CÁCH KÊ ĐƠN THEO Y HỌC CỔ TRUYỀN

Một ví dụ như để chữa chứng Ngoại cảm phong hàn, biểu thực có sợ lạnh, phát sốt, không mồ hôi, ngạt mũi, thở suyễn, hoặc ho đờm, đau đầu, đau nhức các khớp, cứng gáy, mạch phù khẩn thì b

CÁCH KÊ ĐƠN THEO Y HỌC CỔ TRUYỀN

NHỮNG PHƯƠNG PHÁP KÊ ĐƠN

1 Cổ phương gia giảm - theo lý luận Đông y:

Theo phương pháp này, nội dung bài thuốc là những bài thuốc đã được xác lập, ghi nhận kết quả từ lâu đời qua nhiều thế hệ, được ghi lại trong các sách kinh điển Khi điều trị người thầy thuốc thường tăng thêm (gia) hoặc giảm bớt (giảm) vị thuốc hay liều dùng sao cho phù hợp nhất với tình hình thực tế của bệnh nhân Một ví dụ như để chữa chứng Ngoại cảm phong hàn, biểu thực (có sợ lạnh, phát sốt, không mồ hôi, ngạt mũi, thở suyễn, hoặc ho đờm, đau đầu, đau nhức các khớp, cứng gáy, mạch phù khẩn) thì bài thuốc kinh điển Đông y sử dụng là bài Ma hoàng thang

Ưu điểm: thể hiện đầy đủ tính chất lý pháp của Đông y

Nhược điểm: khó nhớ, lệ thuộc vào thuốc ngoại nhập, khó vận dụng vì bệnh cảnh

có thể thay đổi

2 Theo đối chứng trị liệu:

Theo phương pháp này, người thầy thuốc cổ truyền chọn thuốc điều trị dựa vào triệu chứng lâm sàng của bệnh nhân

Sợ lạnh, phát sốt, không đổ mồ hôi, đau nhức tứ chi Quế chi

Đau đầu, cứng gáy, ngạt mũi Bạch chỉ

Ưu điểm : Đơn giản, linh hoạt trong việc vận dụng các vị thuốc.Không phải nhớ nhiều bài thuốc

Nhược điểm : Do hoàn toàn chạy theo triệu chứng nên dễ sa đà, làm mất tính cân đối trong lý pháp phương dược

3 Theo kinh nghiệm dân gian:

Phương pháp này sử dụng những kinh nghiệm gia truyền (có khi chỉ là truyền khẩu) Thường gặp trong dân tộc ít người

Dùng nồi xông với các loại lá có chứa tinh dầu thơm

Ưu điểm: dễ sử dụng, vận dụng được nam dược

Khuyết điểm: không bảo đảm tính lý pháp của Đông y

4 Theo toa căn bản:

Nội dung bài thuốc theo toa căn bản được dựa theo kinh nghiệm của quân dân y trong thời gian kháng chiến Ngoài 10 -11 vị thuốc dùng để nhuận tiểu, nhuận

gan, nhuận tràng, nhuận huyết, giải độc cơ thể, kích thích tiêu hóa, khai khiếu, việc sử dụng toa căn bản còn gia thêm Quế chi, Tía tô, Hành, Kinh giới, Bạch chỉ

Ưu điểm : Dễ sử dụng không cần học nhiều, vận dụng được Nam dược

Nhược điểm : Không thể hiện tính lý pháp của Đông y Đôi khi còn dùng quá nhiều thuốc

5 Kê đơn theo dược lý tân y:

Trong giai đoạn hiện nay, không chỉ người lương y, thầy thuốc cổ truyền sử dụng thuốc có nguồn gốc tự nhiên để trị bệnh, mà cả những thầy thuốc Tây y cũng quan tâm ngày càng nhiều Vì thế, việc thiết lập các toa thuốc điều trị có sử dụng thêm

cơ sở dược lý Tây y Tiêu biểu cho phương pháp này là cách thiết lập bài thuốc do Bùi Chí Hiếu xây dựng (Giáo sư dược lý học)

Bài thuốc chung có gia giảm:

1 Tía tô

2 Bạc hà

3 Cúc hoa

4 Cam thảo đất

5 Kinh giới

6 Cúc tần

7 Gừng tươi

1. Tía tô

2. Cam thảo đất

3. Kinh giới

4. Cúc tần

5. Gừng tươi

1 Tía tô

2 Bạc hà

3 Cúc hoa

4 Kinh giới

5 Cúc tần

6 Gừng tươi

1. Bạc hà

2. Cúc hoa

3. Cam thảo đất

4. Cúc tần

Thể phong hàn

Tân lương giải biểu

Thanh nhiệt giải độc

Trong thể phong nhiệt

Ưu điểm: thỏa mãn được yêu cầu điều tri của Đông y cũng như Tây y từ lý pháp đến biện chứng của Đông y cũng như phương pháp điều trị của Tây y

Bài thuốc trên vừa đáp ứng được nhu cầu lý pháp của Đông y:

- Phát tán phong hàn: Tía tô, Kinh giới, Gừng tươi

- Chỉ khái trừ đờm: Tía tô, Gừng tươi

- Tiêu ứ hóa thấp chỉ thống: Kinh giới, Cúc tần

Lại đáp ứng được yêu cầu điều trị triệu chứng theo Tây y nhờ các hoạt chất thiên nhiên có tác dụng sinh học:

Tinh dầu có trong Tía tô, Kinh giới, Gừng tươi đều có tác dụng giãn mạch, làm ra

mồ hôi, hạ sốt, giãn phế quản và long đờm để giảm ho, hen; lại có tác dụng sát trùng đường hô hấp để trừnguyên nhân gây bệnh hoặc để chống bội nhiễm

Nhược điểm:

- Khó vận dụng, đòi hỏi phải có một trình độ tinh thông về y lý, dược lý của cả Đông và Tây y

- Những nội dung quan trọng trong cách kê đơn thuốc theo lý luận đông y

- Vai trò của các vị thuốc trong một đơn thuốc (quân, thần, tá, sứ)

Việc cấu tạo các vị thuốc trong một bài thuốc nhằm để giải quyết những yêu cầu đặt ra trong điều trị như sau:

Giải quyết những triệu chứng chính, những triệu chứng thuộc về nguyên nhân gây bệnh, những triệu chứng do tạng bệnh chính thể hiện

Giải quyết những triệu chứng phụ, những triệu chứng do tạng phủ có quan hệ (biểu lý hoặc ngũ hành) với tạng phủ bị bệnh thể hiện

Tăng hoạt tính của vị thuốc chính

Đưa các vị thuốc chính đến tạng phủ, kinh lạc bị bệnh Điều hòa tính năng của các vị thuốc

Do đó các vị thuốc thường đóng những vai trò sau đây:

Quân (Chủ dược): là đầu vị trong bài thuốc dùng để chữa triệu chứng chính, do

nguyên nhân bệnh gây ra, do tạng bệnh chính thể hiện

Thần (Phó dược): là những vị thuốc có tác dụng hợp đồng và hỗ trợ cho chủ

dược

Tá (Tá dược): là những vị thuốc để chữa các triệu chứng phụ hoặc ức chế độc tính

hoặc tính mạnh bạo của chủ dược

Sứ (Dẫn dược): là những vị thuốc để đưa các vị thuốc khác đến thẳng tạng phủ

bệnh hoặc điều hòa các vị thuốc khác tính năng

Quân, Thần, Tá, Sứ đó cũng là cách nói của người xưa dưới chế độ phong kiến Coi triều đình có vua, có quan thì đơn thuốc cũng phải có vị chính, vị phụ, vị nào chủ yếu, vị nào hỗ trợ

Lấy Ma Hoàng Thang làm ví dụ:

Đây là bài thuốc dùng chữa chứng cảmmạo phong hàn với các triệu chứng phát sốt, sợ lạnh, không có mồ hôi, ngạtmũi, thở khò khè, đau đầu, cứng gáy, đau nhức các khớp, mạch phù khẩn

Ma hoàng: cay ấm vào Phế, có tác dụng phát hãn, bình suyễn Do phong hàn phạm Phế làm cho Phế khí bất tuyên thông, bất túc giáng nên có triệu chứng phát sốt, không có mồ hôi, thở suyễn, ngạt mũi Vì vậy, Ma hoàng phải làm chủ dược, làm Quân

Quế chi: cay ấm vào Phế, Bàng quang, có tác dụng ôn kinh chỉ thống và lại phát tán phong hàn Do phong hàn tà làm bế tắc kinh lạc mà gây thành chứng đau đầu, cứng gáy, đau nhức các khớp xương Quế chi phối hợp với Ma hoàng để phát tán phong hàn lại vừa ôn kinh chỉ thống giải quyết triệu chứng phụ Vì vậy Quế chi là phó dược, làm Thần

Hạnh nhân: đắng ấm vào Phế, Đại trường, vừa có tác dụng chữa ho, hen do phong hàn ngăn trở Phế khí, vừa phối hợp với Ma hoàng chữa thở suyễn nên làm phó dược, làm Thần

Cam thảo bắc: ngọt bình vào 12 kinh, để giảm bớt tính công phạt của Ma hoàng nên là dẫn dược, làm Sứ

Chú ý:các vị thuốc dẫn kinh làm sứ là thuốc đưa thuốc khác đến với bộ vị bị bệnh

như:

Phòng phong và Khương hoạt dẫn vào Thái dương kinh

Thăng ma, Cát căn và Bạch chỉ dẫn vào Dương minh kinh

Sài hồ dẫn vào Thiếu dương kinh

Thương truật dẫn vào Thái âm kinh

Tế tân, Xuyên khung và Thanh bì dẫn vào Quyết âm kinh

Ngưu tất dẫn xuống Hai chân

Nói tóm lại, sự cấu tạo bài thuốc theo Quân Thần Sứ được phân thành hai nhóm:

Nhóm chữa triệu chứng bệnh

Nhóm điều hòa tính năng hoặc/và dẫn kinh cho nhóm trên

Những yếu tố ảnh hưởng đến vị trí của vị thuốc trong bài thuốc

Trong thực tế điều trị, người thầy thuốc Đông y còn phải chú ý đến những nguyên tắc sau đây để quyết định vị trí của thuốc trong từng bài thuốc

Tiêu bản hoãn cấp:

Cấp thì trị Tiêu:

Ví dụ: tiêu chảy ra máu cấp tính do Thấp nhiệt làm bức huyết ở Đại trường thì thuốc nào cầm máu sẽ làm QUâN, thuốc nào quy kinh Đại trường mà thanh nhiệt trừ thấp sẽ làm Thần

Hoãn thì trị Bản:

Ví dụ: thường xuyên đi cầu ra máu do Tỳ dương hư không thống nhiếp huyết, bệnh không cấp tính thì thuốc kiện Tỳ làm Quân, thuốc cầm máu thì làm Thần

Chú ý đến trạng thái Hư, Thực của bệnh nhân:

Nếu người có bẩm tố dương hư mà cảm mạo thương hàn thì thuốc bổ dương khí làm Quân, mà thuốc phát tán phong hàn sẽ làm Thần

Chú ý đến phương pháp Đóng Mở trong điều trị:

Nếu người có chứng âm hư sinh nội nhiệt thì thuốc bổ âm làm Quân và thuốc tiết nhiệt sẽ làm Thần

Hoặc ở bệnh nhân tiêu chảy và tiểu ít thì thuốc cầm tiêu chảy sẽ là Quân và thuốc lợi thủy sẽ làm Thần (lợi thủy để chỉ tả)

Chú ý đến giai đoạn bệnh (dành cho các bệnh truyền nhiễm):

Ở giai đoạn khởi phát thì tà khí ở phần Vệ, nên các thuốc có tác dụng phát hãn sẽ làm Quân

Ở giai đoạn toàn phát tà khí và chính khí đấu tranh quyết liệt, lúc đó phải giữ vững chính khí trừ tà khí, thì thuốc bổ chính khí sẽ là Quân, thuốc trừ tà khí sẽ là Thần

Ở giai đoạn hồi phục thì chính khí bị hao tổn, do đó thuốc bổ chính khí sẽ làm Quân

Chú ý đến nguyên nhân gây bệnh:

Trong điều trị các bệnh lý do ngoại nhân gây nên (Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hỏa)

Vai trò của các vị thuốc trong trường hợp này được chú ý đến luật âm dương Việc phối hợp thuốc tập trung giải quyết chủ chứng (chứng trạng chủ yếu của bệnh lý ấy) Nguyên do bệnh ngoại cảm là bệnh mới mắc, bệnh chưa diễn tiến lâu dài nên chưa có điều kiện làm rối loạn các công năng tạng phủ khác theo qui luật ngũ hành

Những ví dụ về cách tập họp vị thuốc trong bệnh lý do ngoại nhân gây nên

Điều trị chứng Quyết âm nhiệt quyết:

Pháp trị: tư âm thanh nhiệt

Bài huốc kinh điển: Hoàng liên A Giao Thang Thanh nhiệt

Quân A giao

Bạch thược

Tư âm

Hoàng cầm

Điều trị chứng Quyết âm hàn quyết

Pháp trị: hồi dương ôn lý

Bài thuốc kinh điển: Tứ Nghịch Thang

Vai trò các vị thuốc Tên vị thuốc Tên vị thuốc

Trong điều trị các bệnh lý do nội nhân, các bệnh nội thương gây nên

Trong nhóm này, vai trò của các vị thuốc được xác lập theo luật ngũ hành sinh khắc rất chặt chẽ như thuốc chữa bệnh chứng Thận âm hư phải có vị thuốc bổ Can

âm và vị thuốc tả Can, Tâm hỏa; thuốc chữa chứng Tâm dương hư luôn có vị thuốc

bổ Thận dương và Tỳ dương

Những ví dụ về cách tập hợp vị thuốc trong điều trị những bệnh lý do nội nhân, các bệnh nội thương gây nên

Bài thuốc Lục vị chữa chứng Thận âm hư

Vai trò các vị thuốc Tên vị thuốc Tên vị thuốc

Sơn thù

Bổ Thận âm

Bổ Can Thận âm

Phục linh

Bổ âm (kiện tỳ sinh tinh hậu thiên)

Trạch tả Phục linh

Tả Can hỏa Thanh Tiết Bàng quang

Bài thuốc Chân vũ thang chữa chứng Tỳ Thận Dương Hư:

Vai trò các vị thuốc Tên vị thuốc Tên vị thuốc

Bổ hỏa trợ dương

Lợi tiểu, nhuận gan

Hồi dương thông mạch Thần Bạch truật Kiện Vị, hòa trung, táo thấp

Sự phối hợp các vị thuốc trong một đơn thuốc

Mục đích của sự phối ngũ các vị thuốc là để tăng tác dụng, tăng hiệu quả các vị chủ dược, để giảm tác dụng phụ, giảm độc tính các vị thuốc nhất là chủ dược và sau cùng là để tránh làm mất hiệu quả thuốc hoặc làm tăng độc tính hơn Có những loại phối ngũ sau

Tương tu: hai vị thuốc có cùng tác dụng hổ trợ kết quả cho nhau

Ví dụ: Ma hoàng và Quế chi cùng tính vị cay ấm, cùng tính năng phát tán phong hàn (Ma hoàng thang) làm ra mồ hôi

Tương sử: hai vị thuốc trở lên, tác dụng có khi khác nhau, một thứ chính, một thứ

phụ, dùng để nâng cao hiệu quả chữa bệnh

Ví dụ: trong bài Ma hoàng thang có Ma hoàng và Hạnh nhân, Ma hoàng là phát tán phong hàn để tuyên thông Phế khí; Hạnh nhân chữa ho, trừ đờm cũng để tuyên thông Phế khí Cả hai cùng phối hợp nhau để chữa hen suyễn

Tương tu và Tương sử được xem như là cách phối hợp để làm hiệu quả điều trị cao hơn(synergique) Thường dùng cho các thuốc làm quân, làm thần

Tương úy: là sử dụng một loại thuốc để làm giảm tác dụng phụ của một vị thuốc

khác

Lưu hoàngúy Phác tiên

Thủy ngân úy Phế sương

Lang độc úy Mật đà tăng.

Ba đậu úy Khiên ngưu Đinh hương úy Uất kim Nha tiêu úy Tam lăng

Ô đầu úy Tê giác

Nhâm sâm úy Ngũ linh chi Nhục quế úy Xích thạch chi

Tương sát: là sử dụng một loại thuốc để làm giảm độc tính của một số vị thuốc

khác

Ví dụ Đậu xanh với Ba đậu

Tương úy và Tương sát thường dùng cho các thuốc làm Tá dược hoặc Sứ dược

Ví dụ Cam thảo bắc trong bài Ma hoàng thang

Tương ố: việc sử dụng một loại thuốc này sẽ làm mất tác dụng của một số thuốc

khác

Ví dụ Hoàng cầm dùng chung với Sinh khương

Tương phản: sử dụng một số thuốc sẽ làm tăng độc tính một vị thuốc khác

Ví dụ ô đầu dùng chung với Bán hạ

Tương ố và Tương phản thường để nói lên sự cấm kỵ trong khi kê đơn, trong đó Tương ố là chất đối kháng (antagonist)

Sự cấm kỵ trong khi dùng thuốc:

Trong khi có thai cấm dùng.

Ba đậu (tả hạ)

Khiên ngưu, Đại kích, Thương lục (trục thủy)

Tam thất (hoạt huyết)

Sa hương (phá khí)

Nga truật, Thủy điệt, Manh trùng (phá huyết)

Trong khi có thai, thận trọng khi dùng

Đào nhân, Hồng hoa (hoạt huyết)

Bán hạ, Đại hoàng (tả hạ)

Chỉ thực (phá khí)

Phụ tử, Can khương, Nhục quế (đại nhiệt)

Các vị thuốc tương phản với nhau:

Cam thảo bắc phản Cam toại, Nguyên hoa, Hải tảo

Ô đầu phản Bối mẫu, Bán hạ, Bạch cập, Bạch liễm

Lê lô phản Sâm, Tế tân, Bạch thược

Cấm kỵ trong khi uống thuốc

Cam thảo bắc, Hoàng liên, Cát cánh, Ô mai kiêng thịt lợn Bạc hà kiêng Ba ba

Phục linh kiêng dấm

Dùng các thuốc ôn trung trừ hàn kiêng đồ ăn sống lạnh

Dùng các thuốc kiện Tỳ tiêu đạo kiêng chất béo, tanh, nhờn Dùng các thuốc an thần định chí kiêng chất kích thích