Sáng Kiến Kinh Nghiệm Môn Hóa Học

Trong môn hóa học thì bài tập hóa học có vai trò cực kì quan trọng nó là nguồn cungcấp kiến thức mới, vận dụng kiến thức lí thuyết, giải thích các hiện tượng, các quá trìnhhóa học, giúp

BẢN TÓM TẮT ĐỀ TÀI

Tên đề tài:

Hướng dẫn học sinh yếu - kém lớp 9 giải bài tập về công thức hóa học

và bài tập định lượng

Họ và tên tác giả: Phạm Hoàng Cô

Đơn vị công tác: Trường THCS Long Giang.

1 Lí do chọn đề tài:

Xuất phát từ mục tiêu giúp học sinh tìm hiểu, cũng cố kiến thức trong từng bài của chươngtrình môn hóa học lớp 9 trong trường trung học cơ sở Giáo viên cần lựa chọn phương phápdạy học một cách linh hoạt sáng tạo, có đổi mới lấy học sinh làm trung tâm nhằm phát huytính tích cực của học sinh đồng thời phù hợp với khả năng tiếp thu kiến thức của từng dạngbài tập nhất định, của từng đối tượng học sinh cụ thể

Trong giai đoạn Đất Nước đang phát triển công nghiệp hóa và hiện đại hóa việc dạy họchiện nay cũng từng bước cần đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng hiện đại hóa

2 Đối tượng, phương pháp nghiên cứu:

Học sinh lớp 9 trường trung học cơ sở Long Giang

Gồm nhiều phương pháp: Nghiên cứu khoa học lí luận, quan sát, hỏi đáp, đàm thoại, kiểmtra đánh giá

3 Đề tài đưa ra giải pháp:

Học sinh tích cực tham gia vào quá trình tiếp thu kiến thức

Giáo viên sử dụng kĩ năng kiến thức làm nền tảng và tham khảo sách giáo khoa thiết kế bàidạy thích hợp cho việc giải bài tập nhằm nâng cao hiệu quả của quá trình giảng dạy

4 Hiệu quả áp dụng:

Áp dụng cho từng loại hình bài giảng nhằm để nâng cao kết quả học tập cho từng nhómhọc sinh, từng lớp

5 Phạm vi áp dụng:

Nhóm học sinh yếu – kém hóa học lớp 9 trường THCS Long Giang

Long Giang, ngày 15 tháng 02 năm 2011

Người thực hiện

Phạm Hoàng Cô

A M Ở ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

“ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác chủ động sángtạo của học sinh phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, từng môn học, bồi dưỡngphương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn tác động đếntình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh ”(Trích luật giáo dục – điều24.5) Ta thấy đổi mới phương pháp phải giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách chủđộng tích cực, phải phát huy tính sáng tạo của học sinh chống thói quen áp đặt của giáoviên, do vậy người giáo viên phải hình thành cho học sinh một phương pháp phù hợp cóhiệu quả

Trong môn hóa học thì bài tập hóa học có vai trò cực kì quan trọng nó là nguồn cungcấp kiến thức mới, vận dụng kiến thức lí thuyết, giải thích các hiện tượng, các quá trìnhhóa học, giúp tính toán các đại lượng: Khối lượng, thể tích, số mol… Việt giải bài tập sẽgiúp học sinh được cũng cố kiến thức lí thuyết đã được học vận dụng linh hoạt các kiếnthức vào làm bài tập định lượng Muốn giải được bài tập đòi hỏi học sinh không chỉ nắmvững các tính chất hóa học cảu các đơn chất và hợp chất đã học, mà phải nắm vững cáccông thức tính toán, biết cách tính theo phương trình hóa học và công thức hóa học Đốivới những bài tập đơn giản thì học sinh thường đi theo mô hình đơn giản: Như viết cácphương trình hóa học, dựa vào các đại lượng bài đề ra để tính số mol của các chất sau đótheo phương trình hóa học để tính số mol còn lại từ dó tính được các đại lượng theo yêucầu của bài đề ra Nhưng đối với nhiều dạng bài tập thì nếu học sinh không nắm được bảnchất, cấu trúc giải một bài toán thì học sinh sẽ gặp nhiều khó khăn và thường giải sai

Từ thực tế giảng dạy tôi thấy học sinh khá lúng túng trong việc giải bài toán hóa họcđịnh lượng, vì học sinh thường không định hướng được cách làm đặc biệt là học sinh yếulớp 9, do hỏng kiến thức lớp 8 nên khó khăn cho học sinh học tiếp lớp 9

Do vậy việc đi sâu tìm hiểu, phân tích làm sáng tỏ nội dung kiến thức trong việcgiải bài toán hóa học định lượng là một vấn đề quan trọng, chính vì vậy tôi đả chọn sángkiến với nội dung: “Hướng dẫn học sinh yếu lớp 9 giải một số dạng bài tập hóa học địnhlượng”

Sáng kiến này giúp học sinh hiểu bài sâu sắc hơn, tránh những hiểu lầm sai sót khigiải bài tập hóa học, nên cần cho học sinh làm quen với nhiều dạng và có cách giải chotừng dạng bài cụ thể để các em có thể làm tốt các dạng bài tập về công thức hóa học vàbài tập định lượng

2 Đối tượng nghiên cứu :

Việc đổi mới, định hướng cơ bản của việc đổi mới phương pháp làm bài tập hóa học

là quan tâm và tạo mọi điều kiện để học sinh trở thành chủ thể hoạt động sáng tạo tronggiờ học, để học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng về việc giải bài tập hóa học

Vì thế đối tượng nghiên cứu của tôi là: Học sinh yếu – kém môn hóa học lớp 9 - TrườngTHCS Long Giang, Huyện Bến Cầu

3 Phạm vi nghiên cứu:

Đề tài giới hạn trong học kì I năm học: 2010 - 2011

Nghiên cứu một số dạng bài tập về công thức hóa học và bài tập định lượng học sinhyếu - kém lớp 9 và cách giải cho mỗi dạng bài tập

4 Phương pháp nghiên cứu:

Trong sáng kiến này tôi đã vận dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học như: Phântích lí thuyết, điều tra cơ bản, tổng kết kinh nghiệm sư phạm và sử dụng một số phươngpháp thống kê toán học trong việc phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm v.v…

Tham khảo các tài liệu đã được biên soạn và phân tích hệ thống các dạng bài toán hóahọc theo nội dung đã đề ra

Trên cơ sở đó tôi đã trình bài các dạng bài toán hóa học đã sưu tầm và nghiên cứu đểnâng cao khả năng, trí tuệ của học sinh

B NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận:

1 Cơ sở lý luận:

- Căn cứ vào mục đích yêu cầu và nhiệm vụ của bộ môn hóa học ở trường trung học cơ

sở do bộ giáo dục và đào tạo quy định

- Căn cứ vào nhiệm vụ của của nhà trường đề ra trong năm học 2010 – 2011

- Căn cứ vào phân phối chương trình, chuẩn kiến thức, kĩ năng và nội dung sách giáokhoa của bộ môn hóa học lớp 9

- Căn cứ vào kiến thức toán học, vật lý học mà học sinh đã được lĩnh hội để làm bài tậphóa học

- Căn cứ vào yêu cầu của Đảng, nhà nước và xã hội đặc ra đối với giáo dục là đào tạonhững con người lao động có kiến thức thực tiễn nên giải bài tập hóa học rất quan trọngtrong việc học tập môn hóa học

- Chủ nghĩa Mác – Lê Nin chỉ ra con đường biện chứng của nhận thức theo các giaiđoan nhận thức điều được kiểm tra trong thực tiễn Vì vậy, trong quá trình học tập líthuyết phải đi đôi với thực hành làm bài tập để củng cố các kiến thức của học sinh

- Bài tập xác định công thức hóa học và bài tập định lượng rất quan trọng trong Hóahọc vì nó sẽ giúp các em nắm vững các công thức, hóa học, nguyên tử khối, tính chất củacác chất, …nên giúp học sinh giải tốt các dạng bài tập này là điều rất cần thiết đối với bộmôn Hóa học ở trung học cơ sở

- Mặt khác kĩ năng giải toán hóa học chỉ được hình thành khi học sinh nắm vững cáckiến thức về tính chất hóa học của chất, biết vận dụng kiến thức vào giải bài tập Họcsinh phải hình thành được một mô hình giải toán,các bước để giải một bài toán, kèm theo

đó là phải hình thành ở học sinh thói quen phận tích đề bài và định hướng được cách làmđây là một kĩ năng rất quan trọng đối với việc giải một bài toán hóa học Chính vì vậyviệc cung cấp cho học sinh các cách giải bài tập về công thức hóa học và bài tập dịnhlượng, đặc biệt là xây dựng cho học sinh mô hình để giải bài toán và kĩ năng phân tích đểgiúp học sinh định hướng đúng khi làm bài tập là điều rất cần thiết, nhằm giúp học sinh

có tư duy khoa học khi học tập hóa học nói riêng và các môn học khác nói chung nhằmnâng cao chất lượng giảng dạy và học tập của giáo viên và học sinh

2 Cơ sở thực tiễn:

- Hóa học là môn khoa học thực nghiệm kết hợp với lí thuyết, thực tế việc giải các bàitập hóa học đối với học sinh lớp 9 còn gặp nhiều khó khăn vì đây là môn học mà họcsinh chỉ tiếp cận một năm, qua quá trình dạy học tôi thấy một số học sinh còn yếu – kém

về cách làm một bài toán hóa học, đa số học sinh còn lúng túng trong việc làm bài tậphóa học và chủ yếu học sinh chưa phân loại được các bài tập và chưa định hướng đượcphương pháp giải các bài tập gặp phải, trước tình hình học tập của học sinh lớp 9 hiệnnay là giáo viên phụ trách bộ môn, tôi nhận thấy việc cần thiết là phải hướng dẫn họcsinh cách phân loại các bài tập hóa học và phương pháp chung để giải các bài tập thuộcmỗi loại Từ đó giúp học sinh học tập tốt hơn và khi gặp một bài toán hóa học, tự họcsinh có thể phân loại và đưa ra phương pháp giải thích hợp

-Do bộ môn Hóa học ở trung học cơ sở chỉ mới tiếp xúc từ lớp 8, nhưng nội dung đưađến cho học sinh tương đối nhiều Vì vậy, trong khi giảng dạy không có nhiều thời gian đểlàm bài tập, cũng do số tiết theo phân phối chương trình làm bài tập không nhiều, nên giáoviên phải có phương pháp phù hợp để học sinh nhanh chóng nắm bắt được cách giải củamỗi loại bài tập và áp dụng

- Bài tập lập công thức hóa học của chất là một dạng cơ bản và hay gặp trong chươngtrình lớp 9, nên cần cho các em làm quen với nhiều dạng và có cách giải cho từng dạng bài

cụ thể, để các em có thể làm tốt các dạng bài này

- Việc phân loại bài tập và phương pháp giải chung cho từng loại bài tập hóa học có ýnghĩa rất quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học của giáo viên và kết quả họctập của học sinh Từ đó giúp học sinh nắm vững kiến thức đã được học, đồng thời rènluyện các kỹ năng, kĩ xảo để học sinh thành thạo hơn trong việc sử dụng các kiến thức đểlàm các bài tập, tạo cho học sinh hứng thú say mê học tập bộ môn là biện pháp nâng caochất lượng dạy và học

- Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu phân loại và phương pháp giải các bài tậphóa học Sáng kiến này được ra đời trước tình hình dạy học môn hóa học ở trường và kinhnghiệm của bản thân nhằm đáp ứng một phần nhỏ những yêu cầu trong dạy và học bộ môn

ở trường hiện nay

II Nhiệm vụ của đề tài:

trường trung học cơ sở Long Giang

III Gi ới hạn của đề tài:

- Ngiên cứu các dạng bài tập xác định công thức hóa học và bài tập định lượng trongchương trình hóa học lớp 9 và các kiến thức để giải bài tập này

IV Thời gian nghiên cứu:

- Từ tháng 9 / 2010 đến tháng 02 / 2011

- Địa điểm trường THCS Long Giang, Xã Long Giang, Huyện Bến Cầu, Tỉnh Tây Ninh

V Nội dung vấn đề đã đề ra:

- Khảo sát chất lượng vào đầu tháng 9 / 2010

- Tổng số hai lớp: 91 ( 34 em), 92 ( 33 em) như sau :

Lớp Số lượng Điểm dưới TB Điểm trên TB

91 34/34 8 = 23,53 % 26 = 76,47 %

92 33/33 12 = 36,36 % 21 = 63,64 %

- Tháng 10/2010đề cương và tháng 12 làm đề tài

1 Giải quyết nhiệm vụ 1:

- Tìm ra các dạng bài tập lập công thức hóa học và kiến thức có liên quan để giải cácbài tập dạng này

a) Môn hóa học lớp 9 đề cập đến nhiều dạng bài tập lập công thức hóa học và định lượng:

1 Xác định công thức hóa học của một chất dựa vào kết quả phân tích định lượng

2 Xác định công thức hóa học của một chất dựa theo phương trình hóa học

3 Xác định công thức hóa học của một chất bằng bài toán biện luận

4 Xác định công thức hóa học của một chất dựa trên các tính chất vật lí, tính chất hóahọc của chất đó

5 Bài toán dựa vào số mol tính khối lượng hoặc thể tích chất tham gia( hoặc chất tạothành)

6 Tìm chất dư trong phản ứng

7 Bài tập tính hiệu suất của phản ứng

b) Những kiến thức cần thiết để giải các bài bập này:

- Học sinh phải viết đúng ký hiệu, chỉ số các nguyên tố, nắm hóa trị của các nguyên tố,

các nhóm nguyên tử.

- Nắm chắc tính chất vật lý, tính chất hóa học của các chất.

- Nhớ các công thức biến đổi hóa học, định luật bảo toàn khối lượng, nguyên tử khốicủa các nguyên tố

- Có kỹ năng tính toán Toán học, biết suy luận, phát hiện

2.Giải quyết nhiệm vụ 2:

Phương pháp giải chung cho từng dạng bài tập cụ thể:

1.Xác định công thức hóa học của một chất dựa vào kết quả phân tích định lượng.

a Cơ sở lí thuyết:

*Phương pháp giải:

- Kết quả phân tích định lượng cho biết % về khối lượng các nguyên tố trong một hợpchất

- Một hợp chất : XxYyZz có chứa % về khối lượng X là a %, % về khối lượng của Y là b

%, % về khối lượng của Z là c %, thì do tỉ lệ về khối lượng của các nguyên tố bằng với tỉ

lệ % khối lượng các nguyên tố nên:

Biết được a % ,b%, c%, Mx,My,Mz ta tính được tỉ lệ x : y : z Với các chất vô cơ, tỉ lệ tối

giản nhất giữa x,y,z thường cũng là các giá trị chỉ số cần tìm

b Bài tập áp dụng:

*Ví dụ 1: phân tích một hợp chất vô cơ A, người ta nhận được % về khối lượng K là45,95%, % khối lượng N là 16,45%và %về khối lượng của O là 37,65 Xác định côngthức hóa học của A

Giải:

Vì %K+%N + %O = 45,96 + 16,45 + 37,6 = 100

Nếu A chi chứa K,N,O

Gọi cong thức của A là : KxNyOz ta có :

x:y:z = 45,95 16, 45 37,6: :

= 1,17:1,17:2,34

= 1:1:2

Vậy A có công thức hóa học là KNO2

*Ví dụ 2: phân tích một hợp chất hưu cơ A chỉ chứa Na, S,O nhận thấy % về khối lượngcủa Na,S,O lần lượt là 20,72% ; 28,82 ; 50,46% Tìm công thức hóa học của A

vậy A có công thức hóa học là Na2S2O7

2.Xác định công thức hóa học một chất dựa theo phương trình hóa học:

a Cơ sở lí thuyết:

* Phương pháp giải:

Đặt công thức hóa học của một hợp chất đã cho

Đặt a là số mol một chất đã cho, viết phương trình phản ứng xẩy ra, rồi tính số mol cácchất có liên quan

Lập hệ phương trình Giải hệ tìm nguyên tử khối của nguyên tố chưa biết Suy ra tênnguyên tố và tên chất

Các công thức cần nhớ:

b Bài tập áp dụng:

*Ví dụ 1: Hòa tan hoàn 3,6g một kim loại hóa trị II bằng dung dịch HCL thu được 3,36 lit H2

(đktc) Xác định tên kim loại đã dùng

Giải:

- Đặt A là tên kim loại đã dùng.

- Gọi a là số mol A đã phản ứng theo phương trình :

VẬy : kim loại trên là Mg.

*Ví dụ 2: Hoàn toàn 18,46g một muối sunfat cùa kim loại hóa trị I vào nước được 500mldung dịch A Cho toàn bộ dung dịch A tác dụng với dụng dịch BaCl2 dư được 30,29g mộtnuối sunfat kết tủa

a) Tìm công thức hóa học của muối đã dùng

b) Tính nồng độ mol/l của dung dịch A

a(2X + 96) = 18,46

⇔ 0,13(2X + 96) = 18,46

⇔ X = 23

Vậy : X là Na ⇒ Công thức muối sunfat là: Na2SO4

b) Nồng Độ mol/ l của dung dịch A:

Trong số các kim loại đabiết chỉ có Al có hóa trị 3 ứng với NTk là 27 là phù hợp với kết quả biện luận trên.

Vậy : X là kim loại của Al (Nhôm)

* Ví dụ 2 : Hòa tan hoàn toàn 4g hỗn hợp hai kim loại A,B(cùng có hóa II và tỉ lệ mol là 1:1)bằng dung dịch HCl, thu được 2,24 lit H2 (đktc) Hỏi A,B là các kim loại nào trong số cáckim loại sau:

Mg, Ca, Ba, Zn, Fe, Ni ?

4.Xác định công thức hóa học của một chất dựa trên các tính chất vật lý, tính chất hóa học của chất đó.

a Cơ sở lí thuyết:

*Phương pháp giải:

Học sinh phải nắm vững tính chất hóa học của các chất, Ví dụ:

Các hợp chất của Natri khi đốt nóng ở nhiệt độ cao cho ngon lửa màu vàng, của Kali cho ngọn lữa màu tím, của Xêzi cho ngon lửa màu xanh da trời

Khí không màu, không mùi, không cháy là N2 hoặc CO2.

Dựa trên các tính vừa nêu, suy ra thành phần nguyên tố của chất cần tìm và công thức hóa học thích hợp

b Bài tập áp dụng:

*Ví dụ: A là hợp chất vô cơ khi đốt nóng cho ngọn lửa màu vàng Nung nóng A ở nhiệt độcao được chất sắt B, hơi nước và khí C không màu, không mùi, làm đục nước vôi trong Biếtchất rắn b cũng cho ngọn lửa màu vàng khi đốt nóng

Xác định công thức hóa học của A và B, viết các phương trỉnh phản ứng xẩy ra

Giải:

- Khi đốt nóng hợp chất A cho ngọn lửa màu vàng, chứng tỏ A là hợp chất Natri

Nung nóng hợp chất A ở nhiệt độ cao được chất rắn B, hơi nước và khí C không màu,không mui, làm đục nước voi trong (Khí CO2)