XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN của án lệ TRONG hệ THỐNG NGUỒN PHÁP LUẬT THÀNH văn của hệ THỐNG PHÁP LUẬT THUỘC DÒNG họ PHÁP LUẬT CIVIL LAW và LIÊN hệ với VIỆT NAM

Theo quy định tại Nghi quyết 03/2015/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ, thì án lệ được hiểu như sau : “Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định

MÔN HỌC: LUẬT SO SÁNH

Tên đề tài:

XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA ÁN

LỆ TRONG HỆ THỐNG NGUỒN PHÁP LUẬT THÀNH VĂN CỦA HỆ THỐNG PHÁP LUẬT THUỘC DÒNG

HỌ PHÁP LUẬT CIVIL LAW VÀ

LIÊN HỆ VỚI VIỆT NAM

Mục lục

CIVIL LAW 3

1 Khái quát về án lệ 3

2 Khái quát về dòng họ pháp luật Civil Law 4

II VỊ TRÍ CỦA ÁN LỆ TRONG DÒNG HỌ PHÁP LUẬT CIVIL LAW 6

1 Án lệ trong giai đoạn trước đây không được coi trọng 6

2 Án lệ trong giai đoạn gần đây được coi trọng hơn trong dòng họ pháp luật civil law 7

2.1 Án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp 8 2.2 Án lệ trong hệ thống pháp luật CHLB Đức 9

2.3 Tiến trình khẳng định vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp và Đức 10

III ÁN LỆ Ở VIỆT NAM 11

1 Sự thay đổi vị thế của án lệ ở Việt Nam 11

1.1 Thời kì trước năm 1975 án lệ đã được thừa nhận và áp dụng tại Việt Nam 11 1.2 Thời kì sau năm 1975 sự biến động về vị trí của án lệ trong hệ thống nguồn của pháp luật Việt Nam 13

2 Kinh nghiệm cần thiết cho việc phát triển án lệ ở Việt Nam 15

IV KẾT LUẬN 17

I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ÁN LỆ VÀ DÒNG HỌ PHÁP LUẬT CIVIL LAW

1 Khái quát về án lệ

Trong tiếng Anh, án lệ là "precedent”, thuật ngữ này phát sinh từ hệ thống thông luật (common law) với hệ thống quan điểm lý luận pháp lý khác biệt hẳn với hệ thống dân luật (civil law) Vì vậy, án lệ sẽ không dễ dàng để được tiếp nhận đối với các luật gia, nhà nghiên cứu ở các nước thuộc hệ thống dân luật (civil law)

Theo từ điển Black’s Law thì án lệ được hiểu như sau:

1 Án lệ là việc làm luật của tòa án khi công nhận và áp dụng các quy tắc mới trong quá trình xét xử;

2 Vụ việc đã được giải quyết làm cơ sở để đưa ra phán quyết cho những trường hợp có tình tiết hoặc vấn đề tương tự sau này ”

Theo quy định tại Nghi quyết 03/2015/NQ-HĐTP về quy trình lựa chọn,

công bố và áp dụng án lệ, thì án lệ được hiểu như sau : “Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một

vụ việc cụ thể được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Toà án nhân dân tối cao công bố là án lệ để các Toà án nghiên cứu, áp dụng trong xét xử.”

 Một số giá trị cơ bản của nguồn luật án lệ:

tập trung vào việc giải quyết những vấn đề cụ thể của đời sống thực tế chứ không phải giải quyết vấn đề bằng các lý thuyết chung chung trừu tượng

cách nhanh chóng và kịp thời

Đời sống xã hội luôn vận động, phát triển còn các quy phạm trong các văn bản pháp luật mang tính ổn định, dẫn đến hệ quả là luật pháp có thể lạc hậu hay có thể thiếu hụt để giải quyết các vấn đề của cuộc sống Để khắc phục tình trạng này, các luật gia dân luật tìm đến những nguồn bổ trợ khác như áp dụng tập quán hoặc sử dụng án lệ

Một số người cho rằng, án lệ được tạo ra bởi một vài thẩm phán trong hội đồng xét xử khi xử lý một vụ việc cụ thể nên có thể dân đến tình trạng chủ quan, tùy tiện trong việc tạo ra các quy tắc án lệ Thật ra, nhận định này mới chỉ nhìn

bề ngoài về nguồn luật án lệ và hiểu không đúng về bản chất, tinh thần của học thuyết án lệ (doctrine of stare decisis) Trước hết, một quy tắc án lệ không phải hình thành từ một bản án cụ thể, mà nó phải được hình thành qua hàng loạt các

vụ việc tương tự về sau, bản án đầu tiên chỉ là hình mâu phác thảo lên một quy tắc án lệ Vì vậy, một quy tắc án lệ trong pháp luật thông luật không có tác giả, không có bản quyền cho bất kỳ thẩm phán nào Hai là, quy tắc án lệ trong pháp luật thông luật là kết quả của quá trình đưa ra những lý lẽ và tranh luận lâu dài

Sự tranh luận được thể hiện thông qua sự tranh luận giữa bên nguyên và bên bị trong vụ việc, giữa các thẩm phán trong hội đồng xét xử, giữa các thẩm phán sau với các thẩm phán trước đó khi họ vận dụng lý lẽ của các phán quyết trước

đó Ba là, quy tắc án lệ phải được thừa nhận là giá trị chung (common value) hay là lý lẽ chung (common reason)

2 Khái quát về dòng họ pháp luật Civil Law

Thuật ngữ civil law trong lĩnh vực luật học có hai nghĩa phổ biến:

hệ thống pháp luật La Mã- Đức), là dòng họ pháp luật lớn nhất thế giới, tồn tại ở các nước châu Âu như Pháp, Italia, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Đức, Áo, Bỉ, Lúc- xăm- bua, Hà Lan, Thụy Sĩ, Scotland, phần lớn các

nước châu Phi, hầu hết các nước Châu Mỹ Latinh, các nước phương đông

kể cả Nhật Bản

và nhân thân giữa các cá nhân, thuộc lĩnh vực luật tư điều chỉnh các quan

hệ giữa tư nhân với tư nhân

Trong lĩnh vực luật so sánh, dòng họ civil law được hiểu theo nghĩa thứ nhất là hệ thống pháp luật lớn nhất thế giới mà nền tảng của nó là luật La Mã cổ đại

 Nhìn một cách tổng quan, dòng họ pháp luật Civil law có các đặc điểm cơ bản sau:

 Chịu ảnh hưởng sâu sắc của Luật La Mã

Các bộ luật lớn nhất châu Âu như Bộ luật dân sự Napoleon năm 1804, bộ luật dân sự Đức năm 1896 đều được hình thành trên cơ sở kết hợp tập quán địa phương và luật La Mã Luật La Mã được nghiên cứu tại các trường đại học ở Đức, Pháp và các nước lục địa Châu Âu và được coi là nguồn bỉ sung được áp dụng trực tiếp nếu pháp luật thành văn và tập quán luật của họ chưa có quy định đối với quan hệ xã hội cần thiết phải điều chỉnh pháp luật

 Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law được phân chia thành

công pháp và tư pháp

Công pháp bao gồm những ngành luật điều chỉnh các quan hệ xã hội giữa

cơ quan nhà nước với nhau hoặc giữa cac cơ quan nhà nước với tư nhân.Tư pháp bao gồm các ngành luật điều chỉnh các quan hệ tư nhân với tư nhân tư pháp Cơ sở để phân chia luật pháp thành công pháp và tư pháp là phương pháp điều chỉnh (phưong pháp tác động luật lên các quan hệ xã hội).Phương pháp điều chỉnh đặc trưng của tư pháp là phương tự do thỏa thuận ý chí và bỉnh đẳng, còn phương pháp thỏa thuận của công pháp là phương pháp mệnh lệnh

 Các hệ thống pháp luât thuộc dòng họ civil law coi trọng lý luận pháp

luận

Ngay từ thế kỉ XII, XIII, khi các trường đại học của các quốc gia lục địa Châu Âu ra đời, quan điểm của các giáo sư đại học lúc này dã là: Phpas luật là công cụ, là mô hình tổ chức xã hội, là cái “ Sollen” chứ không phải “ sein” Các quan điểm này được duy trì trong những thế kỉ tiếp theo Các học thuyết pháp luật.Các học thuyết pháp luật, các nguyên tắc pháp luật được coi là nguồn của pháp luật

 Các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law có trình độ hệ thống

hóa, pháp điển hóa cao

Ngoài các bộ luật thông thường như bộ luật hình sự, bộ luật tố tụng hình

sự, bộ luật tố tụng dân sự, bộ luật lao động, bộ luật thương mại các quốc gia châu Âu đã xây dựng nhiều bộ luật khác nhau như bộ luật đất đai, bộ luật tố tụng hành chính… Các quy phạm luật trong các bộ luật thường rất cụ thể với các chế tài rõ rang vì vậy có thẻ áp dụng trực tiếp vào các quan hệ xã hội mà khong cần thông qua văn bản pháp luật trung gian như nghị định hoặc thông tư hướng dẫn thi hành

 Dòng họ civil law không coi tiền lệ pháp là hình thức pháp luật thông

dụng và phổ biến như pháp luật thành văn

Khác với dòng họ common law, dòng họ pháp luật civil law chịu ảnh hưởng sâu sắc của thuyết phân chia quyền lực nên không thừa nhận vai trò lập pháp của các cơ quan xét xử

LAW

1 Án lệ trong giai đoạn trước đây không được coi trọng

Theo quan điểm lý luận phổ biến của các hệ thống pháp luật ở lục địa châu Âu, các nguyên tắc, các giải pháp pháp lý rút ra từ án lệ không có cùng giá trị như luật thành văn Đó là các giải pháp không chắc chắn, có thể bị hủy bỏ, sửa đổi bất kỳ lúc nào phụ thuộc vào việc mới Thực tiễn xét xử của tòa án không bị rằng buộc bởi những quy phạm do chính nó tạo ra và cũng không thể dựa vào các quy phạm đó để biện luận cho quyết định của mình Án lệ chỉ được

áp dụng khi thẩm phán thấy phù hợp với bản án đang xét xử Án lệ không được coi là nguồn cơ bản

Bộ luật dân sự Napholeon đã thiết lập một số quy định gây cản trở cho việc phát triển án lệ Điều 5 Bộ luật dân sự Napholeon quy định “Cấm các thẩm phán đặt ra các quy định chung và có tính lập quy để tuyên án đối với những vụ việc được giao để xét xử” Điều 1351 bộ luật này cũng xác định: “ Bản án chỉ có hiệu lực pháp luật đối với một vụ việc Chỉ được xem là cùng một vụ việc khi yêu cầu về cùng một vấn đề, dựa trên cùng một căn cứ và giữa cùng các bên tranh chấp”

2 Án lệ trong giai đoạn gần đây được coi trọng hơn trong dòng họ pháp luật civil law

Mặc dù có nhiều cản trở như đã trình bày ở trên đây, ý nghĩa quan trọng của án lệ ngày càng được coi trọng và án lệ ngày càng được thừa nhận điều đó được chứng minh trong quá trình phát triển của pháp luật Trong xu hướng hội

tụ, các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ civil law sẽ ngày càng coi trọng phán quyết của tòa án Điều này được thể hiện ở hai vấn đề:

 Thể kỉ XIX, cơ chế bảo hiến đã ra đời, do đó đã tồn tại các tổ chức bảo hiến (ở Đức là tòa án bảo hiến) Chính vì thế, phán quyết của tổ chức bảo hiến có tính rằng buộc đối với các tòa án cấp dưới Tại Đức tòa án bảo hiến liên bang và tòa án liên bang khác có toàn quyền trong việc

xây dụng án lệ Tòa án cấp dưới có nghĩa vụ phải thực hiện án lệ của tòa án này, nếu không bản án của họ có thể bị giám đốc thẩm

 Trong quá trình xét xử, để đảm bảo tính thống nhất trong việc xét xử, đảm bảo tính đúng đắn về chuyên môn nghiệp vụ cũng như sự tôn trọng của tòa án cấp trên, tòa cấp dưới luôn có xu hướng tham khảo những bản án đã được tuyên, căn cứ vào đó để đưa ra quyết định cho bản án cụ thể của mình

Các phán quyết của tòa án rất hay được quy chiếu tới các phán quyết đã tuyên trước đó Đây cũng có thể coi là những biểu hiện của việc sử dụng án lệ trong hệ thống pháp luật của các nước thuộc dòng họ Civil law

2.1 Án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp

Án lệ trong lĩnh vực luật dân sự là yếu bổ sung cho sự trường tồn của

BLDS Pháp Nhìn chung, sẽ là sai lầm nếu ai đó cho rằng, BLDS nước Pháp được pháp điển hoá rất chi tiết và đầy đủ, nó sẽ là cơ sở để giải quyết được tất

cả những vấn đề pháp luật dân sự nảy sinh trong xã hội Theo Portalis “luật pháp đứng yên trong khi đời sống xã hội của con người luôn thay đổi, vì lý do

đó mà không ai có thể qui định tất cả mọi vấn đề có thể phát sinh”

Phạm vi bao quát trong các quy định của BLDS Pháp là rất rộng Thực tiễn đã cho thấy, án lệ trong lĩnh vực luật dân sự đã và đang đóng một vai trò quan trọng cho sự phát triển pháp luật dân sự ở Pháp Điều này có thể hiểu là, các thẩm phán nên giải thích các qui định, nguyên tắc của BLDS Pháp một cách linh hoạt để nó phù hợp với sự thay đổi của đời sống xã hội Án lệ trong luật dân

sự chính là nguồn luật bổ trợ cho luật thành văn Nhiều điều luật trong BLDS được giải thích bởi các toà án Điều này làm cho các án lệ trong lĩnh vực luật dân sự trở thành phương tiện để hiểu được BLDS Những án lệ quan trọng nhất trong lĩnh vực luật dân sự ở Pháp được thiết lập bởi Toà phá án

Án lệ trong lĩnh vực luật hành chính: Không giống như lĩnh vực luật dân

sự, luật hành chính của Pháp không được pháp điển hoá Thực tiễn cho thấy, luật hành chính ở Pháp được phát triển trên cơ sở án lệ Cũng có thể nói rằng, án

lệ đóng vai trò quan trọng cho sự phát triển ngành luật hành chính hơn bất cứ ngành luật nào trong hệ thống pháp luật của Pháp

Với tư cách là toà án cấp cao nhất trong ngạch toà hành chính, Tham chính viện (Conseil d’Etat)đã đưa ra rất nhiều quyết định được coi là những án

lệ của luật hành chính Khi không có văn bản pháp luật điều chỉnh những vấn đề

cụ thể, các toà hành chính ở Pháp đã tự đặt ra những quy tắc, giải pháp đối với các tranh chấp hành chính trước toà Các cơ quan hành chính nhà nước luôn tôn trọng các quyết định của Tham chính viện và coi đó như là nguồn của luật hành chính

2.2 Án lệ trong hệ thống pháp luật CHLB Đức

Trong xu hướng pháp điển hoá pháp luật ở Đức, vị trí của án lệ chưa bao giờ bị đánh giá thấp trong hệ thống pháp luật Như chúng ta đã biết, ở Châu Âu

có hình thức thông luật, nó được phát triển trong quá trình tiếp nhận luật La Mã Trong trường hợp không có sẵn văn bản pháp luật hay tập quán, các các thẩm phán Đức đã áp dụng linh hoạt các nguyên tắc của luật La Mã trong xét xử Vì thế có thể nói, trong khoảng thời gian từ thế kỷ thứ XVII đến thế kỷ thứ XVIII,

án lệ đã đóng vai trò quan trọng trong pháp luật Đức

Sự hiểu biết và thông thạo các án lệ trong lĩnh vực dân sự có lẽ là cách tốt nhất để các thẩm phán và luật sư ở Đức áp dụng đúng các qui định của BLDS Đức năm 1900 Trong BLDS Đức, các quy định về hợp đồng, bồi thường thiệt hại v.v đã được hỗ trợ bởi hàng loạt những án lệ Ví dụ, Điều 181 BLDS Đức

1900 quy định một chi nhánh không được cam kết, khi không có sự đồng ý của Công ty mẹ của nó, các hợp đồng nhân danh công ty mẹ, trừ những giao dịch trong phạm vi nghĩa vụ của chi nhánh Tòa án tối cao CHLB Đức đã giải thích

điều 181 với cách hiểu là: các chi nhánh không thể tham gia các giao dịch dân

sự khi không có sự cho phép, trừ trường hợp các giao dịch đó chỉ đem lại lợi ích cho công ty mẹ

Án lệ của Tòa án tối cao CHLB Đức (về dân sự và hình sự) luôn được các toà án cấp dưới tuân theo khi áp dụng trong thực tiễn áp dụng pháp luật Nếu toà

án cấp dưới không tuân theo cách giải thích và áp dụng pháp luật của các bản án

mà Tòa án tối cao CHLB Đức đã tuyên, thì các toà án cấp dưới có nghĩa vụ giải thích rõ vì sao nó không tuân theo Thậm chí các luật sư cũng phải thực sự quan tâm đến án lệ, bởi nếu không chú ý đến các án lệ của các toà án cấp cao, thì luật

sư có thể sẽ phải bồi thường thiệt hại cho khách hàng vì tư vấn không đúng

Trong lĩnh vực luật Hiến pháp, các án lệ của Toà án Hiến pháp CHLB Đức có hiệu lực như luật, nó bắt buộc các toà án cấp dưới phải tuân theo Điều 31.1 của Luật Toà án Hiến pháp Đức quy định “Các quyết định của Toà án Hiến pháp CHLB Đức có hiệu lực bắt buộc với các cơ quan của chính quyền liên bang và các tiểu bang cũng như tất cả những toà án và các cơ quan nhà nước khác” Toà án Hiến pháp CHLB Đức có vị trí đặc biệt trong hệ thống toà án của nước Đức Các quyết định của nó có hiệu lực cao hơn luật liên bang, trừ Hiến pháp Đây là một đặc trưng cơ bản khi đề cập tới vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật nước Đức hiện nay

2.3 Tiến trình khẳng định vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật

Pháp và Đức

Mặc dù không có truyền thống pháp luật phát triển dựa trên cơ sở các án

lệ là nguồn luật cơ bản như hệ thống pháp luật các nước trong hệ thống thông luật, nhưng án lệ đã trở thành xu hướng phát triển của hai hệ thống pháp luật Pháp và Đức, là một bộ phận không thể thiếu trong pháp luật của những nước này Tuy nhiên, cách áp dụng án lệ trong pháp luật Pháp và Đức vẫn có điểm khác biệt so với cách sử dụng án lệ ở các nước thông luật Do bị ảnh hưởng bởi

truyền thống coi trọng luật thành văn để luận giải các quyết định trong bản án, nên các phán quyết của các toà án Pháp, Đức thông thường không sử dụng phương pháp phân tích tương tự các án lệ để làm cơ sở cho các quyết định của bản án

Hơn nữa, trong một không gian pháp luật của Liên minh Châu Âu rộng lớn hơn phạm vi pháp luật quốc gia, cách thức sử dụng và áp dụng án lệ của Toà

án công lý Châu Âu đã tác động không nhỏ đến tư duy pháp luật của các thẩm phán ở Pháp và Đức Việc vận dụng án lệ với vai trò là nguồn luật bổ trợ để tăng tính thuyết phục cho các bản án đã và đang trở thành một xu hướng nổi bật trong nội dung các bản án của Toà án các nước thuộc hệ thống pháp luật dân luật ở Châu Âu

III ÁN LỆ Ở VIỆT NAM

1 Sự thay đổi vị thế của án lệ ở Việt Nam

1.1 Thời kì trước năm 1975 án lệ đã được thừa nhận và áp dụng tại Việt

Nam

Xin khẳng định rằng, trên đất nước Việt Nam, trong lịch sử, từ thời kỳ sau năm 1858- năm thực dân Pháp xâm lược Việt Nam và bắt đầu chiếm đóng đô

hộ, đến trước năm 1975 – năm Việt Nam hoàn toản giải phóng khỏi ách thống trị của những nước xâm lược, thì đã từng có án lệ Điều này được viết với sự khách quan, và tìm hiểu vấn đề không dựa trên một ý muốn gì, mà chỉ dựa trên quan điểm khoa học, và những gì đã có trong lịch sự của nước Việt Nam Điều này sẽ được minh chứng với những lý do sau:

1) Thứ nhất , Việt Nam đã là thuộc địa của Pháp trong hơn 80 năm, và ở

miền Nam Việt Nam đã từng có một “ nhà nước thân Mỹ” trong một thời gian dài Mà những điều này đã ảnh hưởng rất lớn đến xã hội, chính trị, và cả nền pháp luật của Việt Nam