Comparative law ( LUẬT học SO SÁNH )

So sánh hiến pháp và pháp luật tiến bộ của các quốc gia khác nhau, trong luận thuyết chính trị của mình, ông đã bênh vực chủ nghĩa hợp hiến và thuyết tam quyền phân lập, bãi bỏ nô lệ, b

Comparative Law LUẬT HỌC SO SÁNH

TS TRẦN VÂN LONG

Một số yêu cầu môn học

Học liệu:

- Slide bài giảng là bắt buộc

- Học liệu mở rộng:

Luật so sánh – Giáo sư Micheal

Bogdan- Dịch bởi PGS TS Lê

Hồng Hạnh

The Method and Culture of

Comparative Law (Essays in

Honour of Mark Van Hoecke)

Edited by Maurice Adams and

Dirk Heirbaut, 2014.

Hoạt động của sinh viên

Cơ cấu điểm số

Điểm hết môn Chuyên cần Thuyết trình Hoạt động tại lớp

Thi tự

luận, đề

mở, 75

phút

Đề tài đăng ký trước

Thuyết trình

1 Bộ Luật 12 bảng La Mã: Lịch sử hình thành và một số nội dung chủ

yếu

2 Cơ chế bảo vệ Hiến pháp của CHLB Đức

3 So sánh những điểm tương đồng và khác biệt giữa hệ thống pháp luật

Pháp và Đức

4 Hệ thống tư pháp và nghề luật ở CHDCND Trung Hoa

5 Ý nghĩa của Writ trong hệ thống pháp luật Anh Mỹ

6 Hiến pháp Hoa Kỳ, lịch sử hình thành và một số chế định chủ yếu

7 Sự ảnh hưởng của Hồi giáo trong Luật hình sự Cộng hòa Hồi giáo

Diễn kịch

- Một vụ tranh chấp quyền sở hữu được giải quyết bởi Tòa án ở Pháp

- Xây dựng một phiên tòa giả định tại một tòa án hạt Hoa Kỳ có sự

tham gia của Bồi thẩm đoàn

CHƯƠNG 1

LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ LUẬT HỌC SO SÁNH

WELCOME TO COMPARATIVE LAW!

Giới thiệu chung

Luật học so sánh là gì và tại sao ta phải học?

Vài nét về lịch sử phát triển

Khoa học Luật so sánh

Kahn-Freund: “Not a topic, but a

method…common name for a variety of methods of looking at law.”

Luật học so sánh là gì?

Theo Giáo sư Micheal Bogdan, nội dung của luật so

Kết quả (1) và (2) làm luận cứ cho nghiên

cứu pháp luật nước ngoài

Luật học so sánh là gì?

Lịch sử của Luật học so sánh

• Plato (424-348 B.C) đã sớm so sánh luật cổ

của các thành bang Hy Lạp để phác thảo lên

mẫu Hiến pháp lý tưởng

• Aristote (384-322 B.C) đã nghiên cứu 158

bản Hiến pháp của các thành bang Hy Lạp và

các dân tộc lạc hậu trong tác phẩm Politique

Lịch sử của Luật học so sánh

Luật học so sánh trong đế chế La Mã

Những nhà nghiên cứu luật học trong đế chế La Mã ngày ấy vốn là những bậc thầy tự phụ về sự thông thái của mình, họ luôn cho rằng

PL của đế chế là tối ưu.

Marcus Tullius Cicero (106-43B.C)

Pháp luật ngoại bang chỉ toàn là thứ hỗn tạp và ngu xuẩn

Collatio legum mosaicorum et Romonarum (Tuyển tập luật của Giáo hội và

đế chế La Mã) được soạn vào thế

kỷ thứ 3-4 sau công nguyên

1453 suy vong, Luật giáo hội hưng thịnh

Lịch sử của Luật học so sánh

Luật học so sánh trong đêm trường trung cổ

Thời kỳ đầu: Luật giáo hội và luật La mã theo chân những kẻ

đi chinh phục khuếch tán toàn châu âu

jus commune

Fortescue (TK18) ở Anh đã so sánh Luật của Anh

(thông luật) và Luật của Pháp (chịu ảnh hưởng

của Giáo hội) trong tác phẩm The governance of

england.

Lịch sử của Luật học so sánh

Luật học so sánh trong giai đoạn phục hưng

Các luật gia bắt đầu quan tâm tới elegentia juris (logical cohesion of part to part)  Trường phái luật tự nhiên  QG hóa pháp luật chống lại jus commune

Cuối tk17, Struve và Stryck so sánh

luật La mã và luật của Đức.

Hugo Grotius, Pufendorf và

Montesquieu là những đại diện tiêu

biểu của trường phái luật tự nhiên,

sử dụng các phương pháp so sánh

luật trong các nghiên cứu.

“Tinh thần pháp luật” của Montesquieu

So sánh hiến pháp và pháp luật tiến bộ của các quốc gia khác nhau, trong luận thuyết chính trị của mình, ông đã bênh vực chủ nghĩa hợp hiến và thuyết

tam quyền phân lập, bãi bỏ nô lệ, bảo vệ quyền tự do công dân và nhà nước

pháp quyền , Các thể chế luật pháp và chính trị phải phản ảnh đặc tính địa lý và xã hội của từng cộng đồng riêng biệt

Lịch sử của Luật học so sánh

Nền tảng lý thuyết của LSS bắt đầu được thừa nhận, nhưng chưa hình thành nên hệ thống

Theoretical CL:

sự so sánh các HTPL khác nhau nhằm nâng cao hiểu biết về

KH pháp lý

• Hình thành ở Đức vào TK 19Trở nên phổ biến trong quá trình ban hành hay nhất thể hóa PL ở Đức và các

QG lân cận (Vd: Luật TM Đức 1861, Luật đất đai Prussian 1794, BLDS Áo

1811 và của Pháp 1804)

• Đến 1869 mới được công nhận

Sự ra đời của tạp chí chuyên ngành đầu tiên của luật học so sánh, đó là Tạp chí Luật so sánh do Hội nghiên cứu Luật so sánh của Pháp xuất bản; Và đây cũng là năm đầu tiên mà môn học luật học so sánh được giảng dạy tại các trường đại học

Ở Việt Nam

Trước 1975

Tiến sỹ Ngô Bá Thành và

Luật sư Vũ Văn Mẫu đã có

nhiều công trình nghiên cứu

Khoa học Luật học so sánh

Giúp sinh viên có khả năng nghiên cứu luật nước ngoài

Tìm cái chung nhất, cái đặc thù, cái khác

biệt, mở rộng tư duy và nhận thức pháp lý

Tổng thể những tri thức khoa học về các hệ thống pháp luật hiện hành được thể hiện trong các công trình ngiên cứu khoa học của các học giả.

Khoa học Luật học so sánh

Bởi vì mục tiêu và đối tượng nghiên cứu trong từng đề tài của từng nhà nghiên cứu là khác nhau, nên không thể có 1 phương pháp nghiên cứu chính xác và chuẩn mực trong LHSS.

Lựa chọn PP tiếp cận mang tính kỹ thuật

Lựa chọn PP tiếp cận mang tính lý thuyết

Lựa chọn PP tiếp cận mang tính lý thuyết

Vi mô/ vĩ mô Theo chiều dọc/ chiều ngang

Đa phương/ song phương Đơn văn hóa/ đa văn hóa

SS chức năng

SS cấu trúc

SS hệ thống

SS phản biện

SS chế định luật, ngành luật

Nguồn thông tin về hệ thống pháp luật nước ngoài:

Tính tin cậy của thông tin có được

Tính quan trọng của nguồn thông tin thứ cấp: Cô đọng,

được công nhận

Đừng bao giờ suy nghĩ rằng những dữ liệu bạn sưu tầm trên internet hay báo chí

là đều đúng đắn mà không cần xem xét lại

Một số lưu ý khi so sánh pháp luật

Giải thích và sử dụng các nguồn luật nước ngoài

được giải thích tại các nước đã sản sinh ra các nguồn luật ấy

Nghiên cứu luật nước ngoài đặt trong mối quan hệ tổng thể

Cần quan tâm tới: Cấu trúc pháp luật và sự phân loại pháp luật.

Vd: Ở Thụy Điển, vấn đề trợ cấp xã hội cho gia đình đông con được quy định trong Luật an sinh xã hội, trong khi vấn

đề đó thì ở Pháp nó lại được quy định trong Luật thuế

Vấn đề đặt ra là: Không nên nghiên cứu theo kiểu cắt rời,

chi tiết mà cần đặt trong mối quan hệ với các phần còn lại của HTPL

Một số lưu ý khi so sánh pháp luật

Bối cảnh xã hội và mục tiêu của các quy định pháp luật

“Giả sử nhà nước ban hành đạo luật yêu cầu các cơ quan thuê mướn nhân công phải có nghĩa vụ chi trả học phí học ngôn ngữ cho công nhân nước ngoài mới được tuyển

dụng.”

Bạn hiểu mục tiêu của quy phạm này là gì?

Một số lưu ý khi so sánh pháp luật

Vấn đề dịch thuật ngữ:

Khi dịch thuật ngữ thì phải dựa trên quan điểm pháp luật của nước sở tại Đôi khi sẽ cảm thấy khó khăn khi từ ngữ thì giống nhau nhưng cách hiểu thì khác nhau và đôi khi từ ngữ sử dụng trong nhiều hệ thống pháp luật là khác nhau nhưng cách hiểu là giống nhau

Tổng công ty và tập đoàn công ty?

Bồi thẩm đoàn và hội thẩm nhân dân?

Public company và private company

Một số lưu ý khi so sánh pháp luật

Xác định phạm vi pháp luật hiện hành:

Đối với một số hệ thống pháp luật thế giới thì pháp luật không dừng lại văn bản mà còn chịu sự điều chỉnh của phong tục, tập quán, tôn giáo…

Có những quy định có thể về mặt chính thức vẫn còn hiệu lực nhưng trên thực tế người ta đã không còn áp dụng chúng nữa

Có những quy định dù có ý nghĩa trên giấy tờ còn khả năng thi hành của nó thì không có.

Một số lưu ý khi so sánh pháp luật

Cần phải có kiến thức xã hội liên quan đến vấn đề cần nghiên cứu

Điều kiện kinh tế Quyết định Bản chất pháp luật

Mục đích của việc học Luật học so sánh

Mở rộng nhận thức và quan điểm khi nghiên cứu khoa học pháp lý, đặt trong mối quan hệ với chính nó và những cái tương tự hay khác biệt với nó.

Giúp các luật sư có thể nghiên cứu và hành nghề trên phạm vi toàn cầu

Mục đích khoa học: Đi tìm pháp luật hoàn thiện, đi tìm sự hội nhập trong pháp luật

Sự thay đổi trong nhận thức: nhận thức thay đổi khi nghiên cứu pháp luật nước mình

WELCOME TO COMPARATIVE LAW!

Các hệ thống pháp luật trên thế giới

CHÚNG TA LÀ KHÁC NHAU

NHÌN VÀO SỰ KHÁC NHAU ĐỂ HỌC HỎI VÀ

ĐỂ HOÀN THIỆN

Kahn-Freund’s Warnings

Don’t be lured by homonyms

Don’t be afraid of synonyms

Sự phân loại các HTPL

Dựa trên tính chất tương đồng: Pháp luật Châu âu lục địa, pháp luật Anh Mỹ, Pháp luật hồi giáo, pháp luật XHCN

Nguồn gốc lịch sử:

- Nhóm pháp luật của các nước ảnh hưởng lớn nhất của pháp luật La

Mã, bao gồm pháp luật của các quốc gia Italia, Rumani, Bồ đào Nha,

Hy Lạp, Tây Ban Nha

- Nhóm pháp luật của các nước không có sự ảnh hưởng lớn của pháp

luật La Mã và pháp luật về cơ bản dựa vào luật tục và các tập quán

pháp luật cổ xưa, đó là pháp luật Anh, các nước Scandinavi, Nga

- Nhóm thứ ba là nhóm bao gồm pháp luật các quốc gia chứa đựng

trong mình mức độ khác nhau của pháp luật La Mã và của pháp luật

Đức

Sự phân loại các HTPL

Dựa vào tiêu chí chủng tộc (G Sozer - kholl): theo tiêu chí

này pháp luật được phân thành: 1, pháp luật Ấn - Âu 2, Pháp luật Xê - mít 3, Pháp luật Mông cổ và pháp luật các nước không văn minh Trong từng hệ thống lại được phân ra từng nhóm nhỏ

Sự khác biệt giữa các HTPL trên TG

Các hệ thống pháp luật có nguồn chính giống nhau là hiến pháp và các đạo luật;

Trong các hệ thống pháp luật giữa các nguồn pháp luật

khác nhau có mối tương quan không giống nhau;

Trong các hệ thống pháp luật có các nguồn pháp luật đặc thù

Trong các hệ thống pháp luật của các quốc gia khác nhau,

sự phân chia các ngành luật, các chế định pháp luật và mối tương quan lẫn nhau của chúng cũng không giống nhau

Những khác biệt về ngôn ngữ quy phạm, văn phong pháp

lý đặc trưng cho các hệ thống pháp luật

Các đặc điểm khái quát của pháp luật thế giới

Các khác biệt mang tính tình huống chính

trị

Đi từ sự khác biệt

Khuynh hướng chung

Nhu cầu pháp luật chung nhằm hướng đến sự hài hòa, ổn định và phát triển

Theo đuổi các giá trị được thừa nhận chung

Xích lại gần nhau trong các liên minh quốc tế

Chương 2

Hệ thống pháp luật châu âu lục địa

The Germanic Civil Law System

Romano-Tổng quan civil law

Xuất hiện ở các nước Châu

Âu lục địa trên cơ sở các

Phân chia luật công và luật

tư, luật tư được xem trọng

hơn

Việc xác lập quy tắc hành vi là điều quan trọng đầu tiên,

Justinian là vị vua vĩ đại nhất của đế

chế Byzantine Ông ta kỳ vọng khôi phục lại 1 Roma hùng mạnh bằng cách thu hồi lại các vùng đất La Mã cổ đại

Trong chừng mực nào đó, ông đã thành công.

Lịch sử hình thành

Justinian và Bộ Dân Luật La Mã (Corpus Juris Civilis)

Triều đại Justinian từ 483-565 AC

Vương triều Justinian- Đế quốc Bizantine

Lịch sử hình thành

- Năm 528 Justinian I thành lập

Hội đồng biên soạn bộ luật mới

nhằm tập hợp hóa các VBPL tản

mác trước đó

- Năm 529 Bộ luật Justinian chứa

đựng các luật của hoàng đế La

vũ khí mà cần phải dùng pháp luật để củng cố, bất luận thời chiến hay thời bình đều có thể dùng luật

để cai trị quốc gia”

Trang 1, Institutiones

Justinian’s Code

Trong triều đại của mình, Justinian đã xây dựng khoảng 4,000 bản luật thành văn, tập hợp đó được gọi là

Justinian’s Code

Bộ luật vẫn dựa trên Luật La Mã cổ đại

Bộ luật điều chỉnh những chế định quan trọng như: quyền công dân, hôn nhân gia đình, thừa kế, sở hữu

nô lệ, các quyền tài sản, cũng như các hành vi tội

phạm và hình phạt

Bộ luật trở nên quan trọng trong công cuộc chinh

phục của Justinian, bằng việc coi trọng pháp luật, ông duy trì được quyền lực của mình trên phạm vi lãnh thổ rộng lớn

Rất nhiều bộ luật trong hệ thống Civil law ngày nay vẫn còn chịu ảnh hưởng của Bộ luật này

Lịch sử hình thành

- Vào thế kỷ thứ 11 và 12, khi tìm được nguyên

văn Bộ Dân luật Corpus Juris Civilis, các học

giả bắt đầu nghiên cứu và giải thích, hiện đại

hóa những nội dung luật cũ cho phù hợp với

tình hình xã hội thời đó

- Các nhà luật học của các nước Châu Âu đã

trở về nước của họ, gieo rắc tư tưởng và nội

dung của Dân Luật La Mã Họ mở trường

luật; họ làm luật sư cho giáo hội, cho các vua

chúa Những Bộ Dân Luật của nước họ xây

dựng trên nền tảng chung là luật La Mã

“Công pháp liên quan đến chính thể của đế quốc La

Mã, tư pháp liên quan đến lợi ích cá nhân”

Lịch sử hình thành

- Vào thời Phục hưng, nên kinh

tế Châu Âu cũng bắt đầu phát

triển sau một thời gian dài trì

trệ các thương gia đã tự điều

chỉnh hoạt động kinh doanh

theo tập quán của họ, lập ra tòa

án riêng (gọi là toà chân đất -

pepoudrous court) để xét xử

việc kinh doanh giữa họ với

nhau theo tiêu chuẩn thực tế và

công bằng

Người ta đã dùng thuật ngữ Jus Common (là luật chung) để chỉ luật của nước Châu Âu vì cùng

có chung nền tảng là luật La

Mã, giáo luật, cùng các lời giải thích, bình luận của các chuyên gia luật La Mã.

Lịch sử hình thành

- Đến thế kỷ 16 và

17, trung tâm của

luật học châu Âu

được chuyển đến

Pháp và Hà Lan

- Hai bộ luật quốc

gia có giá trị của

thời này là Bộ Dân

Sinh viên thuyết trình

Civil law và những điểm tinh túy

- Chia thành luật công và luật tư

- Tập quán, án lệ không được thừa nhận chính thức

- Về nguyên tắc chỉ có luật do cơ quan có thẩm

quyền thay mặt cho nhân dân, cho quyền lực nhà nước ban hành mới có giá trị là nguyên tắc cơ bản

- Phát triển hệ thống toà án với 2 cấp xét xử: sơ

thẩm, phúc thẩm và tối cao

- Thẩm phán độc lập, là các luật gia chuyên nghiệp, hành nghề thẩm phán suốt đời.

Cấu trúc hệ thống

LUẬT CÔNG

LUẬT TƯ

Cấu trúc hệ thống

LUẬT CÔNG

Điều chỉnh các quan hệ phát sinh giữa các

cơ quan nhà nước với nhau và với cá

nhân nhằm hướng tới việc thiết lập và bảo

vệ lợi ích công

Hướng tới là lợi ích công

Một bên chủ thể tham gia quan hệ pháp

luật phải là chủ thể được sử dụng quyền

lực nhà nước

Phương pháp điều chỉnh được sử dụng là

phương pháp mệnh lệnh đơn phương

Các tranh chấp phát sinh được xem xét tại

hệ thống cơ quan tài phán công

Public Law refers to the “general

standards of behaviour expected in

society”

Cấu trúc hệ thống

LUẬT TƯ

Điều chỉnh các quan hệ phát sinh giữa cá

nhân với nhau và với pháp nhân

Hướng tới lợi ích của chính các chủ thể

tham gia vào quan hệ (lợi ích tư)

Phương pháp điều chỉnh được sử dụng là

phương pháp tự định đoạt, được đặc trưng

bằng sự thoả thuận ý chí giữa các chủ thể

tham gia vào quan hệ

Các tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực

này được xem xét tại hệ thống cơ quan tài

phán tư

Private Law refers to the “legal

relations between individuals and/or

organisations

Cấu trúc hệ thống

Luôn có sự giao thao giữa luật công và luật tư, vì vậy sự phân biệt chỉ mang tính chất tương đối

Hãy liên hệ với hệ thống pháp luật VN

Hình thức pháp luật

1 ĐẠO LUẬT (LUẬT THÀNH VĂN)

Được coi là loại nguồn chiếm vị trí

quan trọng, trung tâm so với các loại

nguồn khác

Ở tất cả các quốc gia đều có Hiến pháp

thành văn, Hiến pháp giữ vị trí số một

trong hệ thống văn bản quy phạm pháp

luật

Sau Hiến pháp là đến các văn bản luật

do Nghị viện ban hành.

Vị trí sau đó là các văn bản dưới luật

(Reglement) do cơ quan hành pháp ban hành .

Hình thức pháp luật

Parliament Constitution

Statutes (Lois)

Gaullist Constitution, 1958, bao gồm 4 tập VB:

(1) HP 1958, (2) Tuyên ngôn các quyền con người

1789, (3) lời mở đầu HP với các quy định cơ bản

về chế độ, (4) những nguyên tắc cơ bản

Giới hạn trong các vđ: Các quyền DS, quốc tịch, thể

nhân, HS và TTHS, chính sách tiền tệ, thừa kế và thuế

President/

Prime Minister

Regulation Décrets

Code civil Code de la procédure civileCode de commerce

Code pénal Code de procédure pénal