sáng kiến kinh nghiệm môn hóa

Qua đó nâng cao chất lượng học tập, giúp vấn đề đổi mới phương pháp dạy học trong trường phổ thông không còn là vấn đề bức xúc Tôi đã xây dựng hệ thống bài tập gắn liền với thực tiễn của

Trang 1

SKKN: “Nâng cao chất lượng học tập Chương Este-Lipit và Cacbohidrat thông qua bài tập thực tiễn”

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “Nâng cao chất lượng học tập Chương Este-Lipit và Cacbohidrat thông qua bài tập thực tiễn ”

2 Lĩnh vực áp dụng giải pháp: Trường THPT Đạ Huoai

3 Thời gian áp dụng giải pháp: Từ tháng 8 năm 2016 đến tháng 12 năm 2017

4 Tác giả:

Họ và tên: Bùi Phương Thuý

Năm sinh: 26/11/1982

Nơi thường trú: TDP 6 - Thị trấn Madaguoi - Đạ Huoai - Lâm Đồng

Chức vụ công tác: Tổ trưởng chuyên môn + Chủ tịch công đoàn

Nơi làm việc: Trường THPT Đạ Huoai

4 GVCN: giáo viên chủ nhiệm

5 GVBM: giáo viên bộ môn

6 đktc: điều kiện tiêu chuẩn

7 SGK: sách giáo khoa

8 BT: bài tập

9 pthh: phương trình hoá học

Trang 2

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lí do chọn đề tài

Chương Este - Lipit và Chương Cacbohidrat là những Chương kiến thức rất quan trọng trong Chương trình Hoá học hữu cơ lớp 12 Việc học tốt Hoá hữu cơ lớp 12 nói chung đặc biệt là Chương Este - Lipit và Chương Cacbohidrat thường trở nên khó khăn với các em học sinh Với mục đích góp phần cho học sinh học Chương Este - Lipit và Chương Cacbohidrat dễ hiểu, thiết thực, gần gũi với đời sống Qua đó nâng cao chất lượng học tập, giúp vấn đề đổi mới phương pháp dạy học trong trường phổ thông không còn là vấn đề bức xúc Tôi đã xây dựng hệ thống bài tập gắn liền với thực

tiễn của chương trình Hoá hữu cơ 12 thông qua chuyên đề sau đây: “Nâng cao chất lượng học tập Chương Este - Lipit và Chương Cacbohidrat thông qua bài tập gắn với thực tiễn ”

II Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

- Hệ thống kiến thức trọng tâm về Chương Este-Lipit và Chương Cacbohidrat

- Hệ thống bài tập thực tiễn trắc nghiệm và tự luận về Chương Este-Lipit và Chương Cacbohidrat

III Các phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận: Nghiên cứu các tài liệu, các trang web, bài viết,…có liên quan

- Nghiên cứu thực nghiệm: Tìm hiểu các bài tập thực tiễn trắc nghiệm và tự luận về hoá hữu cơ 12 ở hai Chương Chương Este-Lipit và Cacbohidrat

IV Đối tượng và khách thể của đề tài nghiên cứu

IV.1 Đối tượng nghiên cứu:

Các dạng bài tập thực tiễn về Chương Chương Este-Lipit và Chương Cacbohidrat

IV.2 Khách thể:

- Học sinh lớp 12A2,12A4 Trường THPT Đạ Huoai năm học: 2016-2017

- Học sinh lớp 12A2,12A3 Trường THPT Đạ Huoai năm học: 2017-2018

Trang 3

Trong đó lớp lớp 12A2 nhóm thực nghiệm và lớp 12A4, 12A3 là nhóm đối chứng Các lớp được chọn tương đương nhau về sĩ số và tương đối đồng đều về khả năng học tập

IV.3 Quy trình nghiên cứu:

* Cách thức tiến hành:

- Lớp thực nghiệm: Tôi thiết kế bài học có hướng dẫn học sinh ôn tập kiến thức

lý thuyết kết hợp hệ thống bài tập gắn liền với thực tiễn của chương trình Hoá hữu cơ

12 ở hai Chương Chương Este-Lipit và Chương Cacbohidrat

- Lớp đối chứng: Tôi thiết kế bài học không hệ thống bài tập gắn liền với thực tiễn của chương trình Hoá hữu cơ 12 ở hai Chương Chương Este-Lipit và Chương Cacbohidrat mà chỉ hướng dẫn giải các bài tập trong sách giáo khoa

* Thời gian thực hiện: Thời gian tiến hành dạy ở các lớp tuân theo kế hoạch giảng dạy

của nhà trường và theo thời khoá biểu, phân phối chương trình để đảm bảo tính khách quan

V Giả thuyết khoa học

Trong khuôn khổ một sáng kiến kinh nghiệm, tôi chỉ dừng lại nghiên cứu những vần đề sau:

- Dùng kiến thức trong từng bài dạy cụ thể để giải thích các hiện tượng trong tự nhiên

- Giải một số bài toán có liên quan đến cuộc sống thường nhật

- Cách sử dụng và phạm vi sử dụng của sáng kiến kinh nghiệm

VI Giới hạn đề tài nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trong phạm vi: Hệ thống bài tập gắn liền với thực tiễn của chương trình Hoá hữu cơ 12 ở hai Chương: Chương Este-Lipit và Cacbohidrat

VII Kế hoạch tiến hành

4 Tuần 4, 5, 6, 7 Tiếp tục nghiên cứu và hoàn thành đề tài

Trang 4

B THỰC TRẠNG

Hiện nay đối với môn Hoá học ở các bài kiểm tra định kỳ, thi học kỳ, kỳ thi THPTQG thì Bộ Giáo dục và Đào tạo đã rất chú trọng đến việc vận dụng kiến thức vào trong thực tiễn Biết vận dụng kiến thức một cách tốt nhất để giải thích một số hiện tượng trong đời sống cũng như trong tự nhiên đối với các em học sinh hầu như chưa thật sự có hiệu quả Có thể nói “Học đi đôi với hành” chưa gắn liền với nhau Nhiều học sinh học bài tuy thuộc nhưng khả năng am hiểu sâu rộng và đúng bản chất học hóa học và vận dụng hóa học còn rất hạn chế từ đó chất lượng học tập chưa cao Nhiều HS học vì điểm số, các em chỉ muốn học theo cách nào ngắn gọn nhất và đạt điểm số cao nhất mà chưa quan tâm đến việc rèn luyện năng lực tự học, tự nghiên cứu… cho mình Đặc biệt đối với môn hóa học, các em chưa thấy rõ được mối liên hệ mật thiết giữa môn học với đời sống, lao động sản xuất, học sinh có thể giải thành thạo các BTHH định tính, định lượng về cấu tạo chất, về sự biến đổi các chất rất phức tạp, nhưng khi cần phải dùng kiến thức hoá học để giải quyết một tình huống cụ thể trong thực tiễn thì lại rất lúng túng Vì để cho các em học sinh thấy rõ “Học đi đôi với hành”, “ Lý thuyết gắn liền với thực tiễn”, tránh hiện tượng “học vẹt, học tủ”, từ việc làm các bài tập thực tế các em nắm vững kiến thức hơn, qua đó góp phần nâng cao chất lượng học tập nên trong quá trình giảng dạy Tôi luôn lồng ghép những bài tập thực tiễn vào bài giảng của mình Do đó trong nội dung của sáng kiến này Tôi xin trình bày phương pháp mà mình đã áp dụng

Tuy đã rất cố gắng nhưng trong thời gian ngắn, sai sót là điều khó tránh khỏi Rất mong các Thầy Cô giáo, bạn đồng nghiệp, Quý độc giả góp ý, phê bình và đóng góp thêm về nội dung và hình thức để giải pháp này hoàn thiện hơn

Trang 5

C CÁC GIẢI PHÁP

"Vận dụng kiến thức hoá học để làm các bài tập gắn với thực tiễn trong đời sống” nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn hóa học ở trường THPT bằng việc giải thích các hiện tượng thực tiễn có liên quan đến bài học, sẽ tạo hứng thú, khơi dậy niềm đam mê, học sinh hiểu được vai trò và ý nghĩa thực tiễn trong hóa học

Để làm tốt giải pháp tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp chủ đạo: Tổng kết kinh nghiệm, tổng hợp

- Phương pháp hổ trợ: Phân tích, đánh giá

- Làm các cuộc khảo sát trước và sau khi sử dụng sáng kiến này, trao đổi ý kiến học hỏi kinh nghiệm của một số đồng nghiệp

Để tổ chức thực hiện được Tôi dùng nhiều dạng bài tập thực tiễn như: Bài tập trắc nghiệm, bài tập tính toán, bài tập tự luận, bài tập hình ảnh, bài tập thí nghiệm Học sinh phải biết vận dụng các kiến thức đã học để giải quyết các bài tập mà

Cô đưa ra từ đó khắc sâu kiến thức

Trang 6

D NỘI DUNG

I Khái niệm BTHH gắn với thực tiễn

BTHH gắn với thực tiễn (BTHH thực tiễn) là những bài tập có nội dung hoá học (những điều kiện và yêu cầu) xuất phát từ thực tiễn Quan trọng nhất là các bài tập vận dụng kiến thức vào cuộc sống và sản xuất, góp phần giải quyết một số vấn đề đặt ra từ thực tiễn

II Vai trò, chức năng của BTHH thực tiễn

Trong dạy học hoá học, bản thân BTHH đã được coi là phương pháp dạy học có hiệu quả cao trong việc rèn luyện kỹ năng hoá học Nó giữ vai trò quan trọng trong mọi khâu, mọi loại bài dạy hoá học, là phương pháp quan trọng nhất để nâng cao chất lượng dạy học hoá học BTHH vừa là mục đích, vừa là nội dung của việc dạy và học hoá học

Bài tập cung cấp cho HS kiến thức, con đường giành lấy kiến thức và còn mang lại niềm vui sướng của sự phát hiện, của sự tìm ra đáp số BTHH có chức năng dạy học, chức năng giáo dục, chức năng kiểm tra, chức năng phát triển BTHH thực tiễn cũng có đầy đủ các vai trò, chức năng của một BTHH Ngoài ra nó còn có thêm một số tác dụng khác:

a) Về kiến thức: Thông qua giải BTHH thực tiễn, HS hiểu kĩ hơn các khái niệm, tính chất hoá học; củng cố kiến thức một cách thường xuyên và hệ thống hoá kiến thức; mở rộng sự hiểu biết một cách sinh động, phong phú mà không làm nặng nề khối lượng kiến thức của HS Bên cạnh đó, BTHH thực tiễn giúp HS thêm hiểu biết về thiên nhiên, môi trường sống, ngành sản xuất hoá học, những vấn đề mang tính thời sự trong nước và quốc tế BTHH thực tiễn còn giúp HS bước đầu biết vận dụng kiến thức

để lí giải và cải tạo thực tiễn nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống

b) Về kĩ năng Việc giải BTHH thực tiễn giúp HS:

- Rèn luyện và phát triển cho HS năng lực nhận thức, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề liên quan đến thực tế cuộc sống

- Rèn luyện và phát triển các kĩ năng thu thập thông tin, vận dụng kiến thức để giải quyết tình huống có vấn đề của thực tế một cách linh hoạt, sáng tạo

c) Về giáo dục tư tưởng Việc giải BTHH thực tiễn có tác dụng:

Trang 7

- Rèn luyện cho HS tính kiên nhẫn, tự giác, chủ động, chính xác, sáng tạo trong học tập và trong quá trình giải quyết các vấn đề thực tiễn

- Thông qua nội dung bài tập giúp HS thấy rõ lợi ích của việc học môn hoá học

từ đó tạo động cơ học tập tích cực, kích thích trí tò mò, óc quan sát, sự ham hiểu biết, làm tăng hứng thú học môn hoá học và từ đó có thể làm cho HS say mê nghiên cứu khoa học và công nghệ giúp HS có những định hướng nghề nghiệp tương lai Ngoài ra,

vì các BTHH thực tiễn gắn liền với đời sống của chính bản thân HS, của gia đình, của địa phương và với môi trường xung quanh nên càng góp phần tăng động cơ học tập của HS: học tập để nâng cao chất lượng cuộc sống của bản thân và của cộng đồng Với những kết quả ban đầu của việc vận dụng kiến thức hoá học phổ thông để giải quyết các vấn đề thực tiễn HS thêm tự tin vào bản thân mình để tiếp tục học hỏi, tiếp tục phấn đấu và phát triển

d) Những vấn đề của kĩ thuật của nền sản xuất yêu cầu được biến thành nội dung của các BTHH, lôi cuốn HS suy nghĩ về các vấn đề của kĩ thuật BTHH còn cung cấp cho HS những số liệu lý thú của kĩ thuật, những số liệu mới về phát minh, về năng suất lao động, về sản lượng ngành sản xuất hỗn hợp đạt được giúp HS hòa nhịp với sự phát triển của khoa học, kĩ thuật thời đại mình đang sống

III Phân loại BTHH thực tiễn

* Dựa vào tính chất của bài tập, có thể chia thành:

- Bài tập định tính: Bao gồm các bài tập về giải thích các hiện tượng, các tình huống nảy sinh trong thực tiễn; lựa chọn hoá chất cần dùng cho phù hợp với tình huống thực tiễn, nhận biết, tinh chế, đề ra phương hướng để cải tạo thực tiễn…

- Bài tập định lượng: Bao gồm dạng bài tập về tính lượng hoá chất cần dùng, pha chế dung dịch…

* Dựa vào lĩnh vực thực tiễn được gắn với nội dung bài tập, có thể chia thành:

- Bài tập về sản xuất hoá học

- Bài tập về các vấn đề trong đời sống, học tập và lao động sản xuất Bao gồm các dạng bài tập về:

• Giải quyết các tình huống có vấn đề trong quá trình làm thực hành, thí nghiệm như: Sử dụng dụng cụ thí nghiệm, sử dụng hoá chất hợp lí, xử lí tai nạn xảy ra, phòng chống độc hại, ô nhiễm trong khi làm thí nghiệm…

• Bài tập có liên quan đến môi trường và vấn đề bảo vệ môi trường

Trang 8

Mỗi lĩnh vực thực tiễn trên lại bao gồm tất cả các loại bài tập định tính, định lượng, tổng hợp; bài tập lí thuyết, bài tập thực hành

* Dựa vào mức độ nhận thức của HS Căn cứ vào chất lượng của quá trình lĩnh hội và kết quả học tập chúng ta có thể đưa ra 4 trình độ lĩnh hội (4 mức độ) như sau:

• Mức 1: Chỉ yêu cầu HS tái hiện kiến thức để trả lời câu hỏi lí thuyết

• Mức 2: Yêu cầu HS vận dụng kiến thức để giải thích được các sự kiện, hiện tượng của câu hỏi lí thuyết

• Mức 3: Yêu cầu HS vận dụng kiến thức hoá học để giải thích những tình huống xảy ra trong thực tiễn

• Mức 4: Yêu cầu HS vận dụng kiến thức, kĩ năng hoá học để giải quyết những tình huống thực tiễn hoặc để thực hiện một công trình nghiên cứu khoa học nhỏ, đơn giản, đề ra kế hoạch hành động cụ thể, viết báo cáo

Từng mức độ trên có thể được chia làm nhiều mức độ nhỏ hơn nữa để phù hợp với trình độ của HS đồng thời cũng thể hiện sự phân hoá HS trong cùng một bài, trong hệ thống BTHH thực tiễn Trên đây là một số cách phân loại BTHH thực tiễn Tuy nhiên,

có nhiều BTHH thực tiễn lại là tổng hợp của rất nhiều loại bài

IV Một số nguyên tắc khi xây dựng BTHH thực tiễn

a) Nội dung BTHH thực tiễn phải đảm bảo tính chính xác, tính khoa học, tính hiện đại Trong một BTHH thực tiễn, bên cạnh nội dung hoá học nó còn có những dữ liệu thực tiễn Những dữ liệu đó cần phải được đưa vào một cách chính xác, không tuỳ tiện thay đổi

b) BTHH thực tiễn phải gần gũi với kinh nghiệm của HS Những vấn đề thực tiễn

có liên quan đến hoá học thì rất nhiều, rất rộng Nếu BTHH thực tiễn có nội dung về những vấn đề gần gũi với kinh nghiệm, với đời sống và môi trường xung quanh HS thì

sẽ tạo cho các em động cơ và hứng thú mạnh mẽ khi giải HS với kinh nghiệm có được trong đời sống và kiến thức hoá học đã được học sẽ lựa chọn phương án trả lời, giải thích sự lựa chọn của mình HS sẽ có sự háo hức chờ đợi Thầy Cô đưa ra đáp án đúng

để khẳng định mình Trong khi HS giải sẽ có một số khả năng xảy ra như sau:

- HS phân tích và giải thích đúng Đây sẽ là niềm vui rất lớn đối với HS vì kinh nghiệm của mình là đúng theo khoa học hoá học

- HS phân tích và giải thích gần đúng hoặc đúng một phần nào đó Khi HS phân tích và giải thích gần đúng hoặc đúng một phần nào đó thì HS sẽ cảm thấy tiếc nuối vì

Trang 9

bản thân đã gần tìm ra câu trả lời, từ đó HS sẽ có động lực để quan sát thực tiễn và vận dụng kiến thức hoá học một cách linh hoạt hơn để giải thích các tình huống thực tiễn hoặc thay đổi việc làm theo thói quen chưa đúng khoa học của bản thân

c) BTHH thực tiễn phải dựa vào nội dung học tập Các BTHH thực tiễn cần có nội dung sát với chương trình mà HS được học Nếu BTHH thực tiễn có nội dung hoàn toàn mới về kiến thức hoá học thì sẽ không tạo được động lực cho HS để giải bài tập

đó

d) BTHH thực tiễn phải đảm bảo logic sư phạm, các tình huống thực tiễn thường phức tạp hơn những kiến thức hoá học phổ thông trong chương trình, nên khi xây dựng BTHH thực tiễn cho HS phổ thông cần phải có bước xử lý sư phạm để làm đơn giản tình huống thực tiễn Các yêu cầu giải BTHH thực tiễn cũng phải phù hợp với trình độ, khả năng của HS Cụ thể:

- Với HS yếu hoặc trung bình nên sử dụng câu hỏi mức 1 và 2 (dựa trên mức độ nhận thức của HS)

- Với HS khá hoặc giỏi nên sử dụng câu hỏi mức 3 và 4

- Khi kiểm tra-đánh giá cần sử dụng các loại BTHH ở các mức 1, 2 , 3, 4 để tạo điều kiện cho tất cả các HS đều có thể trả lời được câu hỏi kiểm tra

e) BTHH thực tiễn phải có tính hệ thống, logic các BTHH thực tiễn trong chương trình cần phải sắp xếp theo chương, bài, theo mức độ phát triển của HS Trong mỗi chương, bài nên có tất cả các loại, dạng BTHH thực tiễn

V Sử dụng BTHH thực tiễn trong dạy học ở trường THPT

1 Sử dụng BTHH thực tiễn trong dạy học ở phổ thông

Dựa vào mục đích lí luận dạy học, người ta phân thành 3 kiểu bài lên lớp:

- Nghiên cứu tài liệu mới

- Củng cố, hoàn thiện, vận dụng kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo

- Kiểm tra, đánh giá kiến thức

1.1 Sử dụng trong dạy học kiểu bài nghiên cứu tài liệu mới

Bài tập thực tiễn được sử dụng trong nghiên cứu tài liệu mới thường là những bài tập sử dụng các tình huống có vấn đề Với những kiến thức đã có, người học thường chưa giải được hoặc mới chỉ giải được một phần của bài tập Tuy nhiên, khi sử dụng,

GV cần chọn lựa một số bài tập thực tiễn chủ yếu ở mức 2, giới hạn ở mức 3 và có nội dung gần gũi với kinh nghiệm sống của học sinh thì sẽ đem lại hiệu quả cao hơn

Trang 10

1.2 Sử dụng trong dạy học kiểu bài hoàn thiện kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo

Bài tập thực tiễn được sử dụng cho kiểu bài này không giới hạn mức độ nhận thức của học sinh Bài tập thực tiễn đủ các mức từ 1 đến 4 nhưng cần sử dụng nhiều bài tập thực tiễn ở mức 3 và 4 Các bài tập thực tiễn không chỉ nhằm tái hiện kiến thức cho học sinh mà quan trọng hơn là cần giúp cho học sinh biết sử dụng linh hoạt, phối hợp các kiến thức với nhau một cách nhuần nhuyễn khi giải một bài tập thực tiễn Từ việc giải các bài tập thực tiễn học sinh sẽ nhớ, hiểu các kiến thức đã học và bước đầu biết vận dụng kiến thức được học để giải quyết tình huống thực tiễn Bài tập thực tiễn rất thích hợp cho kiểu bài này nhất là khi làm bài tập ở nhà Học sinh có nhiều thời gian để suy ngẫm, trao đổi với nhau hoặc với người có kinh nghiệm thực tiễn về vấn

đề được nêu trong bài tập Bài tập thực tiễn không phải là quá khó nhưng vì học sinh phần lớn chưa quen sử dụng kiến thức hoá học để xử lý một vấn đề trong thực tiễn Vì vậy giáo viên cần đưa dần các bài tập thực tiễn vào trong dạy - học theo sự tăng dần cả

về số lượng bài tập, mức độ khó của BT và sự đa dạng của nội dung bài tập

1.3 Sử dụng trong dạy học kiểu bài kiểm tra, đánh giá kiến thức

Mục đích của việc kiểm tra, đánh giá là kiểm tra việc thực hiện mục tiêu của môn học Khi đánh giá giáo viên phải đối chiếu với mục tiêu của lớp, chương, bài nhằm thu được thông tin phản hồi giúp đánh giá kết quả học tập của học sinh đã đạt được mục tiêu đề ra hay chưa Từ kết quả của kiểm tra, đánh giá, GV sẽ có những điều chỉnh thích hợp về nội dung, phương pháp dạy học nhằm thu được kết quả tốt hơn, học sinh cũng sẽ có những điều chính thích hợp về phương pháp học tập để có kết quả cao hơn tức là nhớ, hiểu và vận dụng kiến thức tốt hơn Nội dung của kiểm tra, đánh giá cần chú ý cân đối tỉ lệ giữa sự nhớ, hiểu, vận dụng kiến thức tuỳ theo mức độ nhận thức của học sinh trong lớp có nâng dần tỉ trọng của các bài tập thực tiễn yêu cầu sự hiểu và vận dụng kiến thức Vì thời gian kiểm tra là hữu hạn nên các giáo viên cần chọn số lượng bài tập thực tiễn cũng như độ khó phù hợp với trình độ của HS lớp đó

2 Hướng dẫn học sinh giải bài tập hóa học thực tiễn

- Bước 1: Đọc kĩ đề bài xem bài tập đề cập đến lĩnh vực nào trong thực tiễn

- Bước 2: Tìm hiểu kĩ yêu cầu của để xem cần phải quyết nội dung nào

- Bước 3: Vận dụng sự hiểu biết thực tế và kinh nghiệm sống của bản thân để phát hiện thêm những dữ kiện khác (dữ kiện tìm thêm) và yêu cầu tìm thêm

Trang 11

- Bước 4: Lựa chọn những kiến thức hoá học có liên quan để trả lời yêu cầu của bài tập

- Bước 5: Trình bày lời giải và rút ra những kinh nghiệm cho bản thân từ việc giải bài tập thực tiễn Từ đó có ý thức phổ biến và áp dụng kinh nghiệm đó vào thực tiễn

VI Hệ thống BTHH gắn với thực tiễn trong Hoá Hữu cơ 12

Hệ thống bài tập gắn với thực tiễn mà Tôi đưa bao gồm bài tập trắc nghiệm và bài tập tự luận Mỗi phần lại bao gồm tất cả các loại bài tập định tính, định lượng, tổng hợp; bài tập lí thuyết, bài tập thực hành Sau mỗi kiến thức, sau mỗi bài học Tôi sẽ nêu

ra các bài tập thực tế phù hợp, học sinh vận dụng các những kiến thức đã học tìm cách giải quyết các bài tập đó Qua đó khắc sâu kiến thức, hứng thú với học tập góp phần

nâng cao chất lượng giảng dạy

VII Thực nghiệm sư phạm

- Đối với các lớp thực nghiệm, Tôi sẽ lựa chọn, sử dụng các bài tập thực tiễn để dạy trong các giờ dạy bao gồm các tiết học: Nghiên cứu tài liệu mới, hoàn thiện kiến thức,

kĩ năng, kĩ xảo và kiểm tra đánh giá

• Trong kiểu bài nghiên cứu tài liệu mới, Tôi sẽ sử dụng các câu hỏi và bài tập thực tiễn giới hạn ở 3 mức (mức 1, 2, 3) tuỳ theo mục tiêu của bài học để lựa chọn bài tập hoá học thực tiễn cho phù hợp

• Trong kiểu bài hoàn thiện kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, Tôi sẽ sử dụng các câu hỏi

và bài tập thực tiễn ở cả 4 mức và lưu ý tăng dần số lượng bài tập ở mức 3 và 4

• Trong kiểu bài kiểm tra, đánh giá, Tôi sẽ sử dụng các câu hỏi và bài tập thực tiễn ở cả 4 mức hoặc một bài tập có nhiều mức nhằm đánh giá chính xác độ nhận thức của HS

- Đối với lớp đối chứng, Tôi vẫn dạy bình thường, không sử dụng các bài tập thực tiễn chỉ sử dụng các bài tập trong SGK

- Sau khi học song bài Tôi sẽ cho lớp thực nghiệm và lớp đối chứng cùng làm bài kiểm tra 30 phút ở cả 4 mức

- Tôi tiến hành đánh giá kết quả sau khi chấm bài kiểm tra ở lớp đối chứng và lớp thực nghiệm

VIII Kết quả thực nghiệm và xử lý kết quả thực nghiệm

Trang 12

- Tôi dùng phương pháp thống kê toán học trong nghiên cứu khoa học giáo dục

- Tôi tiến hành lập bảng phân phối điểm, so sánh, đánh giá giữa 2 lớp thực nghiệm và đối chứng

IX Bài tập theo chương

CHƯƠNG 1: ESTE - LIPIT

1 Kiến thức trọng tâm cần nắm vững

Với mục đích giúp các em HS hệ thống được các kiến thức đã học, cuối mỗi Bài học Tôi luôn yêu cầu các em HS lập sơ đồ tư duy; cuối Chương các em học sinh lập bảng tóm tắt các nội dung trọng tâm Việc lập bảng GV sẽ nhận xét và đánh giá trong tiết Luyện tập của Chương

- Chất béo là trieste của glixerol với axit béo (axit béo là axit đơn chức có mạch cacbon dài, không phân nhánh VD: Axit panmitic

C15H31COOH, axit stearic C17H35COOH, axit oleic C17H33COOH, axit linoleic C17H31COOH) Công thức chung: (RCOO)3C H3 5

- Là chất lỏng hoặc rắn ở điều kiện

thường, rất ít tan trong nước

- Nhiệt độ sôi thấp hơn axit

- Có mùi thơm đặc trưng

- Điều chế từ axit cacboxylic và

ancol; axit cacboxylic với ankin

- Là chất lỏng hoặc rắn ở điều kiện thường, không tan trong nước và nhẹ hơn nước

- Tan nhiều trong các dung môi hữu cơ

- Chất béo có béo lỏng và béo rắn

- Điều chế từ axit béo và glixerol

Trang 13

2 Bài tập trắc nghiệm

Câu 1: Một số este được dùng trong hương liệu, mĩ phẩm, bột giặt là nhờ các este:

A Là chất lỏng dễ bay hơi B Có mùi thơm, an toàn với người

C Có thể bay hơi nhanh sau khi sử dụng D Đều có nguồn gốc từ thiên nhiên

Câu 2: Loại dầu nào sau đây không phải là este của axit béo và glixerol?

A Dầu vừng (mè) B Dầu lạc (đậu phộng)

C Dầu dừa D Dầu bôi trơn máy

Câu 3: Chọn phát biểu không đúng?

A Isoamyl axetat có mùi chuối chín B Etyl butirat có mùi dứa chín

C Isovalerat có mùi táo D Etylaxetat có mùi giấm

Câu 4: Trùng hợp este X thu được thuỷ tinh hữu cơ X là

C CH2=C(CH3)-COO-CH3 D HCOO-CH3

Câu 5: Dân gian ta có câu : “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ

Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”

Thịt mỡ và dưa hành nên được ăn với nhau là do:

A Axit lactic có trong dưa giúp thủy phân mỡ thành axit béo dễ hấp thụ hơn

B Dưa hành chứa nhiều vi khuẩn có ích cho đường ruột

C Hành chứa nhiều hợp chất có thể làm máu trở nên loãng, không bị đóng

cục, giúp giảm cholesterol, ngăn ngừa sự xơ cứng động mạch

D Củ hành có tác dụng ngăn ngừa ung thư dạ dày, ung thư ruột, ung thư thực

quản, ung thư tiền liệt tuyến

Câu 6: Dầu mỡ để lâu bị ôi thiu là do chất béo dễ bị:

A Vữa ra

B Thuỷ phân với nước trong không khí

C Oxi hoá chậm bởi oxi không khí

học + Môi trường kiềm (xà phòng hóa):

17 33 3 3 5 2 17 35 3 3 5(C H COO) C H +3H ⎯⎯⎯→(C H COO) C H triolein tristearin

pư dùng để chuyển hóa chất béo lỏng (dầu) thành chất béo rắn (mỡ)

Trang 14

D Phân huỷ thành các anđehit có mùi khó chịu

Câu 7: Một số este có mùi thơm tinh dầu hoa quả được sử dụng trong công nghiệp

thực phẩm, dược phẩm Tên gọi của este có mùi chuối chín là

A Isoamyl axetat B Etyl fomat

C Benzyl axetat D Etyl axetat

Câu 8 Tinh dầu chuối được ứng dụng làm hương liệu trong thực phẩm như sản xuất

bánh kẹo, đồ uống, kem…Tinh dầu chuối có CT: CH3CH(CH3)CH2CH2OOCCH3.Vậy tinh dầu chuối có nhóm chức:

A Axit cacboxylic B Ancol C.Este D.Anđêhit

Câu 9 Từ dầu thực vật làm thế nào để có được bơ?

A Hiđro hoá axit béo B Hiđro hoá lipit lỏng

C Đề hiđro hoá lipit lỏng D Xà phòng hoá lipit lỏng

 Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm này Tôi dùng để củng cố cuối tiết học cho các em

HS Thông qua trả lời câu hỏi của các em Tôi lại nhấn mạnh được các kiến thức quan trọng cần nắm vững

Câu 2: Tại sao khi chúng ta ăn chè, kem người bán hàng thường nhỏ 1 giọt

hương dầu chuối vào?

Gợi ý trả lời

Các mùi trái cây là do sự hiện diện của các hỗn hợp phức tạp của các chất hóa học, trong đó các este đóng góp vai trò quan trọng, ngoài ra còn có các thành phần khác Mỗi loại hoa quả đều có một mùi đặc trưng thể hiện lượng este trong đó chiếm

ưu thế, tuy nhiên cũng có este thể hiện mùi của nhiều loại hoa quả khác nhau và ngược lại Dựa vào các đặc tính mùi vị trên, trong công nghiệp thực phẩm hiện nay, người ta thường dùng các este để tạo mùi cho các sản phẩm.Các este thường là các chất lỏng,

dễ bay hơi, có mùi thơm dễ chịu của các loại hoa quả khác nhau Este của các axit có

Trang 15

nhân thơm cũng có mùi đặc trưng của các loại hoa quả, các loại tinh dầu và hương liệu

tự nhiên

1 Benzyl axetat: Mùi hương hoa nhài

2 Isoamylaxetat: Mùi chuối

3 Benzyl butyrat: Mùi sơri

4 Etylfomiat: Mùi đào chín

5 Etyl butyrat: Mùi dứa

6 Etyl lactat: Mùi kem, bơ

7 Etyl format: Mùi chanh, dâu tây

8 Etyl cinnamat: Mùi quế

9 Octyl acetat: Mùi cam

10 Metyl butyrat: Mùi táo, Dứa, Dâu tây

* Các câu hỏi này Tôi sẽ đặt ra cho các em HS khi học phần tính chất vật lý của Este  Thông qua trả lời câu hỏi HS nắm được: Các este dễ bay hơi, không tan trong nước và có mùi thơm đặc trưng Đặc biệt các em có thể thuộc được các công thức của este có mùi dầu chuối và hương hoa nhài hay có trong các đề thi và kiểm tra

Câu 3: Các em có biết dầu thực vật (dầu ăn) và mỡ động vật (mỡ heo) chúng ta thường hay sử dụng ở nhà có điểm gì giống và khác nhau?

* Câu hỏi này Tôi hỏi các em HS khi học bài Lipit Từ câu trả lời của các em Tôi

sẽ dẫn dắt vào bài mới Điều này giúp các em thấy hứng thú với tiết học, thấy nội dung học vô cùng gần gũi và thực tế Sau khi các em học song phần cấu tạo, tính

chẩ của chất béo các em có trả lời được vấn đề mà Cô vừa đưa ra

Câu 4: Trong quá trình chế biến thức ăn, người ta thường dùng dầu để chiên, xào thực phẩm Tuy nhiên sau khi chế biến, lượng dầu vẫn còn thừa, một số người giữ lại để sử dụng cho lần sau Nhưng theo quan điểm khoa học thì không nên sử dụng dầu đã qua chiên, rán ở nhiệt độ cao hoặc đã sử dụng nhiều lần có màu đen, mùi khét… Em hãy giải thích vì sao?

Câu 5: a) Chất béo nào dễ bị ôi hơn: dầu thực vật hay mỡ lợn? Vì sao?

b) Vì sao các dầu thực vật bán trên thị trường không bị ôi trong thời hạn bảo quản?

Câu 6: Dầu mỡ động - thực vật để lâu thường có mùi khó chịu, ta gọi đó là hiện

Trang 16

tượng ôi mỡ? Cho biết nguyên nhân gây nên hiện tượng ôi mỡ Biện pháp ngăn ngừa quá trình ôi mỡ?

Câu 7: Tại sao có nhiều người phải ăn theo chế độ ăn kiêng mỡ? Có thể thay mỡ bằng chất nào khác khi chế biến thức ăn?

Gợi ý đáp án

Câu 4 Khi đun ở nhiệt độ không quá 1020C, lipit không có biến đổi đáng kể ngoài hoá lỏng Khi đun lâu ở nhiệt độ cao, các axit béo không no sẽ bị oxi hoá làm mất tác dụng có ích với cơ thể Các liên kết kép trong cấu trúc của chúng bị bẻ gãy tạo thành sản phẩm trung gian như peoxit, anđehit có hại

Câu 5 a) Chất béo lỏng là chất béo chứa nhiều gốc axit béo không no, nên bị

oxi hoá nhiều hơn do đó dễ bị ôi hơn chất béo rắn (là chất béo chứa nhiều gốc axit béo

no, rất ít gốc axit béo không no)

b) Người ta thường pha thêm vào dầu ăn những chất chống oxi hoá để chống

ôi mỡ

Câu 6 Dầu mỡ để lâu ngày trở thành có mùi khét, khó chịu đó là sự ôi mỡ Có

nhiều nguyên nhân gây ôi mỡ, nhưng chủ yếu nhất là do oxi không khí cộng vào nối đôi ở gốc axit không no tạo ra peoxit, chất này bị phân huỷ thành các anđehit có mùi khó chịu Có thể biểu diễn bằng sơ đồ sau:

Vì vậy để bảo quản tốt mỡ, ta nên:

- Không để mỡ lẫn nước, lọ phải thật khô

- Không để mỡ tiếp xúc nhiều với không khí (đậy kín) để chỗ mát, không cho ánh nắng chiếu vào (nếu có sẽ sinh nhiệt, phản ứng phân hủy mỡ diễn ra nhanh hơn) Nếu mỡ đã bị ôi, ta có thể làm giảm mùi hôi bằng cách:

+ Cho thêm nước nóng (khoảng từ 0,5-1%) thể tích nước mỡ nguội rồi đun mạnh, nước bốc hơi lên sẽ kéo theo mùi hôi bay bớt đi

+ Khi nước đã bốc hơi hết, tiếp tục đun nhỏ lửa, cho mào một ít lát hành tươi phi lên Mùi thơm của hành phi làm cho mỡ trở thành thơm ngon

Trang 17

Câu 7 Người mắc bệnh huyết áp cao phải tránh ăn mỡ vì khi đó axit béo no vào

máu phản ứng với chất cholesterol có trong máu tạo thành este không tan gây ra chứng sơ cứng động mạch Nếu dùng dầu thực vật thì este của axit không no ở trạng thái lỏng không cản trở sự lưu huyết trong mạch máu

* Câu hỏi số 4, 5, 6 Tôi sẽ đặt ra cho các em HS khi học phần tính chất hoá học của chất béo, đặc biệt là sau phản ứng hidro hoá của chất béo lỏng

* Câu hỏi số 7 Tôi sẽ nêu ra cho HS về nhà tìm hiểu và trả lời trong tiết dạy hôm sau trong phần kiểm tra bài cũ, nếu các em trả lời tốt sẽ được điểm cộng

 Như vậy thông qua trả lời câu hỏi HS các em sẽ nắm vững kiến thức: Có hai loại chất béo, loại nào dễ bị oxi hoá, cách sử dụng chất béo an toàn cho sức khoẻ Đồng thời phát huy tính tìm tòi mở rộng kiến thức, tích cực trong học sinh

Câu 8: Nhân dân ta có câu: “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ

Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”

Vì sao thịt mỡ và dưa hành thường được ăn cùng với nhau?

Câu 9: a) Vì sao “Dưa chua, cho mỡ, nấu nhừ thì ngon”?

b) Vì sao để thuỷ phân hoàn toàn dầu mỡ cần phải đun nóng với kiềm ở nhiệt độ cao còn ở bộ máy tiêu hoá dầu mỡ bị thuỷ phân hoàn toàn ngay ở nhiệt độ

Câu 8 Mỡ là este của glixerol với các axit béo C3H5(OCOR)3 Dưa chua cung cấp H+ có lợi cho việc thuỷ phân este do đó có lợi cho sự tiêu hoá mỡ

Câu 9 a) Dưa chua cung cấp môi trường axit xúc tác cho phản ứng thuỷ phân

chất béo tạo ra glixerol là chất có vị ngọt:

C3H5(OCOR)3 + 3H2O ⎯ →H+ 0⎯,t

RCOOH + C3H5(OH)3 Cũng trong điều kiện đó các chất gluxit, protit có trong dưa cũng bị thuỷ phân tạo ra các chất đường và các amino axit đều có vị ngọt Như vậy ta có được canh dưa không chua gắt mà chua ngọt, lượng mỡ bị giảm đi làm cho canh không quá béo

b) Nhiệt độ cao tăng tốc độ phản ứng thuỷ phân Kiềm vừa làm xúc tác vừa trung hoà axit béo làm cho phản ứng nghịch không xảy ra:

C3H5(OCOR)3 + 3NaOH ⎯⎯→t0

3RCOONa + C3H5(OH)3

Trang 18

Trong bộ máy tiêu hoá chất béo bị nhũ tương hoá bởi muối của axit mật Sau đó nhờ tác dụng xúc tác đặc hiệu của enzim lipaza nó bị thuỷ phân hoàn toàn ở nhiệt độ của cơ thể: C3H5(OCOR)3 + 3H2O ⎯Lipaza⎯ → ⎯

a Trong chất béo có sẵn một chút axit béo tự do

b Chất béo bị thuỷ phân bởi nước tạo ra axit béo tự do

Câu 10 Trên đầu ngón tay chúng ta có dầu béo, dầu khoáng và mồ hôi Khi ấn

ngón tay lên mặt giấy thì những thứ đó sẽ lưu lại trên mặt giấy, tuy mắt thường rất khó nhận ra Khi đem tờ giấy có vân tay đặt lên trên mặt miệng ống nghiệm chứa cồn iôt

và dùng đèn cồn để đun nóng ở phần đáy ống nghiệm Do bị đun nóng iôt “thăng hoa”

bốc lên thành khí màu tím (chú ý là khí iôt rất độc), mà dầu béo, dầu khoáng và mồ hôi

là các dung môi hữu cơ mà khí iôt dễ tan vào chúng, tạo thành màu nâu trên các vân tay lưu lại Thế là vân tay hiện ra rõ đến từng nét một Nếu bạn ấn đầu ngón tay lên một trang giấy trắng rồi cất đi, mấy tháng sau mới đem thực nghiệm như trên thì dấu vân tay vẫn hiện ra rõ ràng Nhờ như vậy mà các chú cảnh sát lấy được dấu vân tay của tội phạm

Câu 11 Dầu thực vật là trieste của glixerol và các axit béo có công thức chung là

(RCOO)3C3H5 Còn dầu bôi trơn là các hiđrocacbon có công thức chung là CxHy Để phân biệt 2 loại trên ta có thể dùng dung dịch NaOH và CuSO4 Chất nào phản ứng là dầu thực vật còn không có hiện tượng gì là dầu bôi trơn

Câu 12 B Sai Vì phản ứng thuỷ phân chất béo không xảy ra với nước ở nhiệt

độ thường, mà cần có xúc tác và đun nóng

* Câu hỏi số 8, 9 Tôi sẽ đặt ra cho các em HS khi học phần tính chất hoá học của chất béo, đặc biệt là sau phản ứng thuỷ phân

Trang 19

* Câu hỏi số 10, 11, 12 Tôi sẽ HS về nhà tìm hiểu và trả lời trong tiết Luyện tập Tôi sẽ hướng dẫn các em các bước cần tiến hành khi trả lời câu hỏi bài tập thực tiễn Qua đó củng cố thêm kỹ năng làm bài tập cho học sinh, giáo dục ý thức cho học sinh về phòng chống tội phạm Tôi sẽ khuyến khích điểm cộng cho HS trả lời tốt điểm điểm kiểm tra miệng

 Như vậy thông qua hệ thống các câu hỏi trắc nghiệm và tự luận trên Tôi sẽ giúp các em khắc sâu các kiến thức quan trọng như: Tính chất vật lý của chất béo, phản ứng thủy phân chất béo, thế nào là chất béo no, chất béo không no, ứng dụng của chất béo Qua đó tạo thêm sự yêu thích học tập của các em hơn

Câu 13: Vì sao khi đi qua các nơi phun sơn thường ngửi thấy mùi gần giống mùi dầu chuối? Isoamyl axetat (thường gọi là dầu chuối) được điều chế bằng cách đun

Tính khối lượng axit axetic và khối lượng ancol isoamylic cần dùng để điều chế 195 gam dầu chuối trên, biết hiệu suất của quá trình đạt 68%

Câu 14: Tiến hành điều chế etyl axetat bằng cách đun nóng ancol etylic với giấm có axit sunfuric làm xúc tác Theo các em thí nghiệm có thành công không? Vì sao? Câu 15: Một loại mỡ chứa 50% olein (tức glixeryl trioleat), 30% panmitin (tức glixeryl tripamitat) và 20% stearin (tức glixeryl tristearat) Viết phương trình phản

lượng glixerol thu được từ 100 kg loại mỡ đó, giả sử phản ứng xảy ra hoàn toàn Câu 16: Vì sao xà phòng bị giảm tác dụng giặt rửa trong nước cứng còn bột giặt tổng hợp thì không?

Câu 17: Từ cổ xưa nhân dân ta đã biết dùng chất giặt rửa có nguồn gốc thực vật Hãy kể tên ra hai loại quả và cách dùng chúng để giặt rửa Nêu ưu điểm và nhược điểm của chúng so với chất giặt rửa tổng hợp ?

Câu 13 Dung môi cho một số loại sơn tổng hợp thường là các este có công

thức CH3COOCnH2n+1 Các este CH3COOC4H9, CH3COOC5H11 có mùi gần giống với mùi dầu chuối

CH3COOH+(CH3)2CHCH2CH2OH⎯ ⎯ ⎯ ⎯ 0 →

, 4

100 195 60

g

=

Trang 20

Khối lượng rượu isoamylic cần = 194 , 12 ( )

68 130

100 195 88

g

=

Câu 14 Không Vì trong giấm nồng độ axit axetic quá nhỏ (3-5%), nồng độ

nước quá lớn (95-97%), lúc này phản ứng este hoá hầu như không xảy ra, phản ứng thuỷ phân este chiếm ưu thế

Câu 15

Trong 100 kg mỡ có 50 kg olein, 30 kg panmitin và 20 kg stearin

Theo (1), (2), (3) khối lượng xà phòng thu được:

Câu 16 Khi giặt rửa trong nước cứng, xà phòng bị giảm tác dụng giặt rửa do

các ion Ca2+, Mg2+ gây ra phản ứng kết tủa, thí dụ:

3 2 14 3 2 14 2

- Các muối sunfonat hoặc sunfat canxi, magiê không bị kết tủa (chúng tan được) Vì vậy chất giặt rửa tổng hợp dùng được cả trong nước cứng

Câu 17 Từ cổ xưa nhân dân ta đã biết dùng quả bồ kết và quả bồ hòn làm chất

Trang 21

- Ưu điểm: Không gây phản ứng phụ cho da, cho tóc, không gây ô nhiễm môi trường

- Nhược điểm: Khó bảo quản, ít tiện lợi (khi dùng phải đun nấu)

* Câu hỏi số 13, 14 Tôi giao cho các em HS trong giờ Luyện tập Cô sẽ gợi ý các bước cần làm để trả lời câu hỏi này Qua câu trả lời của các em sẽ giúp các em khắc sâu kiến thức hơn về tính chất vật lý, điều chế của este và đồng thời tăng kỹ năng tính toán của các em

* Câu hỏi số 15 Tôi giao cho các em về nhà làm từ tiết học trước và tiết Luyện tập

Cô sẽ chấm và sửa bài

* Câu hỏi số 16, 17 Tôi sẽ giao cho các em về nhà tìm hiểu thêm qua bài đọc thêm: Khái niệm về Xà phòng và chất giặt rửa tổng hợp

 Qua hệ thống bài tập trên HS khắc sâu được: Tính chất vật lý, Phương pháp điều chế este, chất béo, phản ứng thủy phân chất béo trong môi trường kiềm, Tính được khối lượng của xà phòng, ứng dụng của nó Đồng thời rèn luyện kỹ năng tính toán khi làm bài tập

Trang 22

Có nhiều nhóm -OH

α-Từ nhiều gốc α-glucozo

Từ nhiều gốc β-glucozo

- Có nhiều trong mật ong

- Là chất rắn, kết tinh, dễ tan trong nước

và có vị ngọt,

- Còn gọi là đường mía

- Là chất rắn, dạng bột, không tan trong nước lạnh

Tạo dd keo trong nước nóng

- Dạng sợi, màu trắng, không tan trong nước và nhiều dung môi hữu cơ

- Tan được trong nước Svayde

Không có Không có Không có

Định dạng
Số trang	45
Dung lượng	688,22 KB