DÒNG HỌ PHÁP LUẬT HỒI GIÁO

Các quy định của luật Hồi giáo hoàn toàn độc lập, không chịu sự chi phối của Nhà nước, không quyền lực nào có thể thay đổi Luật Hồi giáo.. Vì vậy Kinh Koran cung cấp bộ khung luật pháp c

Chương 5 DÒNG HỌ PHÁP LUẬT HỒI GIÁO

(5 tiết giảng và thảo luận)

I LUẬT HỒI GIÁO

1 Khái niệm, sự hình thành và phát triển của Luật Hồi giáo.

a Khái niệm và sự ra đời của Luật Hồi giáo.

- Khái niệm Luật hồi giáo: Luật Hồi giáo nhóm các nguyên tắc thánh truyền mà tín đồ Hồi giáo phải tuân thủ

Luật Hồi giáo không phải là hệ thống pháp luật mà chỉ là một phần Shariah Các quy định của luật Hồi giáo hoàn toàn độc lập, không chịu sự chi phối của Nhà nước, không quyền lực nào có thể thay đổi Luật Hồi giáo Luật Hồi giáo không phải là hệ thống các quy phạm pháp luật theo đúng nghĩa của thuật ngữ này Luật Hồi giáo xa lạ với cách tiếp cận lịch sử coi pháp luật là hiện tượng được sinh ra và thay đổi để đáp ứng nhu cầu của đời sống xã hội Luật Hồi giáo được coi là Thượng đế đặt ra một lần và không thay đổi, xã hội cần phải tuân theo luật của thượng đế chứ không phải ngược lại

- Sự ra đời của Luật Hồi giáo: Luật Hồi giáo như một phần của giới luật đạo Hồi, có mối liên hệ chặt chẽ với Hồi giáo và văn minh Hồi giáo nên sự hình thành và phát triển của luật Hồi giáo gắn với sự hình thành và phát triển của đạo Hồi Tín đồ Hồi giáo tin rằng tôn giáo của họ dựa trên những thần khải từ thượng đế được thượng đế qua các nhà tiên tri và những thần khải qua nhà tiên tri Mohamed là những tuyên ngôn đầy đủ nhất, cuối cùng và tối cao của thượng

đế

+ Mohamed sinh năm 570 tại thành phố Mecca trong một gia đình thương nhân nghèo Ông mồ côi mẹ và được chú nuôi nấng Đến năm Mohamed hai mươi lăm tuổi, ông vào làm việc cho Khadija – một khóa phụ giàu có lớn hơn ông 15 tuổi Bà sinh cho ông cô con gái Fatima trước khi ông lấy bà làm vợ Từ

đó, Mohamed có cuộc sống dễ chịu hơn và ông có điều kiện để suy nghĩ nhiều

hơn về các vấn đề của dân tộc ông Năm 611, khi đang một mình cô độc suy ngẫm trong hang trên núi thì Mohamed thấy như mình được thượng đế triệu gọi

để trở thành tiên tri của Ngài Thiên thần Gabriel hiện lên trước mặt ông, ra lệnh cho ông phải nói lạ những lời của thượng đế, đọc cho ông nghe những lời lẽ mà ông vẫn nhớ rõ ràng trong đầu Trong vài năm sau lần khải thị đầu tiên, Mohamed vẫn chưa công khai nói về tôn giáo mới của mình mà chỉ truyền lại cho người thân và bạn bè ông Nhưng khi ông bắt đầu thuyết giảng trước công chúng thì một số người đã tin theo Ông rao giảng những tư tưởng về sự bình đẳng và lòng nhân từ, phê phán việc thời phụng đa thần Ông cũng phát biểu chống lại việc cho vay nặng lãi đối với những người nghèo khó, hoạn nạn Từ năm 611 đến 621, Mohamed đã kêu gọi người dân thành Mecca nghe theo lời thượng đế chấp nhận một thượng đế độc tôn nhưng không thành Ông bị những

họ hành giầu có từ chối làm ăn, thậm chí còn tìm cách sát hại ông Trong lúc này, hai bộ tộc chính ở Medina đã thù địch và kình chống nhau nhiều năm nay Một số người của hai bộ tộc này thấy ông có thể là người hòa giải những bất đồng giữa họ Một cuộc dàn xếp bí mật để những người tin theo Mohamed rời Mecca và Mohamed cũng trốn đến Medina năm 622 Ở Medina, ông chuyên hòa giải xung đột giữa các bộ lạc; ông liên minh với những bộ lạc láng giềng để đem đến sự ổn định cho vùng này Dần dần ông thành lập nên cộng đồng Hồi giáo với hệ thống chính quyền, luật pháp và các thể chế riêng Chính trong thời gian

đó, Mohamed còn được thượng đế khải thần thêm nhiều lần nữa để nói về những luật lệ tổ chức xã hội của người Hồi giáo Mohamed trở thành lãnh tụ tôn giáo

và chính trị Năm 630, Mohamed cùng các tín đồ hành quân tiến chiếm Mecca Những người Mecca cuối cùng cũng chấp nhận đạo Hồi Mohamed tiến hành công cuộc chinh phục các bộ tộc Ả rập Chẳng bao lâu sau các bộ tộc chính trong thế giới Ả rập đã cải theo đạo Hồi và lần đầu tiên trong lịch sử, các bộ tộc

Ả rập liên kết lại với nhau cùng một bổn phận với một tôn giáo và một thượng đế

+ Sau khi Mohamed qua đời năm 632, những người kế vị chỉ trong vòng một thế kỉ đã chinh phục đất đai và bành trướng đạo Hồi bằng lưỡi gươm và tạo nên

đế quốc lớn nhất bấy giờ, trải dài từ biên giới Ấn Độ tới bờ biển Đại Tây Dương Sau các cuộc thập tự chinh, triều đại của các caliph sụp đổ, đế chế Hồi giáo chia ra thành nhiều nhóm các quốc gia Hồi giáo nhỏ hơn Từ thế kỉ XVI, thế giới Hồi giáo bắt đầu trì trệ và trở thành mục tiêu của các cuộc xâm lược thuộc địa châu Âu Đến thế kỉ XIX, hầu hết các quốc gia Hồi giáo đều nằm trong vòng ảnh hưởng của châu Âu hay là thuộc địa Trong xã hội Hồi giáo không có sự phân biệt rạch ròi giữa tôn giáo với chính trị và luật pháp Những khải thị trong Kinh Koran trong thời kì Medina rõ ràng để đáp ứng cho những yêu cầu về tổ chức xã hội và chính quyền của nhà tiên tri ở đây Vì vậy Kinh Koran cung cấp bộ khung luật pháp cho việc tổ chức chính quyền chính trị và xác định các bổn phận, nghĩa vụ cũng như quyền lợi của các công dân tín đồ trong xã hội Hồi giáo

b Đặc điểm của Luật Hồi giáo.

- Ổn định và có tính mềm dẻo

Luật Hồi giáo ổn định, không thay đổi vì đây được coi là sản phẩm của Thánh thần (Mohamed nói ta chỉ là sứ giả, tuyên đọc lại ý nguyện của Thánh Alla) Các chế định pháp luật trong Luật Hồi giáo mang tính cổ xưa, quan điểm rất độc đáo không tìm thấy trong các dòng họ pháp luật như common law, civil law… Đồng thời các giáo sư Luật Hồi giáo cho rằng: Con người không sáng tạo ra luật

mà con người tìm ra các quy phạm pháp luật được Thánh Alla ban cho trong Kinh Koran, nếu mà tìm chưa thấy thì tiếp tục tìm ra Luật Hồi giáo mang tính mềm dẻo vì để thích ứng với xã hội hiện đại

- Luật Hồi giáo mang tính độc đáo, khác với Luật thế tục và luật tôn giáo khác.

+ Với pháp luật của nhà nước Hay còn gọi là luật thế tục, do Nhà nước hoặc thẩm phán ban hành ra Còn Luật Hồi giáo là do Thánh Alla ban cho

+ Với pháp luật của các tôn giáo khác (ví dụ như Luật giáo hội)

Thứ nhất, luật giáo hội do các giáo sĩ Cơ đốc giáo soạn thảo ra nên không có nguồn gốc thần thánh Luật giáo hội còn được sửa đổi cho phù hợp với thực tiễn nhưng Luật Hồi giáo thì không được sửa đổi, mang tính ổn định Thứ hai, Luật giáo hội chỉ điều chỉnh một số lĩnh vực như quan hệ gia đình, giữa các tín đồ đạo Cơ đốc Đồng thời Luật giáo hội không thay thế mà tồn tại bên trong luật thế tục Trong khi đó, Luật Hồi giáo có phạm vi điều chỉnh rộng lớn và Luật Hồi giáo có hiệu lực cao nhất, ở nhiều quốc gia Hiến pháp phải phù hợp với Luật Hồi giáo Thứ ba, sự tác động tới đời sống xã hội của tín đồ là khác nhau Luật Hồi giáo cho rằng vi phạm trong kiếp này sẽ bị trừng phạt ở kiếp khác Còn Luật giáo hội không cho rằng có sự trừng phạt ở kiếp khác, không có sức ép tâm linh, không phải chịu hậu quả nếu vi phạm

- Phạm vi điều chỉnh rộng

Luật Hồi giáo can thiệp cả vào những vấn đề mà các hệ thống pháp luật khác xét thấy không cần điều chỉnh bằng pháp luật Ví dụ Luật Hồi giáo quy định chi tiết

cả việc tẩy uế trước khi cầu nguyện, tín đồ phải thể hiện lòng xót thương đối với người tàn phế bên đường…Luật Hồi giáo có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các lĩnh vực pháp luật truyền thống như hôn nhân – gia đình, thừa kế, hình

sự Còn trong các lĩnh vực pháp luật khác như hợp đồng, sở hữu thì sự ảnh hưởng của luật Hồi giáo có phần yếu hơn

c Phạm vi ảnh hưởng của luật Hồi giáo.

Sự mở rộng của luật Hồi giáo bằng các con đường khác nhau là truyền đạo, chiến tranh và thương mại Trong đó chủ yếu thông qua truyền bá đạo Hồi

2 Nguồn của luật Hồi giáo

Luật Hồi giáo có hệ thống nguồn luật như sau: nguồn cơ bản bao gồm Kinh Koran và Sunna; nguồn phát sinh bao gồm: Ijma và Quias

2.1 Kinh Thánh Koran:

Kinh Koran là cuốn Kinh thánh được viết bằng tiếng Ả rập Kinh Koran được hình thành từ những gì mà Mohammed hay những lời mà thượng đế thần

khải qua ông khi thuyết giảng Những lời tuyên đọc này được tập hợp thành sách hai mươi năm sau khi Mohamed qua đời Kinh Koran gồm 114 chương, chia thành các tiết với 6.237 đoạn thơ Kinh Koran quy định một phạm vi rất rộng, từ những quy tắc ứng xử cá nhân, quan hệ trong gia đình, với láng giềng, với cộng đồng cho đến đời sống kinh tế và chính trị quốc gia, từ hôn nhân, bố thí cho đến quan hệ với những người không theo đạo Hồi và trừng phạt tội lỗi Trong Kinh Koran có rất ít đoạn có thể áp dụng như những quy phạm pháp luật Những đoạn này thường không đủ độ chính xác và cụ thể như những quy phạm pháp luật và điều chỉnh nhiều vấn đề như: nhân thân (70 đoạn), quyền dân sự (70 đoạn), hình

sự (30 đoạn), thủ tục tư pháp (13 đoạn), hiến pháp (10 đoạn), kinh tế và tài chính (10 đoạn), luật quốc tế (25 đoạn) Ví dụ về nguồn luật được thể hiện trong Kinh Koran như sau: “Khi vay nợ nhau trong thời hạn xác định, cần viết thành văn tự Phải nên có văn tự cụ thể giữa hai bên…Hãy để người vay nợ xác nhận rõ… Đừng ngại ngần viết ra dù nợ lớn hay nhỏ và hạn cũng ghi rõ trên đó Việc ấy sẽ hữu hiệu hơn như Thánh Allah nhận thấy, để thời được chắc chắn hơn về sau, và

là cách tốt nhất để các bên khỏi nghi ngại nhau…(Koran, 2:282) “Thượng đế cho rằng việc buôn bán là hợp luật, còn vay lấy lãi là không hợp luật” (Koran, 2:282)

Những đoạn mang nội dung pháp lí trong Kinh Koran giống như những quyết định Mohamed tuyên đọc với tư cách là quan tòa và thiên sứ của thượng

đế Trong đó, Mohamed luôn vận dụng những tập quán phổ biến của các bộ tộc

Ả rập

2.2 Sunna

Sunna có nghĩa là “con đường quen đi” là lối sống, cách hàng xử trong cuộc đời nhà tiên tri Mohamed Sunna bao gồm những hành xử cụ thể, những lời khuyên dạy hoặc cấm đoán xuất phát trực tiếp từ Mohamed Sunna là nguồn luật quan trọng của Islam sau kinh Koran

Sunna đưa ra những quy định mà trong Kinh Koran không có Chẳng hạn: Kinh Koran cấm uống rượu nhưng lại không có quy định nào về hình phạt, điều này

có thể tìm thấy trong Sunna – đoạn kể lại chuyện Mohamed đã nói gì khi có người uống rượu và chính nhà tiên tri đã thực hiện việc đánh roi Trong tố tụng

tư pháp ở các nước Hồi giáo, lời thề có tầm quan trọng rất lớn và điều này được quy định trong Sunna

2.3 Ijima

Ijma được sử dụng để giải thích các loại nguồn cơ bản Thực chất, nó là các quan điểm chung, các giải pháp pháp lí cho những tình huống mới do các học giả Hồi giáo đưa ra, trên cơ sở các nguyên tắc chung của các nguồn luật cơ bản, được những người có thẩm quyền chấp nhận Thông thường đây là những giải pháp cho những tình huống mới nhưng vẫn gắn bó mật thiết với các nguyên tắc chung của các nguồn luật cơ bản (Koran và Sunna) Một ví dụ về Ijma là trong Luật Hồi giáo quy định phụ nữ không được làm thẩm phán Quy định này không

có trong Kinh Koran và Sunna nhưng đây là cách giải thích theo quan điểm thống nhất của các học giả pháp luật Hồi giáo

Ngày nay, chỉ có một số nhà bác học lớn nghiên cứu trực tiếp hai loại nguồn cơ bản Còn lại đại đa số các luật gia Hồi giáo phải sử dụng Ijma để đưa ra các giải pháp cho các vấn đề của cuộc sống hiện nay Chẳng hạn vấn đề sinh đẻ bằng con đường thụ tinh nhân tạo, cấy ghép các bộ phận cơ thể con người Do đó, Ijma có tầm quan trọng đặc biệt trong thực tiễn Thẩm phán không chỉ tìm kiếm các cơ

sở cho các quyết định của mình trong Kinh Koran hay Sunna mà còn trong các cuốn sách trình bày về những quyết định do Ijma định hướng Chỉ sau khi được chép trong các cuốn sách này, các quy phạm pháp luật mới được áp dụng mà không phụ thuộc vào xuất xứ của chúng

2.4 Qias:

Thực chất là phương pháp suy luận để giải thích luật Bằng phương pháp này, các luật gia có thể “kết hợp ý chí của thần thánh với lí trí của con người” Việc

suy luận theo sự việc tương tự chỉ được xem như phương thức giải thích và áp dụng pháp luật do luật Hồi giáo được xây dựng trên cơ sở nguyên tắc uy tín Ví

dụ của việc sử dụng Quias là Kinh Koran cấm uống rượu, Quias có thể suy luận theo cách: quy định này cũng đồng thời cấm sử dụng chất có cồn, cấm sử dụng chất ma túy Quias còn được sử dụng để xây dựng các quy định đối với các trường hợp chưa biết đến hoặc chưa từng tồn tại trước đó

Lưu ý:

-Các dòng họ pháp luật khác cần xem thứ tự các nguồn luật, còn trong các nguồn của luật Hồi giáo thì ko xảy ra điều đó vì nó bổ sung cho nhau

- Nguồn luật của một quốc gia Hồi giáo thì bao gồm nhiều nguồn: Luật Hồi giáo, luật thành văn của nhà nước

3 Sự thích ứng của luật Hồi giáo với xã hội hiện đại.

- Lí do của việc làm cho luật Hồi giáo thích ứng với xã hội hiện đại

+ Thứ nhất là do Luật Hồi giáo được hình thành từ thế kỉ thứ VII và gần như bất di bất dịch, không còn phù hợp với cuộc sống hiện đại Tuy nhiên các quốc gia Hồi giáo vẫn áp dụng Luật Hồi giáo rộng rãi với hơn 1,3 tỉ người Hồi giáo

Vì vậy, nhiều quốc gia Hồi giáo vấn tiếp tục khẳng định gắn bó với các nguyên tắc của đạo Hồi, mặt khác tìm cách thích nghi với với pháp luật của thế giới + Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc giao lưu thương mại giữa các quốc gia diễn ra thường xuyên và nhiều vấn đề như tội phạm, môi trường là trách nhiệm của mọi quốc gia Vì vậy, các quốc gia Hồi giáo cũng tìm cách để thích nghi với pháp luật của thế giới

- Các giải pháp làm cho luật Hồi giáo thích ứng với thế giới hiện đại

+ Sử dụng tập quán pháp

Theo luật Hồi giáo, tập quán không phải là nguồn luật nhưng các luật có thể áp dụng tập quán để lấp chỗ trống trong luật Hồi giáo Thông thường, đó là những tập quán liên quan đến cách tính giá trị hoặc cách thức thanh toán của hồi môn,

việc sử dụng nguồn nước giữa hai chủ sở hữu đất, hoặc tập quán trong lĩnh vực thương mại Tuy nhiên, tập quán đó phải phù hợp với luật Hồi giáo

+ Sử dụng hợp đồng

Ví dụ 1: Luật Hồi giáo cấm giao kết hợp đồng cho vay lãi Nhưng người

ta có thể lẩn tránh điều cấm này bằng cách đưa cho chủ nợ hưởng một sản phẩm

từ thu nhập – với danh nghĩa vật bảo đảm hoặc thỏa thuận phân chia lợi nhuận, bán trả chậm theo cách nào đó Mặt khác cũng có thể quan niệm rằng, việc cấm cho vay lãi chỉ liên quan đến thể nhân, và thể nhân này là người có tội Còn pháp nhân (ngân hàng, quỹ tiết kiệm, công ty) có thể không bị ràng buộc bởi quy phạm này Ví dụ 2: Luật Hồi giáo cấm giao kết hợp đồng thuê đất Nhưng người

ta có thể giao kết hợp đồng sử dụng chung đất đai để thay thế hợp đồng cho thuê đất

+ Sử dụng thủ thuật pháp lý

Để thích nghi với cuộc sống hiện đại, các luật gia có thể tăng cường sử dụng các thỏa thuận giữa tư nhân để lẩn tránh những quy định pháp luật không còn phù hợp Ví dụ 1: Luật Hồi giáo chỉ trao quyền li hôn cho người chồng, mà không cho người vợ Quy định này có thể sửa chữa bằng cách: khi kết hôn, vợ chồng có thể thỏa thuận trao cho người vợ quyền được li hôn thay mặt chồng Ví

dụ 2: luật Hồi giáo cho phép chế độ đa thê và người chồng có quyền bỏ rơi người vợ Để hạn chế tình trạng trên, khi kết hôn, vợ chồng có thể thỏa thuận

“chung sống tạm thời trong thời gian 70 năm” Hoặc quy định bằng văn bản pháp luật theo đó cho người vợ được hưởng khoản bồi thường rất lớn nếu người

vợ bị người chồng bỏ rơi một cách bất công hoăc người chồng đối xử với những người vợ của mình một cách không bình đẳng

+ Sử dụng sự can thiệp của nhà nước.

Theo đạo Hồi, nhà Vua không phải là ông chủ mà là đầy tớ của pháp luật

Do đó nhà vua không thể làm ra luật Tuy nhiên, nhà vua quản lí đất nước nên Luật Hồi giáo thừa nhận tính hợp pháp của các văn bản pháp luật do nhà vua và

những người có thẩm quyền ban hành (các quyết định hành chính, các văn bản pháp luật của các bộ )

II PHÁP LUẬT CÁC QUỐC GIA HỒI GIÁO

1 Khái quát về pháp luật các quốc gia chịu ảnh hưởng của Đạo Hồi

Kể từ sau khi chống lại ách thực dân giành độc lập dân tộc thì đã hình thành nên hơn 40 quốc gia Hồi giáo riêng biệt Các quốc gia Hồi giáo ngày nay

có những sự khác biệt chia rẽ họ với nhau nhưng vẫn có chung di sản và sự ràng buộc mạnh mẽ qua tôn giáo của mình Nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng đặc biệt sâu sắc của Hồi giáo, tiếp tục tuyên bố trong những đạo luật về hiến pháp về sự gắn bó với những nguyên tắc của Hồi giáo Việc tuân thủ các nguyên tắc Hồi giáo được quy định trong hiến pháp của Marocco, Tunice, Angiery, Iran, Pakistan Các luật như Bộ luật dân sự Ai Cập, Bộ luật dân sự Iraq, Bộ luật dân

sự Angiery quy định các thẩm phán tuân theo các nguyên tắc Hồi giáo khi trong luật có những khoảng trống Tuy nhiên hầu như không quốc gia nào chịu sự ảnh hưởng hoàn toàn của luật Hồi giáo Ở các quốc gia Hồi giáo, Luật Hồi giáo vẫn được giữ nguyên nhưng Nhà nước tiến hành những cải cách đáng kể trong luật thành văn Việc bên cạnh Luật Hồi giáo còn hệ thống pháp luật thực định của quốc gia không gây tranh cãi gì vì đạo Hồi công nhận rằng lí thuyết Nhà nước được trao thẩm quyền điều chỉnh cuộc sống bên ngoài cộng đồng Hồi giáo

2 Hệ thống pháp luật của các quốc gia chịu ảnh hưởng của Đạo Hồi

- Các nước XHCN

Các nước đã từng là nước CHXHCN: Albania, Kazakhstan, Turkmenistan, Ouzbekistan, Tadjikistan, Kirghizstan) Các nước này có thời kì dài tiến hành xấy dựng CNXH theo học thuyết Mác –Lênin nên đạo Hồi không được khuyến khích phát triển Tuy vậy, Hồi giáo vẫn tồn tại song ảnh hưởng của

nó rất hạn chế

- Bán đảo Ả rập, Apganistan và Pakistan: Pháp luật các quốc gia này thừa nhận

tính tối cao của luật Hồi giáo Nhà nước chỉ là thứ cấp bên cạnh tôn giáo và đơn giản chỉ là công cụ để thực hiện các quy định tôn giáo

- Các nước mà Luật Hồi giáo bị pha trộn:

+ Các nước tiếp nhận Common law gồm Bengale, Malaysia, Bắc Nigeria

+ Các nước tiếp nhận Civil law gồm các nước châu Phi nói tiếng Pháp, các nước nói tiếng Ả rập, Iran, Indonexia