Bất cập, hạn chế trong các qui định của pháp luật hiện hành về quyền của cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần Một số kiến nghị và giải pháp

Mở đầu 1 I. Quyền của cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần 2 1. Khái quát và đặc điểm của Công ty cổ phần theo Luật Doanh nghiệp. 2 2. Định nghĩa cổ đông và nhóm cổ đông thiểu số 3 II. Quyền của cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần 4 1. Quyền tài sản 4 a. Quyền ưu tiên mua cổ phần khi công ty phát hành cổ phần mới. 4 b. Quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần 4 2. Quyền quản trị 5 a. Quyền đề cử người vào Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát 5 b. Quyền dự họp Đại hội đồng cổ đông 6 c. Quyền biểu quyết và tỷ lệ biểu quyết thông qua quyết định tại Đại hội đồng cổ đông. 6 3. Quyền tiếp cận thông tin 7 4. Quyền khởi kiện và yêu cầu hủy quyết định của Đại hội đồng cổ đông 8 III. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật nhằm bảo vệ cổ đông thiểu số 9 Kết luận 11

MỤC LỤC

Mở đầu 1

I Quyền của cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần 2

1 Khái quát và đặc điểm của Công ty cổ phần theo Luật Doanh nghiệp 2

2 Định nghĩa cổ đông và nhóm cổ đông thiểu số 3

II Quyền của cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần 4

1 Quyền tài sản 4

a Quyền ưu tiên mua cổ phần khi công ty phát hành cổ phần mới 4

b Quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần 4

2 Quyền quản trị 5

a Quyền đề cử người vào Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát 5

b Quyền dự họp Đại hội đồng cổ đông 6

c Quyền biểu quyết và tỷ lệ biểu quyết thông qua quyết định tại Đại hội đồng cổ đông 6

3 Quyền tiếp cận thông tin 7

4 Quyền khởi kiện và yêu cầu hủy quyết định của Đại hội đồng cổ đông 8

III Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật nhằm bảo vệ cổ đông thiểu số 9

Kết luận 11

Mở đầu

Công ty cổ phần là loại hình doanh nghiêp với vốn điều lệ được chia nhỏ thành những phần bằng nhau gọi là cổ phần Việc chia nhỏ phần vốn của công ty hình thành nên sự khác biệt về lượng cổ phần mà các chủ thể nắm giữ, mà trong đó,

cổ đông thiểu số được hiểu là những cổ đông, nhóm cổ đông sở hữu ít cổ phần hơn

so với các cổ đông, nhóm cổ đông khác theo quy định của Luật Doanh nghiệp năm 2014

Với những đặc điểm pháp lý liên quan đến loai hình doanh nghiệp là công ty

cổ phần, việc tách biệt giữa quyền sở hữu và chức năng quản lý điều hành sẽ xuất hiện những trường hợp người quản lý không hành động vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận cho toàn bộ các cổ đông Lúc này, các xung đột về lợi ích giữa cổ đông với người quản lý xuất hiện và phần lớn các trường hợp, người bị thiệt hơn cả là các cổ đông mà đặc biệt là các cổ đông thiểu số

Vậy Luật Doanh nghiệp 2014 quy định như thế nào về việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các cổ đông thiểu số? Tìm hiểu những vấn đề liên quan, bài

tiểu luận chọn đề số 04: “Bất cập, hạn chế trong các qui định của pháp luật hiện hành về quyền của cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần - Một số kiến nghị và giải pháp.”

I Quyền của cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần

1 Khái quát và đặc điểm của Công ty cổ phần theo Luật Doanh nghiệp.

Công ty cổ phần là một dạng pháp nhân có trách nhiệm hữu hạn, được thành lập, tồn tại độc lập đối với những chủ thể sở hữu nó và là một dạng đặc trưng của công ty đối vốn Theo quy định của Luật Doanh nghiệp, công ty cổ phần có những đặc điểm sau:

Thứ nhất, về thành viên Theo quy định của pháp luật doanh nghiệp hiện hành thì số lượng cổ đông trong công ty cổ phần tối thiểu là 3 cổ đông và không giới hạn

số lượng tối đa Cổ đông công ty cổ phần có thể là cá nhân, tổ chức không thuộc các trường hợp bị cấm theo quy định của pháp luật

Thứ hai, về vốn điều lệ Vốn điều lệ của công ty cổ phần được chia nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần Cổ phần mang bản chất là quyền tài sản, nó là phần chia nhỏ nhất của vốn điều lệ của công ty Cổ phần là đơn vị biểu hiện quyền sở hữu tài sản trong công ty, là căn cứ để xác lập tư cách thành viên của công ty Việc góp vốn vào công ty cổ phần có thể được thực hiện bằng cách mua cổ phần, mỗi cổ đông có thể mua nhiều cổ phần Việc chia vốn của công ty thành các cổ phần là vấn

đề căn bản nhất của loại hình doanh nghiệp này

Thứ ba, đối với trách nhiệm tài sản Công ty cổ phần chịu trách nhiệm bằng chính toàn bộ tài sản của mình đối với các khoản nợ và nghĩa vụ của công ty Các

cổ đông chỉ chịu trách nhiệm tài sản hữu hạn về các nghĩa vụ tài sản của công ty trong phạm vi số vốn đã góp vào công ty

Cuối cùng, về tư cách pháp nhân Mô hình công ty này có tư cách pháp nhân

từ ngày cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp

2 Định nghĩa cổ đông và nhóm cổ đông thiểu số

Pháp luật Việt Nam hiện nay chưa có một định nghĩa về cổ đông thiểu số hay các đặc điểm của cổ đông thiểu số Tuy nhiên, có thể hiểu một cách đơn giản, cổ đông thiểu số là cổ đông sở hữu ít cổ phần, ít vốn

Theo quy định tại khoản 6 Điều 9 Luật Chứng khoán 2006: “Cổ đông lớn là

cổ đông sở hữu trực tiếp hoặc gián tiếp từ năm phần trăm trở lên số cổ phiếu có quyền biểu quyết của tổ chức phát hành.” Cách giải thích này phần nào phân biệt

cổ đông nhỏ dựa trên những quy định về cổ đông lớn bằng cách đưa ra một tỷ lệ chính xác là 5% để phân định ranh giới giữa cổ đông lớn và loại cổ đông còn lại trong công ty cổ phần, lúc này cổ đông sở hữu dưới 5% vốn cổ phần có quyền biểu quyết được coi là cổ đông nhỏ

Tuy nhiên, xem xét trên nhiều khía cạnh, việc nhận định cổ đông thiểu số không nên chỉ căn cứ vào việc ấn định tỉ lệ sở hữu vốn cụ thể mà cần phải xem xét khả năng chi phối của cổ đông trong việc xây dựng và phát triển công ty

Đối quy định về nhóm cổ đông, thực tế cho thấy tỷ lệ phần vốn góp mà cổ đông nắm giữ quyết định khả năng tham gia vào quá trình quản lý hoạt động của công ty cổ phần Theo đó, nhóm cổ đông sở hữu tỷ lệ cổ phần càng cao thì khả năng chi phối công ty càng lớn và ngược lại Cổ đông thiểu số với số vốn góp hạn chế sẽ gặp phải không ít những bất lợi khi thực hiện quyền biểu quyết các vấn đề quan trọng trong công ty và để tự bảo vệ mình những cổ đông có tiếng nói chung

có thể tập hợp lại, thông qua nhóm cổ đông thực hiện các quyền mà pháp luật cho phép

Luật Doanh nghiệp 2014, từ nội dung quy định tại khoản 2 Điều 114, có thể

hiểu “Nhóm cổ đông là một tập hợp các CĐTS sở hữu từ 10% tổng số cổ phần phổ

thông trở lên trong thời hạn liên tục ít nhất 06 tháng hoặc một tỷ lệ khác nhỏ hơn

quy định tại Điều lệ công ty” Nhờ đó, cổ đông tự mình hoặc được gộp các cổ đông

nhỏ lẻ thành nhóm cổ đông để thực hiện các quyền của mình theo quy định

II Quyền của cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần

Về mặt pháp lý, cổ đông hay nhóm cổ đông dù nắm giữ bao nhiêu cổ phần thì trước hết, họ là những cổ đông phổ thông có đầy đủ các quyền như quy định tại khoản 1 Điều 114 Luật Doanh nghiệp 2014 Tuy nhiên, sự chênh lệch về cổ phần nắm giữ giữa các cổ đông cũng tạo nên sự khác biệt về quyền lợi

1 Quyền tài sản

a Quyền ưu tiên mua cổ phần khi công ty phát hành cổ phần mới.

Luật Doanh nghiệp quy định, khi công ty cổ phần muốn huy động thêm nguồn vốn hoặc tăng vốn điều lệ thì công ty có quyền phát hành thêm cổ phần mới Và khi

đó, tất cả các cổ đông hiện hữu có quyền mua thêm những cổ phần mới phát hành

đó, theo một tỷ lệ tương ứng với tỷ lệ sở hữu cổ phần của mình trong công ty

Xuất phát từ việc mua theo tỷ lệ cổ phần đã sở hữu dẫn đến một thực tế rằng trong nhiều trường hợp, các cổ đông lớn, người quản lý công ty thường sử dụng việc phát hành thêm cổ phần mới, để thực hiện ý đồ tăng tỉ lệ sở hữu của mình trong công ty nhằm thâu tóm công ty và nhằm lấy đi một phần tài sản chung của tất

cả cổ đông trong công ty Bên cạnh đó, cổ đông lớn thường có vị trí trong Hội đồng quản trị hoặc vị trí quản lý, lợi dung ưu thế về số phiếu biểu quyết của mình để thông qua những quyết định bất lợi cho cổ đông nhỏ, ngăn cản, hạn chế cổ đông thiểu số thực hiện quyền ưu tiên mua cổ phần khi công ty phát hành cổ phần mới

b Quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần

Khoản 1 Điều 129 Luật Doanh nghiệp 2014 quy định cổ đông có quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần mà mình đang sở hữu trong những trường hợp: “Cổ đông biểu quyết phản đối nghị quyết về tổ chức lại công ty hoặc thay đổi quyền,

nghĩa vụ của cổ đông quy định tại Điều lệ công ty có quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần của mình”

Tại khoản 2 Điều này quy định thời hạn mà công ty phải mua lại cổ phần của

cổ đông là 90 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu của cổ đông, bên cạnh

đó, khi không thỏa thuận được về giá và không tìm được nhà đầu tư khác để chuyển nhượng, thì giá cổ phần sẽ được xác định bởi một tổ chức định giá chuyên nghiệp do công ty giới thiệu

Như đã nói trước đó, các cổ đông lớn thường có vi trị trong Hội đồng quản trị

và các vị trí quả lý khác, việc giới thiệu tổ chức định giá sẽ bị ảnh hưởng bởi các quyế định của họ, gây ra bất lợi cho các cổ đông thiểu số Ngoài ra, pháp luật không quy định cụ thể chi phí định giá sẽ do cổ đông yêu cầu hay công ty thanh toán Do đó, các công ty có thể dựa vào điều này để hạn chế quyền yêu cầu mua lại

cổ phần của cổ đông, bằng cách yêu cầu cổ đông phải trả ít nhất là một nửa, hoặc toàn bộ chi phí này

2 Quyền quản trị

a Quyền đề cử người vào Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát

Quyền đề cử người được quy định tại điểm a khoản 2 Điều 114 Luật doanh nghiệp 2014:

Cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 10% tổng số cổ phần phổ thông trở lên trong thời hạn liên tục ít nhất 06 tháng hoặc một tỷ lệ khác nhỏ hơn quy định tại Điều lệ công ty có các quyền sau đây:

a) Đề cử người vào Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát;

Tuy nhiên, hiện tại Nghị định 96/2015/NĐ-CP ngày 19/10/2015 Quy định chi tiết một số điều của Luật doanh nghiệp cũng không quy định những vấn đề về số lượng ứng cử viên cụ thể mà mỗi nhóm cổ đông được đề cử

Ngoài ra, trong quy định khả năng gom nhóm của cổ đông để nâng cao quyền lực cho cổ đông, thực hiện quyền một cách tập thể có phần bất hợp lý khi ràng buộc điều kiện các cổ đông hay nhóm cổ đông phải nắm giữ cổ phần tối thiểu trong 6 tháng Một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật về dân sư quy định khi đã

là chủ sở hữu thì đương nhiên có quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt, tuy nhiên quy định này lại tước đi quyền định đoạt của cổ đông thiểu số

b Quyền dự họp Đại hội đồng cổ đông

Đại hội đồng cổ đông là cơ quan có quyền quyết định cao nhất trong công ty

cổ phần, bao gồm tất cả các cổ đông có quyền biểu quyết là rất lớn

Nếu như trước đây, Luật Doanh nghiệp 2005 quy định tỷ lệ cổ đông dự họp lần thứ nhất, lần thứ hai (khi lần thứ nhất không đủ điều kiện) lần lượt là: ít nhất 65% và ít nhất 51% thì Điều 141 Luật Doanh nghiệp 2014 giảm xuống còn: ít nhất 51% và ít nhất 33% Điều này đã tạo điều kiện cho các cổ đông thiểu số thực hiện quyền tiến hành họp Đại hội đồng cổ đông được dễ dàng hơn vì các cổ đông nhỏ thì sở hữu ít cổ phần nên họ phải phối hợp với nhau để tạo thành nhóm cổ đông đạt

tỷ lệ đủ điều kiện tiến hành họp Đại hội đồng cổ đông lần thứ hai mà không cần phải chờ đến lần thứ ba

Tuy nhiên, hiện nay, các cổ đông thiểu số trong nhiều công ty đang bị hạn chế quyền dự họp Đại hội đồng cổ đông bởi các cổ đông lớn và Hội đồng quản trị bằng cách đưa ra những điều kiện với việc phải sở hữu số cổ phần tối thiểu mới được tham dự Đại hội đồng cổ đông Đây là điểm chưa khắc phục được của Luật mới

c Quyền biểu quyết và tỷ lệ biểu quyết thông qua quyết định tại Đại hội đồng cổ đông.

Điều 144 Luật Doanh nghiệp 2014 quy định tỷ lệ thông qua các quyết định của Đại hội đồng cổ đông: từ 51% đối với quyết định thông thường, từ 65% đối với quyết định quan trọng trong khi Luật Doanh nghiệp 2005 quy định tỷ lệ cũ là 65%

và 75% Xét trên phương diện bảo vệ cổ đông thiểu số việc giảm tỉ lệ trên dường như gây bất lợi hơn so với Luật Doanh nghiệp 2005

Ngoài ra, trong trường hợp các bên có thỏa thuận một tỷ lệ lớn hơn thì sẽ áp dụng theo tỷ lệ đó Do vậy, trong đàm phán ban đầu nếu các cổ đông nhỏ có thể đạt được các thỏa thuận có lợi, trong đó tỷ lệ cổ phần được thông qua lớn hơn những con số trên thì thỏa thuận đó vẫn là hợp pháp và sẽ bảo vệ quyền lợi của cổ đông tốt hơn Mặt khác, việc giảm tỷ lệ biểu quyết theo quy định tại Luật Doanh nghiệp

2014 còn hạn chế được những trường hợp chỉ vì lợi ích của một cổ đông thiểu số trong công ty mà ngăn cản những chính sách lớn có lợi cho đa số cổ đông

3 Quyền tiếp cận thông tin

Quyền được nắm bắt những thông tin về công ty một cách đầy đủ là một trong những quyền cơ bản và quan trọng của cổ đông, là cơ sở để cổ đông thực hiện các quyền cơ bản khác như quyền biểu quyết trong cuộc họp Đại hội đồng cổ đông, quyền bầu và miễn nhiệm Hội đồng quản trị và cả quyền chuyển nhượng cổ phần Đối với việc xem xét và trích lục sổ sách, tài liệu của cổ đông thiểu số tại điểm

b khoản 2 Điều 114: “b) Xem xét và trích lục sổ biên bản và các nghị quyết của Hội đồng quản trị, báo cáo tài chính giữa năm và hằng năm theo mẫu của hệ thống kế toán Việt Nam và các báo cáo của Ban kiểm soát;”

Tuy nhiên, việc quy định như vậy còn tồn tại hạn chế, việc giới hạn chủ thể được yêu cầu cung cấp phải là cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu trên 10% số cổ phần phổ thông trong thời hạn liên tục ít nhất 6 tháng cũng làm hạn chế các quyền tham dự vào hoạt động của công ty đối với các cổ đông thiểu số

Như vậy, có thể nhận thấy pháp luật đã trao quyền cho cổ đông thiểu số cơ hội được tiếp cận thông tin để có thể kiểm soát và theo dõi được tình hoạt động của công ty, tuy nhiên với việc hạn chế lượng thông tin bắt buộc phải cung cấp và giới

hạn về chủ thể được yêu cầu cung cấp đã phần nào cản trở mục đích bảo vệ cổ đông thiểu số của nhóm quyền này trên thực tế

4 Quyền khởi kiện và yêu cầu hủy quyết định của Đại hội đồng cổ đông

Về quyền yêu cầu hủy bỏ nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông, Điều 147 Luật Doanh nghiệp 2014 đã giới hạn lại chủ thể có quyền yêu cầu Tòa án hoặc Trọng tài

xem xét hủy bỏ nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông đó là “cổ đông hoặc nhóm cổ

đông sở hữu từ 10% tổng số cổ phần phổ thông trở lên trong thời hạn liên tục ít nhất 06 tháng hoặc một tỷ lệ khác nhỏ hơn quy định tại Điều lệ công ty”

Trước đây, Luật Doanh nghiệp 2005 trao quyền này cho tất cả các cổ đông, mặc dù có lợi hơn cho các cổ đông thiểu số nhưng lại không tránh được khả năng

bị lạm dụng bởi những vi phạm trong quá trình triệu tập và ra quyết định của Đại hội đồng cổ đông rất phổ biến Đối với vấn đề này, dù việc bảo vệ cổ đông thiểu số

là cần thiết nhưng phải trên cơ sở hợp lí, các quy định của pháp luật vẫn phải tránh việc gây bất lợi cho cổ đông lớn do đó luật đã quy định chặt chẽ hơn vấn đề này

Về quyền khởi kiện đối với thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc

Tổng giám đốc, Điều 161 quy định như sau: “Cổ đông, nhóm cổ đông sở hữu ít

nhất 1% số cổ phần phổ thông liên tục trong thời hạn 06 tháng có quyền tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện trách nhiệm dân sự đối với thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc trong một số trường hợp Luật định”

Nếu như trước đây, Nghị định 102/2010/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết thi hành một số điều Luật Doanh nghiệp 2005 quy định cổ đông, nhóm cổ đông nói trên không được trực tiếp khởi kiện ngay từ đầu mà phải thông qua Ban kiểm soát, chỉ sau 15 ngày kể từ ngày Ban kiểm soát nhận yêu cầu mà không tiến hành khởi kiện thì cổ đông, nhóm cổ đông trên mới có quyền trực tiếp khởi kiện Việc trao quyền trực tiếp khởi kiện các chức danh quản lý cho cổ đông, nhóm cổ đông ngay từ ban đầu mà không phải thông qua Ban kiểm soát sẽ giảm bớt tính phức tạp trong thủ

tục khởi kiện những chức danh quản lý của công ty Thêm vào đó, họ có thể nhân danh công ty khởi kiện người quản lý khi phát hiện người quản lý có các hành vi vi phạm, gây thiệt hại cho công ty để đòi bồi thường thiệt hại sẽ góp phần bảo vệ cổ đông thiểu số một cách hữu hiệu

III Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật nhằm bảo vệ cổ đông thiểu số

So với Luật Doanh nghiệp 2005, những quy định trong pháp luật hiện hành đã thiết lập một cơ chế bảo vệ cổ đông thiểu số trong công ty cổ phần tiêu biểu như: việc mở rộng hình thức tham gia và giảm tỉ lệ tiến hành họp Đại hội đồng cổ đông khắc phục những trường hợp có thể gây khó khăn cho cổ đông thiểu số trong việc

dự họp hay trao quyền trực tiếp khởi kiện các chức danh quản lý công ty cho các cổ đông Tuy nhiên, để nâng cao hơn nữa hiệu quả việc bảo vệ cổ đông thiểu số, người viết xin đề xuất một số giải pháp sau:

Thứ nhất, như đã trình bày, pháp luật Việt Nam chưa có một định nghĩa nào

về cổ đông thiểu số, đặc điểm của cổ đông thiểu số, pháp luật cần đưa ra những quy định về trường hợp này Theo đó, khi nhận định cổ đông thiểu số không nên chỉ căn

cứ vào việc ấn định tỉ lệ sở hữu vốn cụ thể mà cần phải xem xét khả năng chi phối của cổ đông trong việc xây dựng, phát triển của mỗi công ty

Thứ hai, việc sở hữu là quyền của mỗi cá nhân, không nên quy định về thời gian sở hữu cần thiết để các cổ đông thực hiện các quyền khác của mình

Thứ ba, mặc dù Luật Doanh nghiệp 2014 đã có những quy định mới về quyền nhận cổ tức, tuy nhiên để giải quyết tình trạng chậm chi trả cổ tức, không chịu chi trả cổ tức cho cổ đông đang diễn ra phổ biến trong thời gian gần đây một cách triệt

để cần phải quy định rằng việc chi trả cổ tức đúng thời hạn là trách nhiệm, nghĩa vụ của người quản lý công ty và nếu không thực hiện đúng thì họ phải chịu trách