CO THẮT ỐNG ĐỘNG MẠCH (bstuyên)

CO THẮT ỐNG ĐỘNG MẠCH Biên dịch: Bs Đặng Ngọc Tuyên GIỚI THIỆU Ống động mạch là một mạch máu cấu tạo chủ yếu là cơ, nối giữa tuần hoàn phổi và tuần hoàn hệ thống ở thời kỳ bào thai.. S

CO THẮT ỐNG ĐỘNG MẠCH

Biên dịch: Bs Đặng Ngọc Tuyên

GIỚI THIỆU

Ống động mạch là một mạch máu cấu tạo chủ yếu là cơ, nối giữa tuần hoàn phổi và tuần hoàn hệ thống ở thời kỳ bào thai Ống động mạch xuất phát từ động mạch phổi chính nơi xuất phát của động mạch phổi trái đến nối với động mạch chủ xuống, ngay sau chỗ xuất phát của động mạch dưới đòn trái Sự thông thương giữa tuần hoàn phổi và tuần hoàn hệ thống tạo nên tuần hoàn song song ở thai nhi và có sự cân bằng áp lực giữa thất phải và thất trái Ống động mạch nhận phần lớn cung lượng tim của thất phải Nó là một trong những mạch máu lớn nhất trong cơ thể thai nhi, kích thước tương đương với động mạch chủ xuống

Sự thông thương trong ống động mạch được duy trì trong suốt thời kỳ bào thai là do cấu trúc giải phẫu của nó và các chất sinh hóa trong tuần hoàn như Prostaglandin Ở giai đoạn sớm của thời kỳ bào thai, thành ống động mạch được cấu tạo từ cơ Khi thai lớn lên, sẽ xảy ra hiện tượng tích lũy các thành phần như collagen, elastin và glycoprotein, ngoài ra, lớp cơ trơn của thành ống động mạch cũng tăng sinh để chuẩn bị cho quá trình đóng ống động mạch

ở thời kỳ sau sinh Tình trạng co thắt ống động mạch ở giai đoạn cuối thai kỳ bắt đầu từ phía động mạch phổi rồi lan tới phía động mạch chủ xuống, quá trình này có thể phát hiện bằng siêu âm tiền sản Người ta cho rằng có tình trạng tăng nồng độ oxy trong máu qua ống động mạch ngay sau sinh là tác nhân kích thích đóng ống động mạch

Khảo sát ống động mạch có thể thực hiện ở mặt cắt dọc cung ống động mạch hoặc mặt cắt 3 mạch máu khí quản Hình dạng sóng Doppler của ống động mạch đặc trưng bởi đỉnh tâm thu cao và dòng tâm trương

CO THẮT ỐNG ĐỘNG MẠCH Ở THAI NHI

Tắc hẹp hoàn toàn ống động mạch cực kỳ hiếm gặp ở thời kỳ bào thai, và các báo cáo cho thấy rằng đa số là tình trạng co thắt ống động mạch Co thắt ống động mạch tự phát rất hiếm gặp trừ khi nó xảy ra trong bệnh cảnh của bệnh tim bẩm sinh phức tạp Tuy nhiên, hầu hết các trường hợp co thắt ống độ mạch là do mẹ sử dụng thuốc ức chế tổng hợp prostaglandin như indomethacine và một số thuốc khác Các thuốc ức chế tổng hợp prostaglandin được dùng trong một số trường hợp để kiểm soát tình trạng đa ối ở một số trường hợp, ngừa sinh non và điều trị u xơ tử cung thoái hóa trong thời kỳ mang thai Nguy

cơ co thắt ống động mạch khi dùng thuốc ức chế tổng hợp prostaglandin tăng lên ở giai đoạn sau của thai kỳ và tình trạng này có thể liên quan đến sự thay đổi về mặt sinh lý và giải phẫu của ống động mạch trong giai đoạn này Vì vậy, co thắt ống động mạch không chỉ liên quan đến liều và thời gian sử dụng thuốc mà còn liên quan đến tuổi thai ở thời điểm điều trị Nguy

cơ co thắt ống động mạch tăng đang kể khi tuổi thai lớn và người ta khuyên rằng không nên

sử dụng thuốc ức chế tổng hợp prostaglandine sau thời điểm 32 tuần tuổi Tác dụng co thắt ống động mạch của thuốc sẽ hồi phục sau khi ngưng thuốc ít ngày Nếu chuyển dạ ở thời điểm thai nhi bị co thắt ống động mạch có thể kèm theo với nguy cơ cao phát triển tình trạng tăng áp phổi ở trẻ sơ sinh Các nghiên cứu gần đây cho thấy các sản phẩm giàu chất Polyphenol trong chế độ ăn hàng ngày có thể gây co thắt ống động mạch ở giai đoạn cuối thai kỳ Một số đồ ăn thức uống có chứa nhiều Polyphenol như các loại chè thảo dược, socola đen, nước cam, nho tím và nho đỏ, dâu tây…

Hình 1 Mặt cắt 3 mạch máu khí quản của thai nhi 29 tuần (A) và 34 tuần (B) Hình A cho thấy ống động mạch bình thường Hình B) Có hình ảnh hẹp 1 đoạn ống động mạch (mũi tên)

ở tuổi thai 34 tuần (hẹp ống động mạch bắt đầu từ phía động mạch phổi rồi hướng về phía

động mạch chủ xuống)

Hình 2 (ống động mạch bình thường) Mặt cắt dọc cung ống động mạch (A), ống động mạch

ở mặt cắt 3 mạch máu khí quản (B) Hình C là phổ Doppler của ống động mạch cho thấy vận tốc cao điển hình ở thì tâm thu và đỉnh thứ hai ở thời kỳ tâm trương (mũi tên) với chỉ số PI

cao

CÁC ĐẶC ĐIỂM TRÊN SIÊU ÂM 2D VÀ SIÊU ÂM DOPPLER

Chẩn đoán tình trạng co thắt ống động mạch không đáng tin cậy khi dùng siêu âm 2D

vì thế siêu âm Doppler màu và xung rất cần thiết cho chẩn đoán Mặt cắt 4 buồng trên siêu

âm 2D thấy thất phải dãn và giảm động do quá tải thể tích Dùng Doppler màu sẽ phát hiện được dòng hở van 3 lá, thường có dòng hở kéo dài toàn thì tâm thu và vận tốc tối đa > 2m/s Khảo sát đường ra thất phải có thể thấy dãn động mạch phổi và hẹp ống động mạch Có dòng cuộn xoáy ở ống động mạch trên siêu âm Doppler màu và xung với vận tốc cao ở cả thì tâm thu và tâm trương với giảm chỉ số PI Vận tốc đỉnh tâm thu điển hình nằm ở khoảng 2 - 3m/s (bình thường là từ 1 - 1.2 m/s), vận tốc tâm trương cao (> 0.35m/s) và PI < 1.9 (bình thường

>2) Ở hầu hết các trường hợp, tình trạng co thắt ống động mạch sẽ trở về bình thường sau khi ngưng thuốc từ 1-2 ngày, nhưng tình trạng hở van 3 lá có thể kéo dài lâu hơn

Hình 3 Thai nhi 31 tuần bị co thắt ống động mạch do mẹ dùng indomethacin và trở về bình thường sau khi ngưng thuốc Hình A cho thấy phổ hình răng cưa với vận tốc đỉnh tâm thu ( 3.3 m/s) và tâm trương (2m/s) đều cao, PI thấp (0.65) Hình B siêu âm lại sau 3 ngày ngưng thuốc thấy phổ Doppler ống động mạch đã trở về gần bình thường (vận tốc đỉnh tâm thu

1.97m/s, tâm trương 0.35cm/s và PI: 2.57)

TÓM TẮT

➢ Ống động mạch là một mạch máu nối giữa động mạch phổi và động mạch chủ xuống

➢ Ống động mạch nhận phần lớn cung lượng của thất phải

➢ Tình trạng tăng độ bão hoàn oxy trong máu ngay sau sinh được cho là tác nhân kích

thích làm đóng ống động mạch

➢ Tuy nhiên, ở hầu hết các trường hợp co thắt ống động mạch sớm là do mẹ sử dụng

thuốc ức chế tổng prostaglandin như indomethacin

➢ Co thắt ống động mạch không chỉ liên quan đến liều và thời gian sử dụng thuốc mà

còn liên quan đến tuổi thai (tuổi thai lớn thì nguy cơ cao)

➢ Không nên sử dụng các thuốc ức chế tổng hợp prostaglandin sau thời điểm 32 tuần

➢ Các sản phẩm giàu Polyphenol trong chế độ ăn hàng ngày có thể gây co thắt ống

động mạch

➢ Ở các trường hợp thai nhi bị có thắt ống động mạch, mặt cắt 4 buồng tim có hình ảnh

dãn và giảm động thất phải do tăng cung lượng thất phải kèm hở van 3 lá

➢ Ở các trường hợp thai nhi bị co thắt ống động mạch, vận tốc đỉnh tâm thu điển hình từ

2 đến 3 m/s kèm tăng vận tốc đỉnh tâm trương và PI < 1.9

➢ Ngưng sử dụng indomethacin thì tình trạng co thắt ống động mạch sẽ hồi phục sau vài

ngày