như “xóm Bến Nghé” hiện nay đã trở thành Quận 1, trung tâm hành chính của TP.HCM, thì “xóm Sài Gòn” vẫn còn lưu giữ dấu ấn của một thời nhộn nhịp người mua

kẻ bán, trên bến dưới thuyền Theo các nhà nghiên cứu, khu vực “xóm Sài Gòn” trước đây gồm rất nhiều ngôi chợ như: chợ Lớn (cũ), chợ Nhỏ (chợ Thiếc), chợ Cá…, do đó khu vực này còn được gọi là vùng Chợ Lớn

Chợ Lớn cách Sài Gòn 5km về phía Tây Nam do người Hoa lập ra năm 1778, đầu tiên là làng Minh Hương Lê Văn Duyệt sau khi được bổ nhiệm làm Tổng trấn Gia Định đặt tên cho chợ người Hoa này là Chợ Lớn Năm 1782, thị tứ này bị quân Tây Sơn tàn phá nặng nề Sau khi vua Gia Long lên ngôi (1802 - 1820), Chợ Lớn bắt đầu phát triển một cách nhanh chóng Trước thời điểm thực dân Pháp thiết lập chế độ thuộc địa tại Nam Kỳ, ở thị trấn này đã có tới 500 ngôi nhà, có 2 kênh đào, 5 cái cầu (trong đó có 1 cầu làm bằng sắt),

có nhiều kho hàng và các xưởng đóng thuyền Hoạt động buôn bán của họ ở đấy tấp nập suốt ngày đêm

Nơi đây “phố xá liên tiếp sát mái nhau, người Tàu và người ta ở chung lẫn lộn dài độ 3 dặm Hàng hóa trong các phố bày bán có: gấm, đoạn, đồ sứ, giấy má, châu báu…Những hóa vật ở Nam Bắc theo đường sông đường biển chở đến không thiếu món nào Đầu phía Bắc đường phố lớn có miếu Quan Thánh và 3 hội quán: Phúc Châu, Quảng Đông và Triều Châu chia đứng hai bên tả hữu, phía tây đường lớn có miếu Thiên Hậu, gần phía tây có hội quán Ôn Lăng…ấy là một thị phố lớn và đô hội náo nhiệt” (6) Đặc biệt, từ cuối thế kỉ XVIII, nhiều người Hoa bỏ đất Biên Hòa về Chợ Lớn sinh sống, làm cho dân cư khu vực này đông đúc hơn và phố thị ngày càng sầm uất Chợ Lớn trở thành đầu mối cung cấp hàng hóa cho cả khu vực mà hầu hết những nhà buôn lớn là người Hoa

(6) ThS Tống Thị Quỳnh Hương, Vai trò của người Hoa trong việc hình thành và phát triển các đô thị ở Trung và Nam bộ (TK XVII – TK XIX), Đại học Sư phạm Hà Nội, trang 10

Trang 19

Như vậy, có thể thấy, các phố chuyên doanh ở khu vực Chợ Lớn này được hình thành dựa trên các chợ đầu mối, với nguồn cung cấp nông sản, hàng hóa dồi dào từ các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, bên cạnh phân phối các mặt hàng nhu yếu phẩm tiêu dùng hàng ngày do các nhà buôn từ Trung Quốc, các nước trong khu vực Đông Nam Á và

từ châu Âu chuyển tới Lịch sử ghi nhận loại chợ chuyên doanh đầu tiên là các chợ gạo (người miền Nam gọi các điểm tập kết gạo lớn là các vựa gạo, nhỏ hơn là chành gạo) Chúng nằm dọc theo kênh Tàu Hủ và điểm giao dịch lớn nhất là các chợ gạo mà ngày nay

được gọi là chợ gạo Trần Chánh Chiếu “Dần dần, do số lượng gạo quá lớn, người mua thì nhiều (chủ yếu là mua sỉ để bán lại cho người tiêu dùng) mà lại muốn mua nhanh hơn, hơn nữa các chủng loại gạo không giống nhau do vậy buộc phải hình thành các dãy phố chợ bán gạo kéo dài, gồm nhiều gian hàng ở bên ngoài để giao dịch, chào hàng các lạoi mặt gạo, bên trong là người ở, ban đầu là lều quán tạm giao dịch về sau là làm bền chắc ở lâu dài do công chuyện làm ăn thường xuyên” (7) Vậy là hình thành nên phố chuyên doanh gạo – phố chuyên doanh đầu tiên ở Chợ Lớn và cả Sài Gòn

Ngoài các cửa hàng chuyên doanh gạo, nhiều phố chuyên doanh khác cũng ra đời rất sớm trong lịch sử Nếu như trước năm 1975, một số ngành ngề và mặt hàng kinh doanh được người Hoa độc quyền như: phụ tùng xe máy, xe đạp, đồ điện gia dụng,ngang đèn, vàng mã, bánh kẹo, các loại mì, bún thì sau những năm 1986 đã có sự tham gia của người Việt

Ngày nay, Chợ Lớn không còn là một tên gọi xác định chính xác về ranh giới hành chính, mà có thể hiểu trong những khái niệm rộng hơn về “không gian kinh tế”,

“không gian văn hóa”, “không gian kiến trúc” Tuy đã có nhiều thay đổi so với trước đây, nhưng Chợ Lớn vẫn là một trong những trung tâm buôn bán phồn thịnh không chỉ của người Hoa mà còn có cả người Việt Nam, đồng thời là một trung tâm kinh tế - văn hóa quan trọng của TP.HCM

Những dãy phố chuyên doanh trong lịch sử khu vực Chợ Lớn

Kinh tế:

Là một trung tâm thương mại dịch vụ quan trọng của thành phố Hồ Chí Minh, khu vực Chợ Lớn phát triển nổi bật với hai loại hình kinh doanh: chợ đầu mối và phố chuyên doanh, đóng vị trí và vai trò quan trọng trong nền kinh tế khu vực

(7) Nguyễn Minh Hòa, Phố chuyên doanh ở Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, NXB Đại học Quốc gia TP.HCM, 2007, tr 86

Trang 20

Theo nghiên cứu của PGS.TS.Nguyễn Minh Hòa, khảo sát tất cả các con phố của quận 5 cho thấy kết quả là có khảong 40 đường phố hoặc đoạn đường phố được coi là phố chuyên doanh trên tổng số 77 các con đường của quận, chiếm tỷ lệ 52%, điều đó có nghĩa là cứ 2 con đường sẽ có 1 con đường hoặc đoạn đường là phố chuyên doanh(8)

Phương thức buôn bán, trao đổi hàng hóa có những đặc điểm riêng: Hàng hoá phần lớn được phân phối dưới hình thức bán sỉ cho mối lái các tỉnh và những tư thương

mua về bán tại các chợ nhỏ trong thành phố “Việc mua bán giữa các bạn hàng chủ yếu dựa trên chữ tín, chẳng cần hoá đơn phức tạp, hay chữ ký rườm rà mà chỉ là cuốn sổ tự lập

để ghi hàng nhận và giao thông thường Có những khách hàng ở tận miền Trung hay miền Tây Nam Bộ, vì không đến chợ được nên chỉ gởi giấy yêu cầu cho một người quen mang tới

là hàng hoá giao đến tận nơi Ngược lại, đối với các chủ sạp, việc quan hệ giữa họ với nhà sản xuất hoặc các nhà kinh doanh xuất nhập khẩu cũng diễn ra dưới hình thức gối đầu hoặc

ký gởi hàng hưởng hoa hồng” (9)

Chợ đầu mối và phố chuyên doanh, cùng với phương thức buôn bán đặc trưng

đã tạo nên nét đặc sắc riêng cho bộ mặt kinh tế khu vực

Văn hóa – xã hội:

Dân số quận 5 hiện nay trên 195.841 người, mật độ dân cư 50.000 người/ km2

Về thành phần dân cư, đa số là dân tộc Kinh, người Hoa chiếm khoảng 40%, với 5 nhóm ngôn ngữ : Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hẹ và Hải Nam

Những người dân Trung Hoa đã chọn làm nơi lập nghiệp từ sớm và bước đầu

họ đã thành lập nên các bang, hội của mình để quản lý việc buôn bán và tương trợ lẫn nhau trong quá trình định cư tại khu vực này Cộng đồng người Hoa đã có ảnh hưởng lớn trong việc hình thành đặc điểm văn hóa - xã hội khu vực

Các trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, các Hội Quán người Hoa trở thành đặc trưng của khu vực Chợ Lớn Các hoạt động văn hóa tín ngưỡng nhận được sự tham gia của không chỉ cộng đồng người Hoa mà còn cả người Kinh, các hoạt động đó đã và đang trở thành bản sắc văn hóa của khu vực nghiên cứu

Trong buổi đầu định cư, để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, người Hoa trong khu vực đã xây dựng khá nhiều hội quán Do cộng đồng người Hoa Chợ Lớn được hình từ nhiều nhóm người (Quảng Đông, Triều Châu, Hải Nam, Tiều, Hẹ ) các hội quán trong khu vực cũng hết sức đa dạng, nổi tiếng nhất có thể kể đến: chùa Bà- Hội quán Tuệ Thành Quảng Đông, chùa ông Bổn- Hội quán Nhị Phủ Phúc kiến, chùa Quan Công- Hội quán Nghĩa An Triều Châu

Chùa ông Bổn- Hội quán Nhị Phủ Phúc kiến Chùa Bà- Hội quán Tuệ Thành Quảng Đông

(8) Nguyễn Minh Hòa, Tiềm năng cho kỳ tích sông Sài Gòn, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2008, tr 138.

(9) Nguyễn Minh Hòa, Tiềm năng cho kỳ tích sông Sài Gòn, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2008, tr 143

Trang 21

Đình Minh Hương Gia Thạnh Chùa Quan Công - Hội quán Nghĩa An Triều Châu

Các hội quán không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng mà còn là một trung tâm sinh hoạt văn hóa, là nơi lưu giữ các hoạt động đặc trưng như: các đoàn ca- cổ nhạc, các môn phái võ cổ truyền, nghệ thuật múa lân sư rồng Đặc biệt, các hội quán còn gắn liền với các khu vực phố chuyên doanh, như là một nơi để thờ tự những Tổ nghề làm

ăn, buôn bán của những thương nhân Vào những ngày giỗ tổ, nơi đây thường diễn ra các hoạt động cúng bái, hiến lễ, sinh hoạt văn hóa rất đặc sắc, tạo thành một nét riêng cho khu vực

Ngày nay, cùng với các dãy phố chuyên doanh đặc trưng, các hội quán người Hoa tại Chợ Lớn vẫn còn được lưu giữ nguyên vẹn và hợp với nhau trở thành Trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng người Hoa tại TP.HCM nói riêng và cả nước nói chung Trong những năm gần đây, các hoạt động văn hóa – thương mại đặc trưng trong khu vực ngày càng được biết đến nhiều hơn, thu hút được không chỉ người dân địa phương mà còn cả khách du lịch trong và ngoài nước

2.2 Hiện trạng phát triển phố chuyên doanh khu vực Chợ Lớn:

2.2.1 Hoạt động kinh doanh - buôn bán:

Trong khu vực có các chợ đầu mối sau: chợ gạo, chợ vật liệu xây dựng, chợ vật

tự, chợ vải…đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp và phân phối hàng hóa không chỉ cho quận 5 và TP.HCM mà còn cho cả khu vực Nam Bộ rộng lớn (Chợ vải Soái Kình Lâm với hơn 500 sạp, hiện được coi là chợ vải lớn nhất cả nước)

Mạng lưới phố chuyên doanh trên địa bàn nghiên cứu cũng hoạt động rất sôi nổi Có thể nhắc đến một số phố chuyên doanh nổi bật trong khu vực như: phố đông y, phố “đỏ” chuyên kinh doanh đồ trang trí Hải Thượng Lãn Ông, phố lồng đèn Lương Nhữ Học, phố kéo Triệu Quang Phục…ở mỗi phố đều mang một nét đặc trưng riêng, với lối kinh doanh, hình thức mặt hàng khác nhau, với tấp nập người mua – kẻ bán, làm nên sự sôi động của hoạt động kinh doanh trong khu vực

Yếu tố tương hỗ giữa các phố chuyên doanh trong khu vực được thể hiện rất rõ thông qua hình thức và sự phân bố giữa các mặt hàng với nhau:

 Khu vực chợ vải Soái Kình Lâm, đường Đỗ Ngọc Thạch và thương xá Đại Quang Minh hợp thành một không gian mua bán vải và phụ kiện may mặc nổi tiếng trong

khu vực Bên cạnh đó, còn có phố “đỏ” Hải Thượng Lãn Ông với các sản phẩm từ giấy và phụ kiện trang trí, cũng là những mặc hàng có thể hỗ trợ lẫn nhau Đây là một khu vực tiềm năng phát triển không chỉ là các hoạt động buôn bán thông thường mà còn cho các hoạt động tham quan, mua sắm và khai thác du lịch

Trang 22

Phố chuyên doanh vải sợi và phụ liệu may mặc

 Khu vực chợ Kim Biên, cùng với dãy phố “đỏ” Hải Thượng Lãn Ông, đường Phạm Bân, Phùng Hưng là nơi cung cấp giấy, các sản phẩm từ giấy và phụ kiện trang trí

Phố chuyên doanh giấy và sản phẩm trang trí

 Dãy phố đường Kim Biên, Vạn Tượng, chuyên doanh hóa chất kéo dài theo đường Trịnh Hoài Đức với các mặt hàng vật tư, dụng cụ, đường Nguyễn Thi, Vạn Kiếp với

các sản phẩm gỗ xây dựng và kết thúc là chợ vật liệu xây dựng

Phố chuyên doanh hóa chất, dụng cụ và vật liệu xây dựng

Trang 23

 Khu vực Trang Tử, Phú Hữu, Hải Thượng Lãn Ông chuyên kinh doanh các mặt

hàng về bao bì, dây nilon với nhiều chủng loại và mẫu mã phong phú

Phố chuyên doanh bao bì, dây nylon

 Khu vực chuyên doanh đồ nhựa gia dụng trên tuyến đường Phan Văn Khỏe,

chuyên doanh nhựa đồ chơi Ngô Nhân Tịnh gắn kết chặt chẽ với chợ đầu mối Bình Tây

Phố chuyên doanh đồ nhựa gia dụng

 Khu vực Hải Thượng Lãn Ông, Triệu Quan Phục với phố đông y Các đoạn phố

nhỏ trên đường Lương Nhữ Học, Trần Hưng Đạo chuyên doanh về trang phục hát bội, cải lương, đầu lân Đặc biệt, khu vực này còn nổi tiếng với phố lồng đèn Lương Nhữ Học hoạt động vào thời điểm tháng 8 âm lịch với lễ hội rằm Trung Thu

Trang 24

Phố đông y

Phố chuyên doanh lồng đèn, đồ lễ, đầu lân

Các phố chuyên doanh trong khu vực đa phần hoạt động vào ban ngày (sáng sớm đến chiều muộn), tập trung đông nhất là khu chợ vải Soái Kình Lâm, chợ Kim Biên, chợ vật liệu xây dựng Chỉ một số ít phố chuyên doanh hoạt động vào buổi tối như phố

“đỏ” Hải Thượng Lãn Ông, phố lồng đèn Lương Nhữ Học (hoạt động theo mùa), phố ăn đêm Chợ Lớn… Chính sự phân bố về hoạt động trong ngày đã đặt ra vấn đề cho khu vực, làm sao để có thể khai thác các không gian phố chuyên doanh để tổ chức các hoạt động

về đêm có hiệu quả và đảm bảo được những vấn đề về sinh hoạt của cộng đồng tiểu thương trong khu vực

Bên cạnh đó, phố chuyên doanh ở khu vực Chợ Lớn hiện nay vẫn còn tồn tại một

 Sự phát triển và mở rộng của các phố chuyên doanh, ít nhiều gây khó khăn cho công tác quản lý đô thị theo địa bàn

Trang 25

2.2.2 Tổ chức không gian:

Phân bố phố chuyên doanh:

Sơ đồ hiện trạng phân bố phố chuyên doanh

Nhận xét: Sự phân bố của những phố chuyên doanh trong khu vực cho thấy rõ

mối quan hệ tương hỗ giữa chúng (đã đề cập ở phần Hoạt động kinh doanh) Tuy nhiên, ở một số khu vực sự phân bố này chưa hợp lý (khu vực chợ hóa chất và phố chuyên doanh giấy, vật liệu trang trí) gây ảnh hưởng đến sự trao đổi, mua bán và quá trình phát triển, mở rộng của khu vực

Hình thức phố chuyên doanh:

Sơ đồ hiện trạng hình thức phố chuyên doanh

Trang 26

Nhận xét: Phố chuyên doanh trong khu vực bao gồm 3 hình thức chủ yếu: các

dãy phố chuyên doanh đơn thuần, chợ chuyên doanh và thương xá Những hình thức này

có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, các dãy phố thường gắn với một chợ chuyên doanh hay một thương xá, như những điểm tập trung hàng hóa trong khu vực: khu phố dụng cụ, thiết

bị gắn với chợ vật liệu xây dựng, khu chuyên doanh vải sợi có thương xá Đồng Khánh, Đại Quang Minh…Các khu vực khác, quy mô các phố chuyên doanh nhỏ, không mang tính tập trung

Mạng lưới giao thông:

Sơ đồ hiện trạng mạng lưới giao thông

Nhận xét: Khu vực có mạng lưới đường ô cờ đáp ứng tốt cho nhu cầu tổ chức

kinh doanh, mua bán của người dân Tuy nhiên, các tuyến đường chính như: Hải Thưỡng Lãn Ông, Trần Hưng Đạo, Châu Văn Liêm bị quá tải, với lưu lượng giao thông cao Mức độ tập trung trao đổi, vận chuyển hàng hóa tại các giao lộ (Hải Thượng Lãn Ông – Kim Biên, Hải Thượng Lãn Ông – Châu Văn Liêm, Trần Hưng Đạo – Phùng Hưng) đã gây nên sự ùn tắc giao thông trong khu vực Các tuyến đường mang tính liên kết khu vực (Triệu Quang Phục, Tống Duy Tân, Đỗ Ngọc Thạch…) chưa được khai thác hiệu quả

Trang 27

Khả năng liên kết của những phố chuyên doanh:

Sơ đồ đánh giá hiện trạng liên kết giữa những phố chuyên doanh

Nhận xét: Hiện tại, các tuyến chủ đạo liên kết không gian các phố chuyên

doanh: Hải Thượng Lãn Ông, Trần Hưng Đạo, Trịnh Hoài Đức,… đã trở nên quá tải, cần khai thác thêm các tuyến liên kết bổ sung, với những hình thức khác nhau (tốc độ chậm, đi bộ…) Một số khu vực phố chuyên doanh tiềm năng (khu phố chợ vải, phố “đỏ”, phố trung thu) chưa có sự liên kết chặt chẽ Bên cạnh đó, tại các nút quan trọng chưa có sự thu hút cần thiết để định hướng và kết nối khu vực Không gian các hội quán có vị trí rất quan trọng trong việc tổ chức không gian kết nối trong khu vực

2.2.3 Các đồ án đã nghiên cứu:

Ý tưởng thiết kế đô thị bảo tồn và cải tạo khu phố cổ Chợ Lớn của DCU

Đồ án tập trung nghiên cứu đề xuất các phương án bảo tồn các di sản văn hóa, chủ yếu tập trung vào các công trình kiến trúc cổ trong khu vực Tăng cường và cải thiện không gian công cộng

Tuy nhiên, đồ án vẫn chưa tạo được sự kết nối về không gian cũng như hoạt động giữa các khu vực với nhau

Bảo tồn và cải tạo kiến trúc cổ đường Triệu Quang Phục, Phú Định, Nguyễn Án

Trang 28

Quy hoạch bảo tồn và thiết kế đô thị khu vực phố cổ Chợ Lớn (Từ trục Hải Thượng Lãn Ông, Triệu Quang Phục đến kênh Tàu Hủ) – Q04

Đồ án với ý tưởng tổ chức phố chuyên doanh với các hoạt động thương mại – dịch vụ và trục lể hội kết nối các không gian sinh hoạt cộng đồng Phân khu bảo tồn rõ ràng, có sự liên kết và chuyển tiếp giữa các không gian

Tuy nhiên, đồ án vẫn chưa khai thác được thế mạnh kinh tế và những đặc trưng của các phố chuyên doanh trong khu vực

Quy hoạch bảo tồn và thiết kế đô thị khu vực phố cổ Chợ Lớn (Từ trục Hải Thượng Lãn Ông, Triệu Quang Phục đến kênh Tàu Hủ)

Quy hoạch chi tiết một phần khu thương mại người Hoa tại Chợ Lớn – Q07

Đồ án xây dựng một hình ảnh khu phố người Hoa sầm uất và đa màu sắc với các hoạt động thương mại – dịch vụ - giải trí đặc trưng Đồ án có sự chú trọng đến sự kết nối các không gian cũng như hoạt động giữa các khu vực

Tuy nhiên, đồ án vẫn chưa thể hiện sâu sắc được nét đặc trưng ở một số khu vực đặc thù, đòi hỏi giải tỏa quá nhiều

Quy hoạch chi tiết một phần khu thương mại người Hoa tại Chợ Lớn

Định dạng
Số trang	57
Dung lượng	2,94 MB