LÝ LUẬN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT 0359033374

Các cách tiếp cận trong nghiên cứu về nhà nước 1.1 Tiếp cận chức năng - Nhà nước là công cụ quản lý xã hội - Nhà nước là công cụ cai trị giai cấp - Nhà nước là “người gác đêm” - Nhà nướ

ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP

LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC & PHÁP LUẬT

BÀI 1:

NHẬP MÔN LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

1 Vài nét tổng quan về môn học Lý luận về Nhà nước và pháp luật

- Lý luận về nhà nước và pháp luật là một học phần trong chương trình cử nhân Luật.

- Lý luận về nhà nước và pháp luật là môn học bắt buộc đối với sinh viên chuyên ngành luật

cho tất cả các hệ đào tạo

2 Những góc độ tiếp cận Lý luận về nhà nước và pháp luật

2.1 Lý luận về Nhà nước là và pháp luật một khoa học độc lập

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu của Lý luận về Nhà nước và pháp luật

- Lý luận về nhà nước và pháp luật có đối tượng nghiên cứu độc lập.

- Đối tượng nghiên cứu của Lý luận về Nhà nước và pháp luật là những vấn đề chung nhất,

khái quát nhất, thuộc về bản chất và có tính quy luật của nhà nước và pháp luật

2.1.2 Cơ sở phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu của Lý luận về Nhà nước và

pháp luật

- Lý luận về nhà nước và pháp luật lấy Chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch

sử, phép biện chứng duy vật làm cơ sở phương pháp luận

- Lý luận về Nhà nước và pháp luật trước hết và chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên

cứu cụ thể phù hợp với đối tượng nghiên cứu là các hiện tượng xã hội

2.2 Lý luận về nhà nước và pháp luật là một môn học trong chương trình cử nhân Luật

- Lý luận về nhà nước và pháp luật là một môn học bắt buộc.

- Lý luận về nhà nước và pháp luật là kiến thức nền tảng cho việc nghiên cứu những nội

dung có liên quan trong chương trình các môn học khác

3 Phương pháp học tập môn Lý luận về nhà nước và pháp luật

- Sử dụng các kết luận trong triết học Mác – Lênin để lý giải các vấn đề tương ứng trongmôn học Lý luận về Nhà nước và pháp luật

- Vận dụng các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta làm cơ sở cho việc lý giảicác vấn đề về nhà nước và pháp luật ở Việt Nam

- Sử dụng kiến thức của các khoa học xã hội có liên quan và khoa học pháp lý khác để lýgiải, minh họa các kết luận của Lý luận về Nhà nước và pháp luật

- Nắm vững các khái niệm trong chương trình môn học đồng thời xác định mối liên hệ giữachúng với nhau

- Liên hệ những kiến thức đã học được với thực tiễn

- Đọc giáo trình, tài liệu tham khảo, tham gia thảo luận, tập viết những bài tiểu luận ngắn…

BÀI 2:

KHÁI NIỆM VỀ NHÀ NƯỚC

1 Các cách tiếp cận trong nghiên cứu về nhà nước

1.1 Tiếp cận chức năng

- Nhà nước là công cụ quản lý xã hội

- Nhà nước là công cụ cai trị giai cấp

- Nhà nước là “người gác đêm”

- Nhà nước là nhà cung cấp (nhà nước phúc lợi)

- Nhà nước điều tiết

1.2 Tiếp cận thể chế

- Nhà nước là một tổ chức có cấu trúc thứ bậc về bộ máy, cơ quan

- Nhà nước là sự kết ước (khế ước) giữa các công dân

- Nhà nước là một tổ chức có mục đích tự thân

2 Các đặc trưng của nhà nước

1.1 Nhà nước thiết l p quyền lực công cộng đặc biệt tách rời khỏi xã hội và áp đặt với â toàn bộ xã hội

- Quyền lực mang tính chất công cộng của nhà nước

- Quyền lực tách biệt khỏi xã hội

- Độc quyền sử dụng sức mạnh vũ lực

- Quyền lực mang tính giai cấp

- Quyền lực dựa trên những nguồn lực (kinh tế, chính trị, tư tưởng) mạnh nhất trong xã hội

1.2 Nhà nước quản lý cư dân theo sự phân chia lãnh thô

- Lý do nhà nước phân chia lãnh thổ và quản lý cư dân theo sự phân chia này

- Chỉ có nhà nước có thể phân chia cư dân và lãnh thổ

1.3 Nhà nước có chủ quyền quốc gia

- Chủ quyền quốc gia là khả năng và mức độ thực hiện quyền lực của nhà nước lên cư dân

và trong phạm vi lãnh thổ

- Lý do nhà nước có chủ quyền quốc gia

1.4 Nhà nước ban hành pháp luật và quản lý xã h i bằng pháp luật ô

-Vai trò, ý nghĩa của việc ban hành và quản lý xã hội bằng pháp luật của nhà nước

-Nhà nước cần phải tôn trọng pháp luật

2.5 Nhà nước thu các khoản thuế dưới dạng bắt buộc

- Lý do thu thuế của nhà nước

- Ý nghĩa của việc thu thuế

* So sánh và đánh giá những quan điểm hiện đại về đặc trưng và các cách tiếp cận về nhà nước i

Bài 3 NGUỒN GỐC CỦA NHÀ NƯỚC

1 Các học thuyết cơ bản về nhà nước

1.1 Các học thuyết phi Mác-xít về nguồn gốc của Nhà nước

 Thuyết thần quyền: cho rằng thượng đế chính là người sắp đặt trật tự xã hội,

thượng đế đã sáng tạo ra nhà nước nhằm bảo vệ trật tự chung, nhà nước là một sảnphẩm của thượng đế

 Thuyết gia trưởng: cho rằng nhà nước xuất hiện chính là kết quả sự phát triển của

gia đình và quyền gia trưởng, thực chất nhà nước chính là mô hình của một gia tộc

mở rộng và quyền lực nhà nước chính là từ quyền gia trưởng được nâng cao lên –hình thức tổ chức tự nhiên của xã hội loài người

 Thuyết bạo lực: cho rằng nhà nước xuất hiện trực tiếp từ các cuộc chiến tranh xâm

lược chiếm đất, là việc sử dụng bạo lực của thị tộc này đối với thị tộc khác mà kếtquả là thị tộc chiến thắng đặt ra một hệ thống cơ quan đặc biệt – nhà nước – để nôdịch kẻ chiến bại

 Thuyết tâm lý: cho rằng nhà nước xuất hiện do nhu cầu về tâm lý của con người

nguyên thủy luôn muốn phụ thuộc vào các thủ lĩnh, giáo sĩ,…

 Thuyết “khế ước xã hội”: cho rằng sự ra đời của nhà nước là sản phẩm của một khế

ước xã hội được ký kết trước hết giữa những con người sống trong trạng thái tựnhiên không có nhà nước Chủ quyền nhà nước thuộc về nhân dân, trong trườnghợp nhà nước không giữ được vai trò của mình các quyền tự nhiên bị vi phạm thìkhế ước sẽ mất hiệu lực và nhân dân có quyền lật đổ nhà nước và ký kết khế ướcmới

1.2 Quan điểm chủ nghĩa Mác-LêNin về nguồn gốc của nhà nước

 Quan điểm về nguồn gốc Nhà nước của chủ nghĩa Mác-LêNin được thể hiện rõ néttrong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước” củaĂngghen Đây là tác phẩm được phát triển từ tư tưởng “Quan niệm duy vật về lịchsử” của Mác, tiếp thu và phát triển những thành tựu nghiên cứu “Xã hội cổ đại” củanhà bác học Mỹ - Lewis H.Morgan (Móocgan)

 Chủ nghĩa Mác-LêNin cho rằng:

 Nhà nước xuất hiện một cách khách quan, nhưng không phải là hiện tượng xãhội vĩnh cửu và bất biến Nhà nước luôn vận động, phát triển và tiêu vong khinhững điều kiện khách quan cho sự tồn tại và phát triển của chúng không cònnữa

 Nhà nước chỉ xuất hiện khi xã hội loài người đã phát triển đến một giai đoạnnhất định Nhà nước xuất hiện trực tiếp từ sự tan rã của chế độ cộng sản nguyênthủy Nhà nước chỉ xuất hiện ở nơi nào và thời gian nào khi đã xuất hiện sự phânchia xã hội thành các giai cấp đối kháng

2 Quá trình hình thành nhà nước theo quan điểm của chủ nghĩa Mác

2.1 Chế độ Cộng sản nguyên thuỷ, tô chức thị tộc bộ lạc và quyền lực xã hội

 Cơ sở kinh tế: chế độ sở hữu chung về tư liệu sản xuất và sản phẩm lao động Mọi

người đều bình đẳng trong lao động và hưởng thụ, không ai có tài sản riêng, không

có người giàu kẻ nghèo, không có sự chiến đoạt tài sản của người khác

 Cơ sở xã hội: trên cơ sở thị tộc, thị tộc là một tổ chức lao động và sản xuất, một đơn

vị kinh tế - xã hội Thị tộc được tổ chức theo huyết thống Xã hội chưa phân chia giaicấp và không có đấu tranh giai cấp

 Quyền lực xã hội: quyền lực chưa tách ra khỏi xã hội mà vẫn gắn liền với xã hội, hòa

nhập với xã hội Quyền lực đó do toàn xã hội tổ chức ra và phục vụ lợi ích của cảcộng đồng

 Tổ chức quản lý: Hội đồng thị tộc là tổ chức quyền lực cao nhất của thị tộc, bao gồm

tất cả những người lớn tuổi không phân biệt nam hay nữ trong thị tộc Quyết địnhcủa Hội đồng thị tộc là sự thể hiện ý chí chung của cả thị tộc và có tính bắt buộc đốivới mọi thành viên Hội đồng thị tộc bầu ra người đứng đầu như tù trưởng, thủ lĩnhquân sự,… để thực hiện quyền lực và quản lý các công việc chung của thị tộc

2.2 Sự tan rã của tô chức thị tộc bộ lạc và sự xuất hiện Nhà nước

 Sự chuyển biến kinh tế và xã hội:

 Thay đổi từ sự phát triển của lực lượng sản xuất Các công cụ lao động bằngđồng, sắt thay thế cho công cụ bằng đá và được cải tiến Con người phát triểnhơn cả về thể lực và trí lực, kinh nghiệm lao động đã được tích lũy

 Ba lần phân công lao động là những bước tiến lớn của xã hội, gia tăng sự tích tụtài sản và góp phần hình thành và phát triển chế độ tư hữu

 Sự xuất hiện gia đình và trở thành lực lượng đe dọa sự tồn tại của thị tộc Chế độ

tư hữu được củng cố và phát triển

 Sự phân biệt kẻ giàu người nghèo và mâu thuẫn giai cấp ngày càng gia tăng

 Sự tan rã của tổ chức thị tộc – bộ lạc: những yếu tố mới xuất hiện đã làm đảo lộn

đời sống thị tộc, chế độ thị tộc đã tỏ ra bất lực

 Nền kinh tế mới làm phá vỡ cuộc sống định cư của thị tộc Sự phân công laođộng và nguyên tắc phân phối bình quân sản phẩm của xã hội công xã nguyênthủy không còn phù hợp

 Chế độ tư hữu, sự chênh lệch giữa giàu nghèo, sự mâu thuẫn giai cấp đã phá vỡchế độ sở hữu chung và bình đẳng của xã hội công xã nguyên thủy

 Xã hội cần có một tổ chức đủ sức giải quyết các nhu cầu chung của cộng đồng, xãhội cần phát triển trong một trật tự nhất định

 Xã hội cần có một tổ chức mới phù hợp với cơ sở kinh tế và xã hội mới

 Sự xuất hiện nhà nước, nhà nước “không phải là một quyền lực từ bên ngoài ápđặt vào xã hội” mà là “một lực lượng nảy sinh từ xã hội”, một lực lượng “tựa hồđứng trên xã hội”, có nhiệm vụ làm dịu bớt sự xung đột và giữ cho sự xung đột

đó nằm trong một “trật tự”

3 Điểm qua sự ra đời của một số nhà nước điển hình

 Nhà nước Aten: là hình thức thuần túy nhất, nhà nước nảy sinh chủ yếu và trực tiếp

từ sự đối lập giai cấp và phát triển ngay trong nội bộ xã hội thị tộc Từ cuộc cách

mạng Xô-lông (594TCN) và Klix-phe (509TCN) dẫn đến sự tan rã toàn bộ chế độ thịtộc, hình thành Nhà nước vào khoảng thế kỷ VI trước công nguyên.

 Nhà nước Rôma: hình thành vào khoảng thế kỷ VI trước công nguyên, từ cuộc đấu

tranh bởi những người thường dân (Ple-bêi) chống lại giới quý tộc thị tộc La Mã tri-sép)

(Pá- Nhà nước Giéc-manh: hình thành khoảng giữa thế kỷ V trước công nguyên, từ việc

người Giéc-manh xâm chiếm vùng lãnh thổ rộng lớn của đế chế La Mã cổ đại DoNhà nước hình thành không do sự đấu tranh giai cấp, xã hội Giéc-manh vẫn tồn tạichế độ thị tộc, sự phân hóa giai cấp chỉ mới bắt đầu và còn mờ nhạt

 Sự xuất hiện Nhà nước ở các quốc gia phương Đông:

 Nhà nước Trung Quốc, Ấn Độ, Ai Cập cổ đại,… được hình thành từ rất sớm, hơn

3000 năm trước công nguyên

 Nhu cầu trị thủy và chống giặc ngoại xâm đã trở thành yếu tố thúc đẩy và mangtính đặc thù trong sự ra đời nhà nước của các quốc gia phương Đông

 Ở Việt Nam, từ sự hình thành phôi thai của Nhà nước cuối thời Hùng Vương –Văn Lang đến Nhà nước sơ khai thời An Dương Vương – Âu Lạc năm 208 trướccông nguyên

* Nhận diện, đánh giá sự ra đời của một số nhà nước hiện đại

Bài 4 BẢN CHẤT NHÀ NƯỚC

1 Khái niệm bản chất nhà nước và ý nghĩa của việc nghiên cứu

1.1 Y nghĩa của vi c tm hiểu bản chất nhà nước ê

- Khái niệm bản chất nói chung và bản chất của nhà nước

- Ý nghĩa của việc tìm hiểu bản chất và bản chất nhà nước

- Định nghĩa khái niệm bản chất của nhà nước

1.2 Nội dung khái niệm bản chất của nhà nước

1.1.1 Tính giai cấp của nhà nước

- Khái niệm tính giai cấp: là sự tác động mang tính chất quyết định của yếu tố giai cấp đếnnhà nước quyết định những xu hướng phát triển và đặc điểm cơ bản của nhà nước

- Biểu hiện tính giai cấp của nhà nước: thông qua việc thực hiện các chức năng của nhà nước nhằm đạt được mục tiêu, nhiệm vụ mà nhà nước đặt ra và qua các hình thức thựchiện quyền lực kinh tế, chính trị, tư tưởng của nhà nước

- Nhà nước có tính giai cấp vì giai cấp là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự hình thành nhà nước và nhà nước cũng là công cụ quan trọng để trấn áp giai cấp

1.1.2 Tính xã hội của Nhà nước:

- Khái niệm: là sự tác động của những yếu tố xã hội bên trong quyết định những đ căđiểm và xu hướng phát triển cơ bản của nhà nước

- Biểu hiện của tính xã hội: thộng qua việc thực hiện chức năng của nhà nước nhằm đạt

được những mục tiêu, nhiệm vụ của nhà nước

- Nhà nước có tính xã hội bởi nhà nước ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu quản lý của xã hội

và nhà nước cũng chính là một trong những công cụ quan trọng nhất để quản lý xã hội

1.2.3 Mối quan h giữa tnh giai cấp và tnh xã h i của nhà nước ê ô

- Là mối quan h giữa những m t, những yếu tố thu c bản chất của nhà nước.ê ă ô

- Mối quan h giữa tính giai cấp và tính xã h i thể hi n sự mâu thuẫn và thốngê ô ê nhất giữa

hai m t của khái ni m bản chất nhà nước.ă ê

- Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước không chỉ chịu sự tác đ ng của từngôyếu tố (tính giai cấp và tính xã h i) mà nó còn chịu sự tác đ ng của mối quan h tươngô ô êtác giữa tính giai cấp và tính xã h i.ô

Kết luận: Nhà nước là m t tô chức chính trị có quyền lực công c ng đ c bi t, đươc hình ô ô ă ê thành và bị quyết định bơi nhu câu trấn áp giai cấp và nhu câu quản lý các công vi c ê chung của xã h i ô

2 Các mối quan hệ của nhà nước với những yếu tố cơ bản trong xã hội có giai cấp

2.1 Nhà nước và xã hội

- Xã hội giữ vai trò quyết định, là tiền đề, cơ sở cho sự hình thành, tồn tại và phát triểncủa nhà nước

- Nhà nước tác động trở lại đối với xã hội theo các chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực

2.2 Nhà nước với cơ sơ kinh tế

- Cơ sở kinh tế quyết định sự tồn tại và phát triển của nhà nước

- Nhà nước có sự tác động trở lại đối với nền kinh tế

2.3 Nhà nước trong hệ thống chính trị.

- Nhà nước là trung tâm của hệ thống chính trị

- Các thiết chế chính trị khác có vai trò nhất định đối với nhà nước

2.4 Nhà nước với pháp luật.

- Nhà nước ban hành pháp luật và quản lý xã hội bằng pháp luật

- Nhà nước hoạt dộng trong khuôn khổ của pháp luật

4 Bản chất nhà nước chủ nô, phong kiến, tư sản

4.1 Bản chất của nhà nước chủ nô

- Bản chất hay tính giai cấp của nhà nước chủ nô thể hi n chủ yếu trong quan h giai cấpê êgiữa chủ nô và nô l ê

- Nhà nước chủ nô đã thực hi n những công vi c chung, bảo v lợi ích chung, đáp ứngê ê ênhu cầu quản lý các công vi c chung của xã h i.ê ô

4.2 Bản chất của nhà nước phong kiến

- Bản chất giai cấp của nhà nước phong kiến thể hi n trong tính chất quan h đấu tranhê êgiai cấp giữa quý t c địa chủ và nông dân.ô

- Bên cạnh vi c thực hi n chức năng trấn áp giai cấp, nhà nước phong kiến cũng đã đảmê ênhi m vai trò quản lý xã h i, thực hi n các công vi c chung, bảo v lợi ích chung của xãê ô ê ê ê

h i.ô

4.3 Bản chất của nhà nước tư sản

- Tính chất của mối quan h giai cấp giữa tư sản và vô sản là n i dung chủ yếu của tính giaiê ôcấp của nhà nước tư sản.

- Nhà nước tư sản đã thực hi n nhiều hơn các công vi c chung của xã h i, bản v tr t tựê ê ô ê â

và lợi ích chung của xã h i.ô

*Nhận diện, phân tch bản chất của nhà nước hiện đại

Bài 5 KIỂU NHÀ NƯỚC

1 Khái niệm

Kiểu Nhà nước là tổng thể những đặc điểm cơ bản của Nhà nước thể hiện bản chất giai cấp, vai trò xã hội, những điều kiện phát sinh, tồn tại và phát triển của Nhà nước trong một hình thái kinh tế xã hội nhất định

2 Cơ sở tồn tại của nhà nước

2.1 Cơ sơ kinh tế

Cơ sở kinh tế là toàn bộ đời sống kinh tế của một mô hình tổ chức xã hội mà trong đó

cốt lõi là các quan hệ sở hữu

2.2 Cơ sơ xã hội

Cơ sở xã hội là những cấu trúc, những quan hệ xác định vị trí, vai trò của các cộng đồng người trong khuôn khổ một quốc gia Cơ sở xã hội chính là cơ cấu dân cư và tính chất dân

cư

2.3 Cơ sơ tư tương

Cơ sở tư tưởng là việc xác định nhà nước xây dựng trên những cơ sở lý thuyết và chịuảnh hưởng bởi những yếu tố lý luận, tư tưởng nào

2.4 Đặc điểm của sự thay thế càc kiểu nhà nước trong lịch sử

- Sự thay thế các kiểu nhà nước là tất yếu

- Sự thay thế diễn ra bằng một cuộc cách mạng

- Kiểu nhà nước sau tiến bộ hơn kiểu nhà nước trước

3 Các kiểu nhà nước

3.1 Kiểu Nhà nước Chủ nô

3.1.1 Về cơ sơ kinh tế:

Hình thức sở hữu trong kiểu nhà nước chủ nô là tư hữu Tư hữu ở đây chính là sự tưhữu của chủ nô đối với tư liệu sản xuất và đối với người nô lệ

3.1.2 Về cơ sơ xã hội :

Trong xã hội chiếm hữu nô lệ tồn tại nhiều giai cấp như chủ nô, nông dân, nô lệ và ngoài

ra còn có tầng lớp thợ thủ công Trong đó hai giai cấp đối kháng chính là chủ nô và nô lệ.Chủ nô là giai cấp thống trị xã hội còn nô lệ là giai cấp bị trị

3.1.3 Về cơ sơ tư tương :

Cơ sở tư tưởng của nhà nước trong thời kỳ này là đa thần giáo Giai cấp thống trị đã sửdụng tôn giáo làm sức mạnh tinh thần và trấn áp giai cấp bị trị

3.2 Kiểu Nhà nước Phong kiến

3.2.1 Về cơ sơ kinh tế:

Cơ sở kinh tế của kiểu nhà nước phong kiến vẫn là chế độ tư hữu nhưng đối tượng sởhữu của địa chủ phong kiến là đất đai Tính chất bóc lột giờ đây đã có sự thay đổi, tức là từbóc lột kinh tế trực tiếp của chủ nô với nô lệ chuyển sang bóc lột của quý tộc phong kiến vớinông dân thông qua địa tô phong kiến

3.2.2 Về cơ sơ xã hội :

Thành phần giai cấp được mở rộng, ngoài hai giai cấp chính là địa chủ và nông dân còn

có các tầng lớp thị dân, thương gia… Mâu thuẫn giai cấp chủ yếu diễn ra giữa chủ nô và nôlệ

3.2.3 Về cơ sơ tư tương :

Trong thời gian này với việc hình thành các tôn giáo lớn và chúng trở thành cơ sở tư tưtưởng cho các nhà nước phong kiến

3.3 Kiểu Nhà nước Tư sản

3.3.1 Về cơ sơ kinh tế :

Cơ sở kinh tế trong kiểu Nhà nước tư sản vẫn là tư hữu nhưng sự tư hữu ở đây khác với

tư hữu phong kiến Đối tượng tư hữu không chỉ là đất đai mà là tư bản vốn (tiền) Chính sựthay đổi đối tượng này dẫn đến sự thay đối về phương thức bóc lột - bóc lột thông qua giátrị thặng dư

3.3.2 Về cơ sơ xã hội :

Trong Nhà nước tư sản, kết cấu dân cư phức tạp vì tồn tại nhiều giai cấp Trong thời kỳđầu của Nhà nước tư sản, xã hội tồn tại ba giai cấp chính đó là phong kiến, nông dân, tưsản Sau đó giai cấp phong kiến bị đánh đổ, xã hội tồn tại hai giai cấp chính là vô sản và tưsản Ngoài ra còn có các tầng lớp khác như trí thức, tiểu thương, thợ thủ công…Giai cấp tưsản trở thành giai cấp thống trị

3.3.3 Về cơ sơ tư tương :

Nhà nước tư sản được tổ chức và hoạt động dựa trên hệ tư tưởng tư sản vốn được hìnhthành trong quá trình đấu tranh với quý tộc phong kiến

3.4 Kiểu Nhà nước Xã hội chủ nghĩa

3.4.1 Về cơ sơ kinh tế :

Cơ sở kinh tế trong nhà nước xã hội chủ nghĩa là chế độ công hữu Mục đích của kinh tế

là thỏa mãn những điều kiện vật chất và tinh thần của người dân Trong nhà nước xã hộichủ nghĩa, lao động phải trở thành một nhu cầu sống chứ không phải chỉ là hình thức kiếmsống của mỗi người

3.4.2 Về cơ sơ xã hội :

Trong Nhà nước xã hội chủ nghĩa, vì cơ sở kinh tế là chế độ công hữu nên quan hệ bóclột giai cấp sẽ không có điều kiện phát triển Trong xã hội sẽ chỉ còn tồn tại các nhóm xã hội,các tầng lớp tồn tại trên cơ sở quan hệ hợp tác và dần dần đi đến xóa bỏ giai cấp

3.4.3 Về cơ sơ tư tương :

Cơ sở tư tưởng trong Nhà nước xã hội chủ nghĩa là chủ nghĩa Mác Lê Nin

Bài 6 CHỨC NĂNG NHÀ NƯỚC

1 Khái niệm chức năng nhà nước

1.1 Khái niệm chức năng nhà nước

- Chức năng nhà nước là những phương hướng, phương diện, mặt hoạt động chủ yếu củaNhà nước nhằm thực hiện các nhiệm vụ đặt ra trước Nhà nước

- Khái niệm và phân loại nhiệm vụ của nhà nước

1.2 Tính khách quan và tnh chủ quan của chức năng nhà nước

1.2.1 Tính khách quan của chức năng nhà nước:

Chức năng nhà nước được hình thành một cách khách quan dưới tác động chủ đạo củanhiệm vụ nhà nước

1.2.1 Chức năng nhà nước là phạm trù mang tnh chủ quan:

Chức năng nhà nước phản ánh hoạt động của nhà nước có tính độc lập tương đối trong

mối quan hệ với cơ sở kinh tế xã hội

1.3 Các mối quan hệ của chức năng nhà nước

1.3.1 Mối quan hệ giữa chức năng với nhiệm vụ của Nhà nước

- Nhiệm vụ của nhà nước là mục tiêu mà nhà nước cần đạt được, những vấn đề đặt ra mà

nhà nước phải giải quyết

- Nhiệm vụ chiến lược của nhà nước là cơ sở để xác định số lượng, nội dung, vị trí các chức

năng và tác động lên hình thức, phương pháp thực hiện chức năng nhà nước

- Chức năng nhà nước là phương diện thực hiện nhiệm vụ của nhà nước.

1.3.2 Mối quan hệ giữa chức năng với bản chất nhà nước

- Mối quan hệ giữa chức năng và bản chất nhà nước là mối quan hệ giữa hình thức và nộidung, trong đó chức năng thuộc phạm trù hình thức còn bản chất thuộc phạm trù nội dung

- Chức năng nhà nước là sự biểu hiện ra bên ngoài thuộc tính cơ bản và bản chất của nhà

nước

1.3.3 Mối quan hệ giữa chức năng với bộ máy nhà nước

- Nhiệm vụ và chức năng nhà nước được thực hiện chủ yếu bằng bộ máy nhà nước

- Bộ máy nhà nước được xây dựng nhằm thực hiện chức năng của nhà nước

2 Phân loại chức năng nhà nước

- Căn cứ vào cách thức thực hiện quyền lực nhà nước, ta có: Chức năng lập pháp, chức nănghành pháp và chức năng tư pháp

- Căn cứ vào vị trí vai trò từng hoạt động của nhà nước ta phân chia chức năng nhà nướcthành hai loại: Chức năng cơ bản và chức năng không cơ bản

- Căn cứ vào thời gian hoạt động ta có chức năng lâu dài và chức năng tạm thời (trước mắt)

- Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động của nhà nước ta có: Chức năng kinh tế, chức năng xã hộicủa nhà nước…

- Phổ biến nhất hiện nay là cách phân chia các chức năng nhà nước căn cứ vào phạm vi hoạtđộng chủ yếu của nhà nước, ta có chức năng đối nội và chức năng đối ngoại

3 Những yếu tố ảnh hưởng đến chức năng nhà nước

- Cơ sở kinh tế ảnh hưởng đối với chức năng nhà nước

- Sự biến đổi của đời sống xã hội, kết cấu giai cấp, tương quan lực lượng giai cấp, tầng lớp,

dân tộc, tôn giáo trong xã hội cũng ảnh hưởng đến chức năng nhà nước

- Trách nhiệm của nhà nước trong việc xác định vị trí vai trò của các chức năng và mức độ

can thiệp của nhà nước đối với các lĩnh vực của đời sống xã hội

- Hoàn cảnh quốc tế và hợp tác quốc tế là yếu tố quan trọng tác động, ảnh hưởng đến chức năng nhà nước

4 Hình thức, phương pháp thực hiện chức năng nhà nước

4.1 Hình thức thực hiện chức năng nhà nước

4.1.1 Hình thức pháp lý: Hình thức pháp lý là hình thức cơ bản để thực hiện chức năng nhà

nước

4.1.2 Hình thức tô chức: Phương thức mang tính tổ chức của hoạt động nhà nước là hình

thức đặc thù của hoạt động nhà nước, bổ sung cùng với phương thức pháp luật làm chohoạt động của nhà nước trở nên nhịp nhàng đồng bộ và hiệu quả hơn

4.2 Phương pháp thực hiện chức năng nhà nước

- Phương pháp thực hiện chức năng nhà nước là những cách thức mà Nhà nước sử dụng để

tiến hành các hoạt động thực hiện chức năng nhà nước

- Phương pháp cưỡng chế; Phương pháp giáo dục thuyết phục

- Phương pháp trực tiếp; gián tiếp

- Nhà nước thường sử dụng hai phương pháp chủ yếu là phương pháp thuyết phục và

phương pháp cưỡng chế

5 Chức năng của Nhà nước Chủ nô, nhà nước Phong kiến, nhà nước Tư sản

5.1 Chức năng đối nội của Nhà nước Chủ nô, Phong kiến, Tư sản

5.1.1 Chức năng bảo vệ chế độ sơ hữu tư nhân về các tư liệu sản xuất của giai cấp thống trị

5.1.2 Chức năng trấn áp giai cấp bị trị

5.1.3 Chức năng kinh tế – xã hội

5.2 Chức năng đối ngoại của Nhà nước Chủ nô, Phong kiến, Tư sản

5.2.1 Chức năng tiến hành chiến tranh xâm lươc

5.2.2 Chức năng phòng thủ đất nước

5.2.3 Chức năng ngoại giao

* Nhận diện và đánh giá một chức năng cụ thể của nhà nước hiện đại ii

Bài 7

BỘ MÁY NHÀ NƯỚC

1 Khái niệm bộ máy nhà nước

- Khái niệm: Bộ máy nhà nước được hiểu là hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung ương

xuống địa phương được tồ chức theo những nguyên tắc chung thống nhất, tạo thành cơchề đồng bộ để thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của nhà nước

- Bộ máy nhà nước là một hệ thống các cơ quan nhà nước

- Bộ máy nhà nước được tổ chức và hoạt động theo những nguyên tắc chung thống nhất

- Vai trò của bộ máy nhà nước là phương tiện, công cụ để thực hiện các chức năng và nhiệm

vụ của nhà nước

2 Cơ quan nhà nước

- Khái niệm: Cơ quan nhà nước là một bộ phận cấu thành nên bộ máy nhà nước Đó là

một tồ chức chính trị mang quyền lực nhà nước, được thành lập trên cơ sở pháp luật

và được giao những nhiệm vụ, quyền hạn nhất định để thực hiện chức năng và nhiệm

vụ của nhà nước trong phạm vi luật định

- Căn cứ vào hình thức pháp lý của việc thực hiện quyền lực nhà nước, các cơ quan nhà nước được chia thành cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp

- Căn cứ vào cấp độ thẩm quyền, các cơ quan nhà nước được chia thành các cơ quan nhà nước ở Trung ương và các cơ quan nhà nước ở địa phương

3 Nguyên tắc tổ chức và hoạt động bộ máy nhà nước

- Nguyên tắc tập quyền: tập quyền nghĩa là tập trung quyền lực nhà nước vào trong tay một

người hay một cơ quan nào đó

- Nguyên tắc phân quyền hay còn gọi là nguyên tắc phân chia quyền lực nhà nước Theo đó,

quyền lực nhà nước được phân thành các bộ phận khác nhau và giao cho các cơ quan nhà nước khác nhau nắm giữ

4 Bộ máy nhà nước của các kiểu nhà nước trong lịch sử

4.1 Bộ máy Nhà nước chủ nô: tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước chủ nô mang

nặng tính quân sự và tập trung quan liêu

4.2 Bộ máy Nhà nước phong kiến: so với nhà nước chủ nô, bộ máy nhà nước phong kiến

đồ sộ hơn, có sự phân công về chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước

4.3 Bộ máy Nhà nước tư sản: bộ máy nhà nước tư sản phổ biến được tổ chức theo nguyên

tắc phân chia quyền lực nhà nước

* Giới thiệu và đánh giá cách thức tô chức bộ máy nhà nước hiện đại iii

Bài 8 HÌNH THỨC CỦA NHÀ NƯỚC

1 Khái niệm hình thức Nhà nước

1.1 Hình thức chính thể

1.1.1 Khái niệm hình thức chính thể

- Nguồn gốc quyền lực nhà nước

- Quyền lực nhà nước thuộc về những cơ quan nào, do cơ quan nhà nước nào nắm giữ?

- Các cơ quan nhà nước nắm giữ quyền lực nhà nước được thành lập như thế nào?

- Mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước nắm giữ quyền lực nhà nước?

- Mội dung, cách thức tham gia của nhân dân vào việc thiết lập cơ quan nhà nước

1.1.2 Phân loại hình thức chính thể

1.1.2.1 Chính thể quân chủ

1.1.2.2 Chính thể cộng hoà

1.2 Hình thức cấu trúc Nhà nước

- Dân chủ là hình thức dân chủ với những thiết chế, quy chế để người dân trực tiếp thực

hiện quyền lực của mình

- Phản dân chủ là là những cách thức thực hiện quyền lực nhà nước trong đó không đảm

bảo được nguyên tắc quyền lực thuộc về nhân dân

2 Hình thức của các Nhà nước chủ nô, phong kiến, tư sản

2.1 Hình thức chính thể

2.1.1 Nhà nước chủ nô:

Chính thể của nhà nước chủ nô chủ yếu là quân chủ tuyệt đối ở Phương Đông và cộng hòaquy tộc ở Phương Tây

2.1.2 Nhà nước phong kiến:

Hình thức chính thể của nhà nước phong kiến chủ yếu vẫn là quân chủ chuyên chế (tuyệtđối) nhưng ở Phương Tây có hình thức cộng hòa quý tộc

2.2 Hình thức cấu trúc nhà nước của các Nhà nước chủ nô, phong kiến, tư sản

2.2.1 Nhà nước chủ nô, phong kiến:

Trong các nhà nước chủ nô và phong kiến hình thức cấu trúc nhà nước tồn tại chủ yếu làhình thức cấu trúc nhà nước đơn nhất

2.2.2 Nhà nước tư sản:

Trong các nhà nước tư sản có cả hai hình thức cấu trúc nhà nước đơn nhất và liên bang

2.3 Chế độ chính trị

2.3.1 Nhà nước chủ nô, phong kiến:

Trong các nhà nước chủ nô, phong kiến phương pháp thực hiện quyền lực nhà nước chủyếu là phương pháp phản dân chủ, sử dụng bạo lực công khai

2.3.2 Nhà nước tư sản:

Phương pháp thực hiện quyền lực nhà nước trong các nhà nước tư sản bao gồm cả phươngpháp dân chủ và phương pháp phản dân chủ, tùy vào giai đọan phát triển của chủ nghĩa tưbản và điều kiện hoàn cảnh trong từng nhà nước cụ thể.

* Đánh giá mô hình tô chức, vận hành quyền lực nhà nước hiện đại iv

BÀI 9 NHÀ NƯỚC TRONG H THỐNG CHINH TRI Ê

1 Khái ni m chung về h thống chinh trị ê ê

1.1 Khái ni m h thống, chính trị và h thống chính trị ê ê ê

1.1.1 Khái ni m h thống ê ê

1.1.2 Khái ni m chính trị ê

1.1.3 Khái ni m h thống chính trị ê ê

H thống chính trị là t p hơp các thiết chế chính trị, chính trị - xã hội, có ê â

mối liên h ch t che với nhau tạo thành m t chinh thể thống nhất cùng ê ă ô

tham gia vào việc thực hiện quyền lực chính trị.

1.2 Cơ cấu của h thống chính trị ê

- Nhà nước là trung tâm của h thống chính trị ê

2 Vị tri, vai trò của nhà nước trong h thống chinh trị ê

2.1 Vị trí, vai trò pháp lý của nhà nước trong h thống chính trị ê

- Nhà nước thiết l p khung khổ, cơ sở pháp lý cho sự tồn tại và phát triển của các thànhâphần trong h thống chính trị.ê

- Nhà nước thực hi n sự quản lý đối với các tổ chức trong h thống chính trị.ê ê

- Vai trò bảo v pháp lu t về hệ thống chính trị của nhà nước.ê â

2.2 Vị trí, vai trò chính trị của nhà nước trong h thống chính trị ê

- Nhà nước là trung tâm của h thống chính trị, quyền lực chính trị.ê

- Nhà nước là đối tượng tác đ ng chính trị của các đảng phái, nhóm, cá nhân.ô

2.3 Sự tác đ ng của nhà nước tới các thành phân của h thống chính trị ô ê

- Nhà nước tác đ ng tới các đảng phái chính trị.ô

- Nhà nước tác đ ng tới các tổ chức chính trị – xã h i.ô ô

Bài 10 NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

1 Tinh tất yếu khách quan và sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa

1.1 Những tiền đề cho sự xuất hiện của nhà nước xã hội chủ nghĩa

1.1.1 Tiền đề kinh tế

1.1.2 Tiền đề chính trị - xã hội.

1.1.3 Những yếu tố dân tộc và thời đại.

1.2 Sự xuất hiện của nhà nước xã hội chủ nghĩa trong lịch sử

1.2.1 Cách mạng tháng Mười Nga và sự ra đời nhà nước Nga-Xô Viết XHCN

1.2.2 Sự ra đời các nhà nước XHCN ơ đông châu Âu

2 Bản chất của nhà nước xã hội chủ nghĩa

2.1 Tính giai cấp:

Nhà nước XHCN là bộ máy để củng cố địa thống trị và bảo vệ lợi ích của giai cấp công nhân

và nhân dân lao động, đảm bảo sự thống trị của đa số đối với thiểu số

2.2 Tính xã hội:

Nhà nước XHCN tồn tại trên cơ sở xã hội rộng rãi hơn so các kiểu nhà nước trước đó chứcnăng của nhà nước xã hội chủ nghĩa

3 Hình thức của Nhà nước xã h i chủ nghĩa ô

3.1 Hình thức chính thể của Nhà nước xã hội chủ nghĩa

- Công xã Pari

- Cộng hoà xô viết

- Nhà nước dân chủ nhân dân

3.2 Hình thức cấu trúc của Nhà nước xã hội chủ nghĩa

Trong nhà nước xã hội chủ nghĩa tồn tại cả hai loại hình thức cấu trúc nhà nước đơn nhất vàliên bang

3.3 Chế đ chính trị của Nhà nước xã hội chủ nghĩa ô

- Dân chủ xã hội chủ nghĩa khẳng định nguyên tắc quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân

- Nguyên tắc Đảng cộng sản lãnh đạo đối với Nhà nước và xã hội

- Quyền lực Nhà nước là thống nhất, không phân chia

- Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa

- Nguyên tắc tập trung dân chủ

3.4 Hình thức nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

3.4.3 Chế độ chính trị: Chế độ chính trị ở nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là

chế độ chính trị dân chủ, nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước, tất cả quyền lực nhànước thuộc về nhân dân

4 Chức năng của nhà nước xã h i chủ nghĩa ô

4.1 Chức năng đối nội của nhà nước XHCN

4.1.1 Chức năng tô chức và quản lý kinh tế

- Hoạch định chiến lược, kế hoạch, chính sách phát triển kinh tế.

- Điều hành kinh tế vĩ mô

4.1.2 Khái ni m chức năng xã h i của nhà nước XHCN ê ô

4.1.3 Nội dung có bản của chức năng xã hội

- Chức năng xã h i trong lĩnh vực văn hóaô

- Chức năng xã h i trong lĩnh vực giáo dục, đào tạoô

- Chức năng xã h i trong lĩnh vực khoa học – công ngh ô ê

- Chức năng xã h i trong lĩnh vực lao đ ng.ô ô

- Chức năng xã h i trong lĩnh vực trật tự an toàn xã hội ô

- Chức năng xã h i trong lĩnh vực bảo vệ môi trường.ô

- Chức năng xã h i trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình.ô

- Chức năng xã h i trong lĩnh vực tôn giáo, tín ngưỡng.ô

- Chức năng xã h i trong lĩnh vực xoá đói giảm nghèo, chính sách bảo đảm xã hội (bảo đảmô

xã hội, cứu trợ xã hội, cứu đói xã hội)

4.2 Chức năng đối ngoại của nhà nước xã hội chủ nghĩa

4.2.1 Chức năng bảo vệ tô quốc xã hội chủ nghĩa

- Xây dựng nền quốc phòng toàn dân

- Tăng cường sức mạnh quốc phòng, an ninh

4.2.2 Chức năng mơ rộng quan hệ đối ngoại vì sự phát triển của nhà nước xã hội chủ nghĩa

5 Bộ máy nhà nước XHCN

- Đặc trưng cơ bản trong tổ chức bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa

- Hoạt động của bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa

*So sánh mô hình nhà nước XHCN về lý thuyết và thực tiễn v

Bài 11 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

1 Sự phát triển của tư tưởng về Nhà nước pháp quyền

1.1 Sự cai trị coi trọng luật pháp đặt nền móng cho vai trò của pháp luật trong mối quan

hệ với nhà nước

- Thời kỳ cổ đại xuất hiện những tư tưởng coi trọng pháp luật

- Thời kỷ phong kiến tiếp tục phát triển tư tưởng về Nhà nước pháp quyền

1.2 Chế ngự quyền lực quân chủ chuyên chế bằng pháp luật

- Xuất hiện sự đấu tranh với quyền lực chuyên chế của nhà vua

- Sự đấu tranh này thể hiện bằng pháp luật là tiền đề cho tư tưởng về nhà nước phápquyền.

1.3 Chế ngự quyền lực nhà nước và mơ rộng nội dung dân chủ

- Cách mạng tư sản tiếp tục phát triển tư tưởng chế ngự quyền lực nhà nước bằng phápluật

- Cách mạng tư sản đã hình thành và mở rộng nội dung dân chủ cho khái niệm Nhà nướcpháp quyền

1.4 Nhà nước pháp quyền hiện đại

- Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền hiện đại tiếp tục có mối liên hệ chặt chẽ với các tưtưởng chính trị pháp lý khác như chủ nghĩa lập hiến, thuyết tam quyền phân lập, chủ nghĩa

đa nguyên…

- Tư tưởng về Nhà nước pháp quyền có sự phát triển và mở rộng hơn về tính chất và sựđảm bảo thực hiện trên thực tế

2 Một số dấu hiện cơ bản của Nhà nước pháp quyền

- Nhà nước quản lý bằng pháp luật

- Nhà nước phải bị hạn chế bằng pháp luật

- Nội dung và tính chất của pháp luật trong Nhà nước pháp quyền phải tiến bộ

- Tính tối cao của pháp luật cần phải được tôn trọng và bảo vệ

3 Phân biệt tư tưởng Nhà nước pháp quyền với tư tưởng pháp trị và chế độ pháp trị

- Điểm tương đồng với Nhà nước pháp quyền là đều coi trọng pháp luật

- Sự khác biệt căn bản giữa tư tưởng Pháp trị và tư tưởng Nhà nước pháp về hoàn cảnh rađời và mục đích của chúng

4 Xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

4.1 Tính tất yếu của xây dựng Nhà nước pháp quyền ơ Việt Nam

- Vì Nhà nước pháp quyền là một biểu hiện và thành tựu của dân chủ

- Nền kinh tế thị trường và hội nhập cần phải xây dựng Nhà nước pháp quyền

4.2 Những yêu câu cơ bản của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay

- Xây dựng Nhà nước pháp quyền là một quá trình thực hiện dân chủ

- Xây dựng Nhà nước pháp quyền phải trong mối quan hệ chặt chẽ và có hệ thống với cácphương thức thực hiện dân chủ khác

- Xây dựng Nhà nước pháp quyền phải chú ý đến tính chất và trình độ phát triển của kinh tế,các điều kiện văn hóa chính trị pháp lý cụ thể của Việt Nam

BÀI 12 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁP LUẬT

1 Nguồn gốc của pháp luật

- Theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác-LêNin: pháp luật là hiện tượng thuộc kiến trúcthượng tầng của xã hội có giai cấp, pháp luật chỉ phát sinh, tồn tại và phát triển khi xãhội đạt đến một trình độ phát triển nhất định

- Trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ chưa có sự phân chia giai cấp nên chưa có pháp luật.Các quy phạm tồn tại trong xã hội nguyên thuỷ như quy phạm đạo đức, quy phạm tôngiáo điều chỉnh các quan hệ xã hội giữa các thành viên vốn bình đẳng với nhau và đượcmọi người tự nguyện thực hiện.

- Về phương diện khách quan: những nguyên nhân làm xuất hiện Nhà nước cũng chính lànhững nguyên nhân làm xuất hiện pháp luật

- Về phương diện chủ quan: pháp luật chỉ có thể hình thành bằng con đường Nhà nướctheo 2 cách: do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận các quy phạm xã hội

2 Bản chất và các mối liên hệ của pháp luật

2.1 Khái niệm bản chất của pháp luật

+Tính giai cấp thể hiện chủ yếu trong nội dung và mục đích của sự điều chỉnh của phápluật Theo đó, pháp luật bảo vệ lợi ích trước hết của giai cấp thống trị

- Tinh xã hội của pháp luật:

+Tính xã hội là sự tác động của các yếu tố xã hội (được hiểu là sự đối lập với yếu tố giaicấp) đến xu hướng phát triển và những đặc điểm cơ bản của pháp luật

+Pháp luật có tính xã hội bởi nhu cầu quản lý xã hội, trật tự chung của xã hội là một trongnhững nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự ra đời của pháp luật Pháp luật cũng làphương tiện mô hình hoá cách thức xử sự của các thành viên trong xã hội

+Tính xã hội của pháp luật thể hiện trong mục đích của sự điều chỉnh của pháp luật Phápluật phản ánh ý chí chung, lợi ích chung của xã hội

Định nghĩa: pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự do nhà nước ban hành hoặc thừa

nhận và bảo đảm thực hiện, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị trong xã hội, là nhân tố điều chỉnh các quan hệ xã hội.

2.2 Các mối liên hệ của pháp luật với các hiện tương xã hội khác

2.2.1 Mối quan hệ pháp luật với kinh tế

Đây là mối liên hệ giữa một yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng và một yếu tố thuộc cơ

sở hạ tầng, quan hệ có tính độc lập tương đối Cụ thể:

- Pháp luật phụ thuộc vào kinh tế: các điều kiện, quan hệ kinh tế không chỉ là nguyênnhân trực tiếp quyết định sự ra đời của pháp luật, mà còn quyết định toàn bộ nội dung,hình thức, cơ cấu và sự phát triển của pháp luật Cụ thể:

+Cơ cấu kinh tế, hệ thống kinh tế quyết định cơ cấu hệ thống pháp luật;

+Tính chất, nội dung của các quan hệ kinh tế, cơ chế quản lý kinh tế quyết định tính chấtnội dung của các quan hệ pháp luật, phạm vi điều chỉnh của pháp luật

+Chế độ kinh tế quyết định việc tổ chức bộ máy và phương thức hoạt động của các thiếtchế chính trị pháp lý

- Sự tác động trở lại của pháp luật đối với kinh tế: theo 2 hướng

+Tác động tích cực: ổn định trật tự xã hội, thúc đẩy kinh tế phát triển khi pháp luật phảnánh đúng trình độ phát triển kinh tế-xã hội.

+Tác động tiêu cực: cản trở, kìm hãm sự phát triển kinh tế-xã hội khi pháp luật phản ánhkhông đúng trình độ phát triển kinh tế-xã hội

2.2.2 Mối quan hệ pháp luật với chính trị

Đây là mối liên hệ giữa 2 yếu tố thuộc kiến trúc thượng, chúng có mối liên hệ tác độngqua lại Cụ thể:

- Sự tác động của pháp luật đối với chính trị:

+Pháp luật là hình thức, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị;

+Pháp luật là công cụ để chuyển hoá ý chí của giai cấp thống trị;

+Biến ý chí của giai cấp thống trị trở thành quy tắc xử sự chung, có tính bắt buộc đối vớimọi người

- Sự tác động của chính trị đối với pháp luật: nền chính trị của giai cấp cầm quyền quyđịnh bản chất, nội dung của pháp luật

2.2.3 Mối quan hệ pháp luật với Nhà nước

Đây là mối quan hệ giữa 2 yếu tố thuộc thượng tầng kiến trúc, chúng có mối liên hệ tácđộng qua lại Cụ thể:

- Sự tác động của Nhà nước đối với pháp luật: Nhà nước ban hành và bảo đảm cho phápluật được thực hiện trong cuộc sống

- Sự tác động của pháp luật đối với Nhà nước: quyền lực Nhà nước chỉ có thể được triểnkhai và có hiệu lực trên cơ sở pháp luật Đồng thời, Nhà nước cũng phải tôn trọng phápluật

2.2.4 Mối quan hệ pháp luật với các quy phạm xã hội khác

Pháp luật có mối liên hệ chặt chẽ với các quy phạm xã hội khác (quy phạm đạo đức, quyphạm tôn giáo, quy phạm tập quán, quy phạm chính trị…), cụ thể:

- Pháp luật thể chế hoá nhiều quy phạm đạo đức, tập quán, chính trị,… thành quy phạmpháp luật;

- Phạm vi điều chỉnh của pháp luật với các loại quy phạm xã hội khác có thể trùng hợp vớinhau, mục đích điều chỉnh là thống nhất với nhau;

- Các loại quy phạm xã hội khác đóng vai trò hỗ trợ để pháp luật phát huy hiệu lực, hiệuquả trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội

3 Thuộc tính của pháp luật

Thuộc tính của pháp luật là những tính chất, dấu hiệu đặc trưng riêng có của pháp luật.Pháp luật có những thuộc tính sau:

3.1 Tính quy phạm phô biến (tnh bắt buộc chung)

- Pháp luật có tính quy phạm là sự bắt buộc phải thực hiện theo những chuẩn mực nhấtđịnh

- Tính phổ biến là sự bắt buộc chung và không phân biệt với tất cả các chủ thể

- Pháp luật có tính quy phạm phổ biến bởi xuất phát từ một trong những nguyên nhân rađời của pháp luật và bản chất của pháp luật là sự thể hiện ý chí chung của xã hội Về mặtkhách quan, pháp luật là sự phản ánh những quy luật khách quan, phổ biến nhất của xãhội

+ Pháp luật cũng cần phải được thể hiện bằng ngôn ngữ pháp lý - cần rõ ràng, chính xác

và một nghĩa, có khả năng áp dụng trực tiếp

+ Tính xác định chặt chẽ về hình thức của pháp luật còn thể hiện ở phương thức hìnhthành pháp luật

+ Văn bản quy phạm pháp luật cũng được xác định chặt chẽ về thủ tục, thẩm quyền banhành

- Pháp luật có tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức xuất phát từ nguyên nhân và bảnchất của pháp luật là ý chí chung của xã hội nên xuất hiện nhu cầu ngăn chặn sự lạmdụng của các chủ thể khi thực hiện pháp luật và để các chủ thể thực hiện đúng phápluật

3.3 Tính đươc đảm bảo bằng nhà nước

- Tính đảm bảo bởi nhà nước là việc nhà nước sử dụng các phương tiện, biện pháp đểthực hiện pháp luật trên thực tế

- Tính đảm bảo bằng nhà nước thể hiện là khả năng tổ chức thực hiện pháp luật của Nhànước, bằng những biện pháp: Đảm bảo về kinh tế; Đảm bảo về tư tưởng; Đảm bảo vềphương diện tổ chức; Đảm bảo bằng biện pháp cưỡng chế Nhà nước – đây là đảm bảođặc trưng để có thể phân biệt pháp luật với quy phạm xã hội khác

- Pháp luật có thuộc tính này xuất phát từ mối quan hệ giữa pháp luật và nhà nước lànhững công cụ, phương tiện quan trọng để quản lý xã hội và xũng xuất phát từ nguyênnhân ra đời và bản chất của pháp luật là ý chí chung của xã hội cần phải được đảm bảothực hiện

4 Chức năng của pháp luật

4.1 Khái niệm

Chức năng của pháp luật là những phương diện, mặt tác động chủ yếu của pháp luật,thể hiện bản chất và giá trị xã hội của pháp luật

4.2 Các chức năng chủ yếu

- Chức năng điều chỉnh các quan hệ xã hội của pháp luật: thể hiện 2 mặt

+Pháp luật ghi nhận các quan hệ chủ yếu trong xã hội;

+Pháp luật bảo đảm cho sự phát triển của các quan hệ xã hội

- Chức năng giáo dục của pháp luật: Thể hiện pháp luật tác động vào ý thức và tâm lý củacon người, từ đó con người lựa chọn cách xử sự phù hợp với quy định của pháp luật

- Chức năng bảo vệ của pháp luật: Bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội và các quyền

và lợi ích hợp pháp của công dân trước các vi phạm

5 Hình thức của pháp luật

Khái niệm: là cách thức mà giai cấp thống trị sử dụng để thể hiện ý chí của giai cấp mình

và xã hội, là phương thức tồn tại, dạng tồn tại thực tế của pháp luật

Các hình thức pháp luật cơ bản: có 3 hình thức pháp luật

5.1 Tập quán pháp

Khái niệm: là hình thức Nhà nước thừa nhận một số tập quán đã lưu truyền trong xã hội,

phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị và nâng chúng lên thành pháp luật

Đây là hình thức phổ biến của pháp luật chủ nô, pháp luật phong kiến

5.2 Tiền lệ pháp

Khái niệm: là hình thức Nhà nước thừa nhận các quyết định của cơ quan hành chính

hoặc xét xử đã có hiệu lực pháp luật khi giải quyết các vụ việc cụ thể (trong trường hợppháp luật không quy định hoặc quy định không rõ) và lấy đó làm căn cứ pháp lý để áp dụngcác vụ việc xảy ra tương tự sau này Đây là hình thức phổ biến của pháp luật chủ nô, phápluật phong kiến và pháp luật tư sản (các nước trong hệ thống pháp luật Anh-Mỹ) Tiền lệpháp bao gồm tiền lệ hành chính và án lệ

5.3 Văn bản uy phạm pháp luật

- Khái niệm:

Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành theo thủ tục trình tự luật định, trong đó có quy tắc xử sự chung, được nhà nước bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội để thực hiện các nhiệm vụ, chức năng của nhà nước.

- Đây là hình thức pháp luật tiến bộ nhất trong lịch sử, được nhiều quốc gia sử dụng

* Nhận diện và phân tch các biểu hiện của bản chất, các thuộc tnh, chức năng và hình thức của pháp luật.

BÀI 13 CÁC KIỂU PHÁP LUẬT TRONG LICH SỬ

1 Khái niệm kiểu pháp luật

Khái niệm: Kiểu pháp luật là tổng thể những dấu hiệu cơ bản đặc thù của pháp luật, thể

hiện bản chất giai cấp, những điều kiện tồn tại và phát triển của pháp luật trong một hìnhthái kinh tế - xã hội nhất định

Cơ sở lý luận để phân định kiểu pháp luật: học thuyết Mác-Lênin về hình thái kinh tế-xãhội Cụ thể là:

- Cơ sở kinh tế: pháp luật chịu sự quyết định của quan hệ sản xuất trong mỗi hình tháikinh tế-xã hội

- Cơ sở xã hội: pháp luật phản ánh sự tương quan giữa giai cấp thống trị và các giai cấpkhác trong xã hội Trong đó, trước hết pháp luật thể hiện và bảo vệ lợi ích của giai cấpthống trị

Tương ứng với 4 hình thái kinh tế-xã hội (trong xã hội có giai cấp) có 4 kiểu pháp luật:

- Kiểu pháp luật chủ nô;

- Kiểu pháp luật phong kiến;

- Kiểu pháp luật tư sản;

- Kiểu pháp luật xã hội chủ nghĩa

Sự thay thế các kiểu pháp luật trong lịch sử:

- Thể hiện tiến trình phát triển của lịch sử

- Kiểu pháp luật sau bao giờ cũng phát triển hơn kiểu pháp luật trước

- Sự thay thế các kiểu pháp luật diễn ra không tuần tự Không phải quốc gia nào cũng trảiqua đầy đủ 4 kiểu pháp luật

- Kiểu pháp luật sau luôn kế thừa kiểu pháp luật trước, mức độ kế thừa phụ thuộc vàotính chất của quan hệ xã hội và ý chí, lợi ích của giai cấp cầm quyền

2 Các kiểu pháp luật trong lịch sử

2.1 Kiểu pháp luật chủ nô

Là kiểu pháp luật đầu tiên trong lịch sử, là công cụ của giai cấp chủ nô để quản lý xã hộitrong điều kiện mới, sau khi xã hội tổ chức thị tộc-bộ lạc tan rã

- Cơ sở kinh tế: tồn tại trên cơ sở quan hệ sản xuất chủ nô, đặc trưng bởi chế độ chiếmhữu tư nhân tuyệt đối của giai cấp chủ nô đối với tư liệu sản xuất, sản phẩm lao động vàngười nô lệ

- Cơ sở xã hội: pháp luật chủ nô tồn tại dựa trên kết cấu xã hội giai cấp Trong đó, phápluật phản ánh chủ yếu ý chí của giai cấp chủ nô và các lực lượng xã hội khác (loại trừ giaicấp nô lệ)

Bản chất của kiểu pháp luật chủ nô thể hiện:

- Công khai bảo vệ và củng cố quyền tư hữu của chủ nô đối với tư liệu sản xuất và người

nô lệ

- Quy định và củng cố tình trạng bất bình đẳng trong xã hội:

+Quan hệ giữa chủ nô và nô lệ: chủ nô có toàn quyền, nô lệ trong tình trạng vô quyền vàđược xem là "công cụ biết nói"

+Quan hệ giữa chủ nô với các tầng lớp khác: chủ nô mới được coi là công dân và phápluật chia công dân ra nhiều loại căn cứ vào số tài sản mà học có Theo đó, quy địnhquyền lợi và nghĩa vụ khác nhau

+Quy định và củng cố sự thống trị tuyệt đối của người gia trưởng trong quan hệ gia đình

- Quy định các hình phạt và cách thức thực hiện hình phạt rất dã man và tàn bạo

- Hình thức pháp luật chủ yếu là tập quán pháp và tiền lệ pháp Văn bản pháp luật xuấthiện muộn, có nội dung tổng hợp các lĩnh vực trong đời sống xã hội, chưa có sự phânđịnh các ngành luật cụ thể

- Trong chừng mực nhất định, pháp luật chủ nô thể hiện vai trò xã hội trong quá trình tổchức sản xuất và bảo vệ trật tự chung của cộng đồng

2.2 Kiểu pháp luật phong kiến

Là kiểu pháp luật ra đời thay thế cho kiểu pháp luật chủ nô

- Cơ sở kinh tế: tồn tại trên cơ sở quan hệ sản xuất phong kiến, đặc trưng bởi chế độ tưhữu của địa chủ phong kiến đối với đất đai, tư liệu sản xuất khác và một phần sức laođộng của nông dân

- Cơ sở xã hội: pháp luật phong kiến tồn tại dựa trên kết cấu xã hội giai cấp Trong đó,pháp luật phản ánh chủ yếu ý chí của giai cấp phong kiến, các lực lượng xã hội khác

- Bản chất của pháp luật phong kiến: thể hiện ở những đặc điểm sau: