Khảo sát hệ thống từ ngữ chỉ màu sắc trong thơ vương duy

Đồng thời, người viết tập trungvào các loại màu sắc, màu sắc nổi bật được sử dụng tạo nên nét thanh tịnhtrong thơ ông Với đề tài nghiên cứu này, chúng tôi khảo sát trong khoảng 50 bài th

TRƯỜNG ĐAI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRONG THƠ VƯƠNG DUY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Hán Nôm

HÀ NỘI - 2019

TRƯỜNG ĐAI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRONG THƠ VƯƠNG DUY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Hán Nôm

Người hướng dẫn khoa học:

TS Nguyễn Thị Hải Vân

HÀ NỘI - 2019

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo

TS Nguyễn Thị Hải Vân - người trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình giúptôi hoàn thành khóa luận này

Tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn tới tất cả các thầy cô giáo trong khoaNgữ Văn, đặc biệt là các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam đã giúp đỡ và tạomọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành khóa luận

Khóa luận được hoàn thành song không tránh khỏi những hạn chế,thiếu sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp từ phía thầy cô vàcác bạn để đề tài nghiên cứu của chúng tôi tiếp tục được hoàn thiện Tôi xintrân trọng cảm ơn

Hà Nội, ngày 08 tháng 05 năm 2019

Người thực hiện

Lê Thị Thanh Huyền

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Hải Vân Tôi xin cam đoan rằng:

Đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, kết quả này không trùng vớikết quả của bất kì tác giả nào đã được công bố

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 08 tháng 05 năm 1019

Người thực hiện

Lê Thị Thanh Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3

5 Nhiệm vụ đề tài 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Cấu trúc khóa luận 4

NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 5

1.1 Vương Duy: thi hào tinh thông hội họa 5

1.1.1 Vương Duy - một nhà thơ nổi tiếng 5

1.1.2 Vương Duy - một họa sĩ tài ba 7

1.1.3 Vương Duy họa sĩ luôn đi liền với Vương Duy thi sĩ 8

1.2 Màu sắc trong hội họa và hội họa Trung Hoa 9

1.2.1 Những màu sắc có trong nghệ thuật hội họa 9

1.2.2 Màu sắc sử dụng trong hội họa Trung Hoa 11

1.3 Từ chỉ màu sắc trong tiếng Hán 17

1.3.1 Từ chỉ màu sắc đơn âm tiết 17

1.3.2 Từ chỉ màu sắc đa âm tiết 18

Chương 2 KHẢO SÁT TỪ CHỈ MÀU SẮC TRONG THƠ VƯƠNG DUY

22 2.1 Số từ chỉ màu sắc trong thơ Vương Duy 22

2.1.1 Các từ chỉ màu trắng trong các bài thơ của Vương Duy 22

2.1.2 Các từ chỉ màu xanh trong thơ Vương Duy 24

2.1.3.Các từ ngữ chi những màu khác 26

2.2 Tần số xuất hiện từ chỉ màu sắc trong thơ Vương Duy 28

2.3 Chức năng ngữ pháp của từ chỉ màu sắc trong thơ Vương Duy 32

2.3.1 Cách sử dụng cụm từ trong thơ Vương Duy 32

2.3.2 Chức năng của tính từ chỉ màu sắc trong câu 35

Chương 3 GIÁ TRỊ BIỂU ĐẠT CỦA CÁC TỪ NGỮ CHỈ MÀU SẮC TRONG THƠ VƯƠNG DUY 38

3.1 Giá trị của các từ chỉ màu sắc trong việc xây dựng bức tranh thiên nhiên 38 3.1.1 Những bức tranh sơn thủy điền viên với những màu sắc tươi tắn 38 3.1.2 Những bức tranh sơn thủy điền viên với màu sắc thanh đạm 41

3.2 Giá trị của các từ chỉ màu sắc trong việc thể hiện con người Vương Duy 45

3.2.1 Một hồn thơ nhạy cảm, tinh tế, giàu tình yêu thiên nhiên 45

3.2.2 Một nỗi lòng mang nhiều tâm sự 48

KẾT LUẬN 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

đó, hiển nhiên Trung-Hoa đứng đầu các dân tộc văn minh trên thế giới Đếquốc ấy hùng cường nhất, văn minh nhất, thích sự tiến bộ nhất và được cai trịtốt nhất thế giới Chưa bao giờ nhân loại được thấy một nước khai hóa phongtục đẹp đẽ như vậy…” [3;18].

Quá trình hình thành và phát triển của thơ ca đời Đường gắn bó chặtchẽ với sự thống trị Trung Quốc suốt gần 300 năm của nhà Đường (618 - 907)

đã để lại số lượng tác phẩm vô cùng đồ sộ Ngày nay, bộ Toàn Đường thi ấn

hành dưới thời Khang Hy ta thấy gồm 900 quyển, 30 tập với gần 500 vạn bàithơ của hơn 2300 nhà thơ, trong đó Lí Bạch, Đỗ Phủ, Vương Duy, v.v… lànhững nhà thơ lớn nổi tiếng thế giới

Sự phồn vinh của văn học Đường không chỉ bởi số lượng các tác phẩm

đồ sộ mà còn do nội dung và hình thức sáng tác của các nhà thơ thời kì này đã

có sự chuyển biến mạnh mẽ Về nội dung đã thay vì đi sâu khám phá cái rỗngtuếch nghèo nàn của văn học quý tộc mà đã bắt đầu hướng đến cuộc sống quýtộc phong phú rộng rãi đồng thời kết hợp được nhiều ngành nghệ thuật vàotrong thơ ca như trong thơ có nhạc, trong thơ có họa, có điêu khắc,… Về mặthình thức đã có nhiều phát triển mới mẻ, sáng tạo Trong số các nhà thơ đókhông thể không kể đến Vương Duy - một nhà thơ có tầm ảnh hưởng sâurộng Ông được đánh giá là một trong bốn “ngôi sao sáng chói” của thơ ca đờiĐường (cùng với Lí Bạch, Đỗ Phủ và Bạch Cư Dị)

Vốn được tôn là tổ sư của họa phái Nam Tông là “Văn nhân họa” nêntrong thơ Vương Duy những câu thơ kết hợp với hội họa được sử dụng rấtnhiều Trong thơ Vương Duy, những nét chấm phá của tranh thủy mặc lànhững dòng thơ đơn giản lạ kì nhưng lại không mất đi vẻ trang trọng, mĩ lệ.

Dù Vương Duy là một con người đa tài: đàn hay, vẽ giỏi, chữ đẹp, vănchương xuất chúng nhưng người đời biết đến Vương Duy nhiều nhất là mộtVương Duy họa sĩ luôn đi liền với một Vương Duy thi sĩ của núi rừng cây cỏ.Chính vì vậy mà câu thơ “Khi xem tranh của Duy Ma Cật ta thấy gồm cả mộtbài thơ Khi đọc thơ Duy ma Cật ta còn thấy gồm cả một bức tranh” của TôThức đã trở thành câu nói cửa miệng để mọi người ca ngợi Vương Duy

Thơ của Vương Duy đã vượt qua 10 thế kỉ để tồn tại cho đến ngày nay,

nó không chỉ có chỗ đứng trong nền văn chương Trung Quốc mà nó còn cóảnh hưởng rất lớn đến văn chương trong khu vực nói riêng và Việt Nam nóichung Vương Duy là tác giả được đưa vào dạy trong chương trình Ngữ văn

THPT hiện hành Vì vậy, việc “Khảo sát hệ thống từ ngữ chỉ màu sắc

trong thơ Vương Duy” là một đề tài đáng được chú ý và quan tâm Qua đó,

người viết có cơ hội mở rộng kiến thức, phục vụ tốt hơn công tác giảng dạytác phẩm của Vương Duy nói riêng và thơ Đường nói chung ở chương trìnhNgữ Văn Trung học cơ sở và Trung học phổ thông thêm phong phú và sâusắc

thể phủ nhận rằng tài liệu về thơ Vương Duy cũng đa dạng và phong phú.

Trong cuốn Vương Duy - chân diện mục của Vũ Thế Ngọc dịch và chú

giải đã giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp, phong cách sáng tác của Vương Duy

và cũng đã đề cập đến màu sắc trong thơ Vương Duy nhưng đó mới chỉ làlướt sơ qua chứ chưa có những nhận định và tìm hiểu cụ thể

Trong tạp chí nghiên cứu khoa học Vương Duy và Yosa Buson - “Thi

trung hữu họa” của Nguyễn Thị Nguyệt Trinh cũng đã liệt kê được số lượng

màu sắc trong thơ Vương Duy nhưng đó mới chỉ là liệt kê và mới chỉ chạmvào bề nổi của vấn đề chứ chưa đi sâu vào phân tích

Trong Tuyển tập thơ Đường, các tác giả đã giới thiệu sơ lược về nhà

thơ Vương Duy và một số bài thơ tiểu biểu của ông nhưng tuyệt nhiên chưa

đề cập đến màu sắc được sử dụng trong thơ của Vương Duy

Như vậy, những công trình nghiên cứu về nhà thơ Vương Duy đa phầnđều đề cập đến phong cách, phần họa trong thơ của ông …nhưng chưa có hệthống và công trình nghiên cứu hoàn thiện về màu sắc trong thơ Vương Duy.Tuy nhiên, đây là những nguồn tư liệu quý báu làm nên nền tảng cơ sở giúp

chúng tôi lựa chọn và xây dựng đề tài “Khảo sát hệ thống từ ngữ chỉ màu

sắc trong thơ Vương Duy”.

3 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận này được thực hiện với mục đích chỉ ra vị trí, ý nghĩa quantrọng của các từ ngữ chỉ màu sắc trong các bài thơ của Vương Duy Từ đó,chúng tôi tiến hành thống kê, khảo sát và phân tích đối chiếu từ các bài thơcủa Vương-Duy để chỉ ra sự đa dạng, phong phú và độc đáo của các từ ngữchỉ màu sắc trong thơ của ông và tác dụng của chúng đối với việc hình thànhphong cách nghệ thuật của Vương Duy

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu về “Khảo sát hệ thống từ ngữ chỉ màu sắc trong

thơ Vương Duy” tập trung vào tìm hiểu sự phong phú, đa dạng của màu sắc

của thiên nhiên và cuộc sống, có tác động mĩ cảm sâu sắc đến con người đượcnhắc đến trong các bài thơ của Vương Duy Đồng thời, người viết tập trungvào các loại màu sắc, màu sắc nổi bật được sử dụng tạo nên nét thanh tịnhtrong thơ ông

Với đề tài nghiên cứu này, chúng tôi khảo sát trong khoảng 50 bài thơtiêu biểu của Vương Duy

5 Nhiệm vụ đề tài

Thông qua việc thống kê, khảo sát và phân tích các bài thơ tiêu biểucuả Vương Duy, chúng tôi chỉ ra thế giới màu sắc phong phú, sinh động vàđộc đáo trong thơ Vương Duy tạo nên phong cách riêng của tác giả Đâychính là thái độ, tâm trạng của nhà thơ trước cuộc sống

6 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp thống kê

Phương pháp phân tích

Phương pháp so sánh, đối chiếu

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài Phần Mở Đầu và Phần Kết Luận, Thư mục tham khảo, Khóaluận gồm 3 chương:

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Vương Duy: thi hào tinh thông hội họa

1.1.1 Vương Duy - một nhà thơ nổi tiếng

Vương Duy (701 - 761), biểu tự là Ma Cật, hiệu Ma Cật cư sĩ Quê ông

ở huyện Kỳ, Tấn Trung, Sơn Tây, Trung Quốc Vương Duy xuất thân tronggia đình thuộc tầng lớp quý tộc Gia đình ông là một gia đình rất danh giá ởthời Đường là Thái Nguyên Vương thị Cha ông là Vương Xử Liêm làm chức

Tư Mã, mẹ là Thôi thị - một tiểu thư của một đại quý tộc phái khác là họ Thôi

ở Bác Lăng Họ Vương ở Thái Nguyên và họ Thôi ở Bác Lăng là hai trongbảy đại quý tộc danh tiếng nhất thời Thịnh Đường Gia đình ông gồm có sáungười con, Vương Duy là con trai trưởng, sau đó tới Vương Tấn cùng hai emtrai và một em gái

Vương Duy là một nhà thơ nổi tiếng thời Đường và đã được người đờitôn ông là Thi Phật Cùng với Lý Bạch (Thi Tiên) và Đỗ Phủ (Thi Thánh) và

Lý Hạ (Thi Quỷ), Vương Duy với biệt danh Thi Phật đã tạo nên Thánh - Tiên

- Phật - Quỷ cùng xuất hiện trong giai đoạn cực thịnh của thơ Đường Sinh ratrong một gia đình thuộc tầng lớp quý tộc, được tiếp xúc với nền giáo dục củanho giáo và những người tài hoa nên ngay từ nhỏ Vương Duy đã sáng tác thơ

ca Năm 716, khi mới mười lăm tuổi, Vương Duy cùng em trai là Vương Tấnlên Trường An và Lạc Dương du học Lúc này, Vương Duy đã khét tiếng vềtài làm thơ nên đã được các gia đình quý tộc tiếp đãi trọng vọng Khôngnhững thế, em ruột của vua Huyền Tông Đường Minh Hoàng là Kỳ Vươngcũng rất nể phục và quý trọng tài làm thơ của ông nên cũng đã tiếp đãi vàohàng thượng khách tri kỉ Vì cảm kích trước tấm lòng của Kỳ Vương nênVương Duy đã làm một bài thơ thay lời Kỳ Vương đa tạ vua cho mượn Cửu

Thành Cung để nghỉ mát Vương Duy sống trong một cuộc sống xa hoanhung lụa và được tham gia vào các buổi tiệc du hí của hoàng tộc và nhữngnhà đại quý tộc nên danh tiếng của ông ngày một vang xa.

Người ta chủ yếu biết Vương Duy là một nhà thơ sơn thủy thi, thơ ôngchủ yếu viết về thiên nhiên sông núi bởi Vương Duy chịu ảnh hưởng của đạoPhật và đạo Lão Sở dĩ có điều này là do mẹ ông rất mực tín Phật pháp,Vương Duy chịu ảnh hưởng từ mẹ Ngày nay người ta còn giữ lại đượckhoảng hơn 400 bài thơ của Vương Duy với phong cách tinh tế trang nhã.Thời trẻ, thơ Vương Duy bộc lộ tâm trạng của tầng lớp tri thức có tài, có trínhưng không đượcc dùng phải sống trong cảnh hàn vi còn bọn công tử quýtộc dốt nát thì sống giàu có, xa hoa, trụy lạc Những năm tháng sống nơi biên

ải, thơ ông có tình điệu khẳng khái, hiên ngang, đề cao lòng yêu nước, đề caotinh thần của những người chiến sĩ yêu nước sẵn sàng từ bỏ cuộc sống bìnhyên nơi quê nhà mang gươm đao đi mở mang bờ cõi Nhưng nổi bật nhấttrong gia tài thơ ca của Vương Duy là những bài thơ viết về thiên nhiên Bởiông vốn là người ưa thích cuộc sống tiêu dao, thanh tao, phong nhã, tâm hồnông hòa hợp với thiên nhiên, cỏ cây, với cuộc sống thanh bình nơi làng quêyên ấm Ông thường miêu tả cảnh núi sông hùng vĩ, cảnh đêm trăng yên bình,cảnh làm ruộng, gặt hái của những người nông dân chất phác hiền lành.Không những thế, thơ Vương Vương Duy còn thấm đẫm tư tưởng từ bi hỷ xảcủa đạo Phật Những bài thơ của ông mang hướng tĩnh phù hợp với cõi tâmthanh tịnh của nhà thơ Ông thường tìm về chốn núi rừng thanh tĩnh cùng vớikhông gian u tịch mang đậm bản chất thiền Thơ Vương Duy có phong cáchriêng, tài thơ của ông giàu có ở cách thể hiện những đề tài khác nhau, việcmiêu tả thiên nhiên tinh tế và đầy sống động Ngôn ngữ thơ cô đọng và điêuluyện phù hợp với những ý tứ sâu sắc và truyền cảm

1.1.2 Vương Duy - một họa sĩ tài ba

Không chỉ là một nhà thơ nổi tiếng đời Đường mà Vương Duy cònđược biết đến là một họa sĩ tài hoa Phái điền viên sơn thủy không chỉ theoông vào trong thơ mà ngay cả trong tranh ông cũng thường vẽ những bứctranh thủy mặc Tranh thủy mặc là những bức tranh về thiên nhiên, núi rừng,sông hồ, cảnh vật hoang sơ… mà người và vật chỉ là những nét phụ chonhững bức tranhh ấy

Ở đời nhà Đường, Vương Duy không được coi là họa sĩ nổi tiếng nhấtnhưng đến đời Tống thì Vương Duy lại trở thành một họa sĩ trác tuyệt và bắtđầu được tôn xưng là tổ sư của cả một họa phái Tuy ở đời Đường ôngkhông được tôn xưng là họa sĩ bậc nhất nhưng Vương Duy vẫn được sách

“Đường triều danh họa lục” ca tụng bức “Võng xuyên đồ” là một tuyệt phẩmhãn hữu hay sách “Cựu Đường thư” cũng kể lại những kì tích của ông tronggiới hội họa

Theo ghi chép, Vương Duy chính là người đã sáng tạo ra lối vẽ sơnthủy bằng thủy mặc Trong lòng Vương Duy luôn muốn chứa đựng thiên địavạn vật nên khi ông đặt bút có thể ngay lập tức vẽ được những nét vẽ vô cùng

tự nhiên, phóng khoáng với tạo hình nhất sơn nhất thủy tuyệt đẹp Những nét

vẽ của ông luôn giản dị tinh tế, đó không phải là sự đơn giản mà đó là sự giản

dị đã đạt đến cảnh giới cao nhất của nghệ thuật, là phương pháp đạt đến độ

“dường như không có phương pháp” Vương Duy đã từng nói: “Trong lòngthoải mái, không có chướng ngại, như hồ băng trong suốt… thì khi hạ bút vẽ

sẽ mang phong cách khí thế thoát tục” Danh tiếng về tranh sơn thủy củaVương Duy nổi tiếng đến mức gần như lấn át đi tên tuổi của một thi hàoVương Duy Khi thưởng thức tranh của ông, Tô Đông Pha đã từng ca ngợi:

“Trước tranh của Duy Ma Cật ta chỉ biết lùi lại cúi lạy, vô ngôn” Phải tài hoa

và tinh tế đến mức nào thì mới có thể làm cho một người nổi tiếng như TôĐông Pha thốt ra câu nói đầy kính nể tranh Vương Duy đến thế

Vương Duy không phải là người nổi tiếng bậc nhất về họa phái nhưngtranh của ông mới thực sự có ảnh hưởng lớn đến tinh thần hậu thế VươngDuy chưa bao giờ lập trường phái vẽ tranh nào và ông cũng không dạy ngườikhác vẽ tranh nhưng các họa sĩ đời sau lại khởi hứng từ tranh ông rất nhiềuđặc biệt là Kinh Hạo, Lý Thành, Đổng Nguyên, Tuy sử sách không ghi rõcác bức tranh của Vương Duy nhưng khi dâng Họa Phổ lên Tống Huy Tông(1101 - 1125) ta thấy còn đến tên 126 bức tranh của ông gồm: tranh Phật,tranh Bồ Tát, tranh Sơn Thủy, và có lẽ số lược các bức họa của ông cònnhiều hơn thế nữa Tuy tất cả những tác phẩm của ông đã thất lạc từ nhiều thế

kỉ nhưng chúng vẫn được người đời sau truyền tụng ngợi ca như: bức Võng

Xuyên Đồ và Giang sơn tuyết khê đồ.

1.1.3 Vương Duy họa sĩ luôn đi liền với Vương Duy thi sĩ

Vương Duy là một người có tài hội họa và thơ ca trác tuyệt Thi hào TôĐông Pha khi xem tranh và đọc thơ của ông đã ca ngợi hết lời và lời khen củathi hào họ Tô đã được người đời sau truyền tụng thành câu nói “Thi trung hữuhọa, họa trung hữu thi” để ca ngợi Vương Duy Khi nói đến trong tranh có thơcủa Vương Duy trước hết phải nói đến những bức tranh sơn thủy của ông.Vương Duy dùng sự quyến rũ nhẹ nhàng để mô tả vẻ đẹp sông núi nước non

từ đó thăng hoa đến một cảnh giới riêng, một phong cách mà chỉ mình ông có.Trong tranh của mình, Vương Duy thường lấy sự mộc mạc thô sơ làm hứngthú, lấy thủy mặc, màu mực để viết ý, vẽ phong cảnh nên đã được người đờisau xưng là “Văn nhân chi họa, tự Vương Hữu Thừa thủy” Tranh của ông tuy

vẽ phong cảnh sơn thủy điền viên mộc mạc nhưng dạt dào cảm xúc, thấmđẫm ưu tư Vương Duy luôn đưa thi cảnh vào họa cảnh làm cho ý tranh đầyđặn hơn, sâu lắng hơn

Một nhà thơ Vương Duy lúc nào cũng đi liền với Vương Duy họa sĩ.Ông nổi tiếng với tài vẽ tranh trong thơ mà thế hệ sau đã ca tụng hết mực

Nam họa hay văn nhân họa được xác lập chính thức vào đời Tống, tuy nhiênVương Duy lại được xem là người mở đầu Tranh trong thơ khiến các bài thơcủa ông có hình tượng hơn, tinh tế hơn và diệu kì hơn Đọc thơ của VươngDuy ta như thấy từng bức tranh đang hiện ra trước mắt Hình ảnh suối ThanhKhê dưới ngòi bút của thi nhân vừa yên tĩnh, vừa sống động:

“Ngôn nhập hoàng hoa xuyên, mai trục thanh khê thủ

……

Ngã tâm tố dĩ nhàn, thanh xuyên đạm như thử”

(Lời nói chui vào suối Hoàng hoa, hòa theo dòng Thanh Khê cùng chảy

Lòng ta vốn đã an nhàn sẵn, suối trong kia lại rất êm đềm)

Qua giai điệu không ngừng chảy của nó ta có thể thấy hiện ra bức tranh cócác cảnh trí thiên nhiên khác nhau, thể hiện rõ đặc tính và sức sống tràn trềcủa nó Và đặc biệt để làm nên chất họa trong thơ Vương Duy không thểkhông nhắc đến màu sắc Có lúc thơ ông hiện lên bức họa với màu sắcsinh động tươi tắn, lúc lại là những màu sắc nhạt màu Ở đây ta có thểthấy màu sắc trong thơ ông là màu sắc của hội họa thủy mắc sơn thủy Nógiúp thơ ông mang vẻ đẹp tĩnh tại, đạm mạc Không những thế, trong các bàithơ của mình Vương Duy cũng sử dụng cấu đồ hội họa rất điêu luyện Thơông có sự đối lập mà thống nhất giữa đường nét, màu sắc, hình khối, chiềukích… của các sự vật hiện tượng giúp cho bài thơ có sự cân đối hài hòa.Với nghệ thuật “dùng tranh vẽ thơ” và “dùng thơ để tả tranh” Vương Duyxứng đáng là một thiên tài nghệ thuật Một con người họa sĩ luôn đi liền vớimột con người thi sĩ đã tạo ra thi nhân Vương Duy được người đời kính nể

1.2 Màu sắc trong hội họa và hội họa Trung Hoa

1.2.1 Những màu sắc có trong nghệ thuật hội họa

Màu sắc là con đẻ của ánh sáng, là hiệu quả hiển thị của các loại ánhsáng có bước sóng dài, ngắn khác nhau, là do sựu phản chiếu của ánh sáng lên

những vật thể Theo quang học khi luồng ánh sáng trắng đi qua lăng kính mặttrời thì tách ra gồm bảy sắc là: vàng, cam, đỏ, lục, lam, chàm, tím Trong hộihọa thì màu là chất liệu cụ thể do những sắc tố được chiết ra từ khoáng chất,hóa chất, thảo mộc Đó gọi là màu sắc tố.

Trong hội họa, người ta chia ra rất nhiều các loại màu khác nhau Thứnhất là màu bậc nhất, hay còn gọi là màu chính, màu cơ bản Loại màu nàygồm ba màu đó là: màu vàng, màu đỏ và màu lam Từ ba màu cơ bản này ta

có thể pha ra tất cả các loại màu trong hội họa Tuy nhiên loại màu cơ bản nàykhông thể pha ra màu đen và màu trắng vì không màu nào có thể pha trộn rachúng

Loại màu thứ hai là màu bậc hai hay còn gọi là màu phụ Loại màu nàygồm ba màu là: màu tím, màu lục và màu cam Màu tím có thể được tạo ra từmàu lam kết hợp với màu đỏ, màu lục được tạo ra khi màu vàng kết hợp vớimàu lam và màu cam được tao ra khi pha màu vàng và màu đỏ với điều kiệnpha các màu với dung lượng bằng nhau

Tiếp đến là màu bậc ba gồm các màu: cam vàng, Cam đỏ, Tím lam,Tím đỏ, Lục lam, Lục vàng Được pha với phân lượng bằng nhau từ màu bậc

1 với màu bậc 2 đứng cạnh nhau trên vòng thuần sắc Tương tự ta có màu bậc4,5,6,7 … Bằng cách pha với phân lượng bằng nhau giữa các màu đứng cạnhnhau trong vòng thuận sắc ta tiếp tục có các màu bậc cao hơn

Cùng với đó ta có các màu tương phản hay còn gọi là màu đối khángnhau bởi khi đứng cạnh nhau thì màu này sẽ làm tương phản màu kia hoặcngược lại Các màu tương phản nhau là: vàng - tím, đỏ - lục, lam - cam

Không những thế ta còn có các màu nóng và màu lạnh Màu lạnh lànhững màu ngả xanh: lục vàng, lục, lục lam, lam, tím lam, tím, tím đỏ tạocảm giác mát mẻ, dễ chịu hoặc lạnh lẽo Đối lập với màu lạnh là các màunóng ngả đỏ như: vàng, cam vàng, cam, cảm đỏ, đỏ tạo cả giác ấm áp, gần vàgây kích thích thị giác

Màu xám thuộc loại màu trung tính, không thuộc màu nóng cũngkhông thuốc màu lạnh Nó được tạo ra do sự kết hợp của màu trắng và màuđen

Màu trung gian là loại màu điều giải sự mâu thuẫn đối kháng về sắc độ,cường độ, quang độ, được pha từ hai màu đang có sự tương phản với nhau

Màu tương đồng là loại màu thoạt nhìn chúng có vẻ giống nhau, nhómmàu đứng cạnh nhau trong vòng thuần sắc Đó là một dãy các màu nối tiếpnhau, liên kết chặt chẽ, không phân biệt nóng lạnh

Các màu bổ túc xen kẽ: vàng và tím, đỏ và lục, lam và cam dùng đểlàm màu nhấn, màu trọng điểm Bên cạnh đó còn có màu bổ túc trực tiếp,bổtúc kép, bổ túc bộ ba, bổ túc bộ bốn

Màu chiếm diện tích trội nhất trong toàn bộ không gian, chi phối toàn

bộ hòa sắc của không gian được gọi là màu chủ đạo Màu chủ đạo còn tùythuộc vào đề tài, không gian, thời gian, vị trí sử dụng, tâm lí người sử dụng, ý

1.2.2 Màu sắc sử dụng trong hội họa Trung Hoa

Trong ngôn ngữ khác nhau người ta lại có những nguyên tắc riêng đểvạch ra những ranh giới từ chỉ màu sắc Chính vì vậy đã dẫn đến sự khác màu

và số lượng ngôn ngữ chỉ các màu trong ngôn ngữ Các từ chỉ màu sắc trongtiếng Hán vì thế mà cũng có sự khác biệt so với các từ ngữ chỉ màu sắc trongtiếng Việt

Ta có thể thấy các từ ngữ chỉ màu sắc trong hội họa Trung Hoa vô cùngphong phú có tài liệu cho rằng lên đến 1100 từ nhưng ở đây chúng tôi chỉthống kê những màu sắc cơ bản:

đơn âm tiết lớn hơn rất nhiều số lượng các từ ngữ chỉ màu sắc đơn âm tiết.Những màu sắc này đã tạo nên một nền hội họa đỉnh cao của một trong nhữngquốc gia có nền văn hóa lâu đời nhất Châu Á

1.3 Từ chỉ màu sắc trong tiếng Hán

1.3.1 Từ chỉ màu sắc đơn âm tiết

Các từ ngữ chỉ màu sắc do một âm tiết cấu thành được gọi là từ chỉmàu sắc đơn âm tiết Trong tiếng Hán các từ ngữ chỉ màu sắc đơn âm tiết vôcùng phong phú: 白 (đỏ), 白 (vàng), 白 (trắng), 白(đen), 白(thanh), 白(lam),

白 (xám), 白 (tím), 白 (màu hạt dẻ), 白 (màu da cam), 白 (đỏ), 白 (đỏ), 白 (đỏson), 白(đỏ thẫm)白白(xanh biếc), 白(ngọc xanh biếc/ xanh biếc)白白(xanh lá cây/xanh biếc gồm cả lam và lục))白白(đen), 白(đen), 白(đen), 白(đỏ đen), 白 (hồng), 白(trắng), 白(trắng), 白(xanh), 白(đỏ), 白(đen vàng), 白(đen xanh),…

Những từ chỉ màu sắc đơn âm tiết chiếm số lượng rất lớn trong bảng các từngữ chỉ màu sắc

Tuy nhiên, về cấu tạo những từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Háncũng có rất nhiều ý kiến khác nhau Theo Lưu Quân Kiệt và Lưu Vân TuyềnThì từ chỉ màu sắc trong tiếng Hán hiện đại gồm có mười màu cơ bản như: 白(đỏ), 白 (vàng), 白 (lục), 白 (trắng), 白 (đen)白白 (xanh), 白 (lam), 白 (xám), 白(tím), 白(màu hạt dẻ) Còn ông Lưu Đan Thanh thì lại cho rằng chỉ có chín từchỉ màu sắc cơ bản là các màu giống ý kiến cuả Lưu Quân Kiệt và Lưu VânTuyền nhưng lại bỏ màu 白(màu hạt dẻ) đi Ý Kiến của Chiêm Nhân Phươngcho rằng chỉ có sáu từ là: 白 (đỏ), 白 (vàng), 白 (lục), 白 (trắng), 白 (đen), 白(lam) là từ chỉ màu sắc cơ bản; còn lại màu白 (xanh) và 白 (xám) được chorằng là hai màu chuẩn cơ bản

Trong tiếng Hán, nhữung từ chỉ màu sắc đơn âm tiết ngoài mười từ chỉmàu sắc cơ bản: 白 (đỏ), 白 (vàng), 白 (lục), 白 (trắng), 白 (đen), 白 (xanh), 白(lam), 白 (xám), 白 (tím),白 (màu hạt dẻ) ra thì phần lớn đều là những từ

cổ ngữ Mặc dù những từ trong tiếng Hán có thể sử dụng độc lập nhưng phầnlớn các từ ngữ cổ rất ít khi đi một mình mà nó phải kết hợp với các từ kháckhi sử dụng trong Hán ngữ hiện đại, ví dụ như: 白白白 (đội xích vệ), 白白

(mây đỏ, ráng đỏ), 白白 (cây bàng), 白白白白白 (ráng chiều màu đỏ),

Các từ ngữ chỉ màu sắc đơn âm tiết trong tiếng Hán đa phần đều là tính

từ Khi kết hợp với chữ 白 (màu) nó sẽ tạo thành danh từ như: 白白 (đỏ), 白 白(vàng), 白白 (lục),-白白 (đen), 白白 (trắng), 白白 (xanh biếc), 白白 (ngọc

xanh biếc/ xanh biếc)

Số lượng các từ chỉ màu sắc đơn âm tiết có ít tuy nhiên vai trò của nó là

vô cùng lớn Chúng chính là những từ ngữ chỉ màu sắc cơ bản để tạo ranhững từ ngữ chỉ màu sắc đa âm tiết sau này

1.3.2 Từ chỉ màu sắc đa âm tiết

Ngoài những từ chỉ màu sắc đơn âm tiết thì trong tiếng Hán còn có các

từ chỉ màu sắc đa âm tiết Việc chuyển từ từ đơn âm tiết sang từ đa âm tiết làmột quá trình Các từ ngữ chỉ màu sắc đa âm tiết được phát triển khá đầy đủ

Số lượng của các từ chỉ màu sắc đa âm tiết đã vượt ra khỏi phạm vi những từchỉ màu sắc đơn âm tiết vốn hạn hẹp bằng cách sử dụng nhiều phương thứccấu tạo giúp cho sự vật hiện lên rõ ràng và cụ thể Có rất nhiều phương thứccấu tạo của từ chỉ màu sắc đa âm tiết như:

Phương thức tổ hợp, tức là dùng hai từ ngữ chỉ màu sắc đơn âm tiếtghép lại để hình thành nên từ ngữ chỉ màu sắc đa âm tiết Trong phương thứcnày ta có thể chia ra làm hai loại Thứ nhất đó là từ chỉ màu sắc đa âm tiết dohai từ chỉ màu sắc đơn âm tiết khác nhau tổ hợp thành: 白白(tím đỏ) 白白(đỏtía), 白白 (xanh tím), 白白 (xám trắng), 白白 (trắng xanh), Chúng biểu thị loạimàu sắc hỗn hợp, màu sắc đứng trước biểu thị màu phụ còn màu sắc phía saubiểu thị màu chính, giữa hai hình vụ này là mối quan hệ chính - phụ Ví dụnhư 白白(xám trắng) là trong màu xám mang một chút sắc trắng, hay 白白(đỏ

tía) tức mà trong màu đỏ pha lẫn một chút tía Thứ hai là từ chỉ màu sắc đa

âm tiết được hình thành do hai từ ngữ chỉ màu sắc đơn âm tiết cùng một phạmtrù màu sắc với nhau tạo nên: 白白(đỏ), 白白(đỏ son), 白白(đỏ ửng), 白白(đỏ

thẫm)… Và ngữ nghĩa của các từ chỉ màu sắc này đa số thể hiện ở hình vị sau

Phương thức ví von là hình vị trước trong từ chỉ màu sắc mang ý vị vívon, biểu thị ý nghĩa giống như cái gì đó Trong phương thức ví von này ta

có thể chia làm hai loại Ở loại thứ nhất ta có thể thêm chữ 白 (màu) vào sauhình vị gọi tên vật thể như: 白白 (màu kem), 白白 (màu lạc đà), 白白 (màu nướcchè), 白白白 (màu hoa đào), 白白 (màu da người), 白白白 (màu cà phê), 白白白

(màu hoa hồng),… Những từ chỉ màu sắc đa âm tiết này mang

tính hình tượng giúp người nghe hình dung ra tính chất đặc trưng của vật thể

ví dụ như: 白白白白白白 (da dẻ màu đồng cổ), màu đồng cổ đây ngoài ngữ nghĩamàu be, còn khiến người ta nghĩ đến tính bóng láng của màu đồng cổ

Loại thứ hai là kiểu do hình vị gọi tên vật thể được thêm vào từ chỉ màu sắcđơn âm tiết mà thành Phạm vi màu sắc của hình vị danh từ đằng trướctương đối hẹp, phạm vi màu sắc của từ chỉ màu sắc đơn âm tiết đằng saurộng hơn.Ví dụ như: a 白白(màu kem), 白白(vàng mơ), 白白 (màu da cam),

白白 (hoa đào), 白白 (trắng bạc), 白白白 (màu hoa hồng), 白白白(màu xanh cônglông), 白白(trắng xanh),… b 白白(trắng tuyết), 白白 (đen như cốc), 白白 (đen nhưmực), 白白 (xanh thẫm), 白白 (đỏ gay), 白白 (đỏ lòm), 白白 (vàng bệch),…

Trong đó loại a chủ yếu biểu thị bản thân màu sắc, đằng sau có thêmvào chữ 白(màu), ví dụ: 白白白 (màu kem), 白白白(vàng mơ), 白白 (màu da cam), 白白白(màu hoa đào), nhưng từ chỉ màu sắc phương thức-ví von đa âm tiết như 白白

白 (màu hoa hồng), 白白白 (màu xanh công lông)… do bị hạn

chế về nguyên tắc tiết tấu ngữ âm và tiết kiệm ngôn ngữ, thông thường đằngsau chúng không được thêm vào chữ 白 (màu) Ví dụ:白白白白白白白 白 (mộtchiếc áo len màu hoa hồng), thông thường không thể nói: 白白白白白白 白白白 Loại

b chủ yếu biểu thị một thứ trạng thái, đằng sau không thêm vào chữ 白 (màu),thông thường không thể nói 白白白 (trắng tuyết), 白白 白(đen như mực), 白白白 (đỏgay), nhưng chúng có thể láy, ví dụ như 白白白白白 (trắng như tuyết), 白白白白白(đỏ như lửa) còn có thể làm vị ngữ của nhóm từ chủ-vị, ví dụ: 白白白白 (bứctưởng trắng tinh), 白白白白 (mái tóc đen

nhánh); loại a không láy được, cũng không thể làm vị ngữ Loại từ chỉ màusắc này là nhờ vào hiện vật để biểu thị màu sắc, nên thông thường không láybản thân hiện vật Ví dụ không nói 白白白白白 (hoa đào màu hoa đào), 白白

白白白 (lông lạc đà màu lạc đà), 白白白白白白 (hoa hồng màu hoa hồng),… Phương

thức gợi tả: là phương thức do một tính từ biểu thị cảm giác,

tính chất và trạng thái hoặc mức độ thêm vào một từ chỉ màu sắc đơn âm tiếthình thành Ví dụ: 白白 (xanh nhạt), 白白(đỏ thẫm), 白白 (đỏ tươi), 白白 (hồngnhạt), 白白 (đen đậm)白 白白 (tái xanh), Loại thừ ngữ màu sắc này thôngthường chúng ta có thể thêm chữ 白(màu) đi cùng để chỉ khái niệm màu sắc,nhưng bản thân chúng đã tỏ ra ý nghĩa mức độ nên thông thường không được

tu từ của từ biểu thị ý nghĩa mức độ nữa

Phương thức láy là những từ chỉ màu sắc gồm có từ chỉ màu sắc đơn

âm tiết thêm vào thành phần hậu tố láy Phương thức láy cũng được chia làmhai loại Loại thứ nhất là từ chỉ màu sắc đơn âm tiết cộng hậu tố hai âm tiếtnhư: 白白白 (tối mò mò), 白白白 (trắng xóa một màu)白 白白白 (đỏ rực/ đỏ

sẫm), 白白白 (vàng ối), 白白白 (mờ mịt/mù mịt), 白白白 (xanh mướt/ xanh biếc),…Loại thứ hai là từ chỉ màu sắc đơn âm tiết cộng với hậu tố ba âm tiết

như: 白白白白 (đen sì sì/ đen thui), 白白白白 (bạc phênh phếch/ nhạt phèo

phèo), 白 白 白 白 (xám xìn xịt),… Những từ chỉ màu sắc đa âm tiết theophương thức láy thường kèm theo cảm giác và ấn tượng nào đó xuất hiệntrong tình huống khác nhau của con người Tính quan trọng của cảm giác và

ấn tượng kèm theo này không thua kém hơn bản thân từ chỉ màu sắc trong đa

số tình huống Những từ chỉ màu sắc có thêm hậu tố thường cảm giác gợi tảsống động như 白白白 (trắng ngần/ trắng muốt), 白白白 (xanh biếc/ xanh

thẳm/ bầu trời xanh thẳm), đã miêu tả một cách sinh động sự vật khách thể.Tuy nhiên, về cơ bản phạm vi sử dụng của các từ lấy chỉ màu sắc đa âm tiếtnày tương đối có hạn bởi nó chỉ kết hợp với một số từ nhất định

Ngoài các phương thức cấu tạo như trên thì từ chỉ màu sắc đa âm tiếtcòn có một số phương thức cấu tạo khác như: 白 白 (màu bộ đội), 白白 白(xanh lam công an), 白白白 (xanh lam học sinh), tức là lấy những người sửdụng màu sắc thuộc một bộ phận xã hội đặc biệt, tư cách xã hội của họ là cốđịnh với số người đông nên màu sắc của họ sử dụng dần dần hình thành mộtthứ gọi là màu tiêu chí Còn có 白白白 (màu hồng Công-gô), 白白白 (màu

trắng Trung Quốc), 白白白 (màu xanh Pa-ri), 白白白 (màu xanh lam Bắc Kinh),白白白 (màu hồng Hoài An), 白白白 (màu đỏ Tây),… thì là lấy nơi sản xuất đểgọi tên màu sắc; 白白白白 (đỏ tươi Vĩnh Lạc), 白白白 (Cảnh

Thái lam)… thì dùng niên hiệu thời xưa để tu từ màu sắc

Chương 2 KHẢO SÁT TỪ CHỈ MÀU SẮC TRONG THƠ VƯƠNG DUY

2.1 Số từ chỉ màu sắc trong thơ Vương Duy

Là một thi hào tinh thông hội họa cho nên Vương Duy nắm rất chắc, rấtvững các kiến thức về màu sắc hội họa Chính vì thế mà trong thơ ông sửdụng rất nhiều các màu sắc khác nhau giúp cho các bài thơ của ông muônmàu, muôn vẻ, sinh động, hấp dẫn Theo thống kê của chúng tôi trong các bàithơ của mình, Vương Duy đã sử dụng tới mười ba màu sắc: Bạch (白), Thanh(白), Thương (白), Lục (白), Bích (白), Chu (白), Hồng (白), Xích (白), Tố(白), Hoàng (白), Kim (白), Thúy (白),Tử(白)

2.1.1 Các từ chỉ màu trắng trong các bài thơ của Vương Duy

Trong hội họa Trung Hoa thì màu trắng là màu biểu tượng cho sự giản

dị, sạch sẽ và tinh khiết tuyệt đối Có lẽ chính vì thế mà Vương Duy thường

sử dụng màu trắng trong các bài thơ của mình bởi ông là một người có tâmhồn thanh tịnh, hướng về nơi cửa phật Từ chỉ màu trắng trong thơ ông gồmhai từ đó là “bạch” (白)và “tố” (白), chủ yếu là từ “bạch” (白):màu trắng củamây, màu trắng của con cò hay màu trắng của đá,… Sắc trắng trong thơ ônggợi cho ta cảm giác yên bình, tĩnh lặng nhưng đôi khi nó cũng tạo cảm giáclạnh lẽo, cô đơn và thất bại bởi màu trắng là màu quá đơn giản

Đặc biệt Vương Duy thường sử dụng hình ảnh mây trắng Trong thơ cổ,mây trắng thường được sử dụng với ý tứ ẩn dật, tiên nhân Có lẽ Vương Duymuốn gửi gắm mong muốn của mình trong những vần thơ một cách đầy tinh

tế Ta có thể thấy cụ thể trong bài thơ Chung nam sơn có câu:

“白 白白白白”

(Bạch vân hồi vọng hợp)

Mây trắng bao phủ kín mít xung quanh như chốn bồng lai tiên cảnh,nơi trú ngụ của các tiên nhân Chỉ với một câu thơ, Vương Duy đã vẽ ra trướcmặt ta một khung cảnh đầy thơ mộng Mây trắng quấn quýt trên đỉnh núi mờ

mờ hư ảo khiến con người ta có ham muốn được chiêm ngưỡng, được lại gần

Trong bài thơ Tống biệt Vương Duy cũng sử dụng hình ảnh mây trắng trôi

đầy tinh tế:

“白 白白白白”

(Bạch vân vô tận thi)Bài thơ này được Vương Duy viết khi tiễn bạn lên đường về ẩn cư ởnúi Chung Nam Đám mây trắng lững lờ trôi từ vô thủy đến vô chung Tìnhbạn của Vương Duy thấm sâu vào tâm hồn ông, thấm sâu vào từng nét bút để

vẽ nên những đám mây trôi lững lờ Những đám mây kia trôi lững lờ như tâmthức của chính bản thân nhà thơ khi tiễn bạn lên đường

Bên cạnh màu trắng của mây thì Vương Duy còn dùng màu trắng để nói

về các đồ vật, con vật Trong bài thơ Bạch thạch khê Vương Duy có viết:

“白白白 白白”

(Thanh tiện bạch thạch khê)Những viên đá trắng ngần được phô khoe qua sự trong trẻo của nướcsuối Nước đã làm cho những viên đá mang màu sắc trắng hơn giúp ta thấyđược sự kì hiệu của thiên nhiên tạo hóa Đọc câu thơ khiến ta có cảm giácthanh bình yên ả của nơi núi rừng không nhuốm bụi nơi phồn hoa đô thị Ta

còn thấy hình ảnh cò trắng trong bài thơ Tịch vũ võng xuyên trang tác:

“白白白白白白 白 ”

(Mạc mạc thủy điền phi bạch lộ)Bầy cò trắng bay thẳng cánh trên ruộng nước bao la, mênh mông tựabiển khơi vẽ ra một khung cảnh thanh bình, thơ mộng Thiên nhiên vạn vậthòa quyện với nhau sau cơn mưa tạo nên một Võng Xuyên đầy tình tứ

Từ “tố” không phải là sắc trắng đơn thuần, dịu nhẹ mà nó mang cho conngười ta cảm giác cô đơn, lạnh lẽo đến tột cùng.

Như vậy ta có thể thấy được chỉ với một màu trắng mà Vương Duy lại

có thể gửi gắm nhiều suy nghĩ, ý nghĩa giúp người đọc cảm nhận một cáchchân thực thiên nhiên, cảnh vật, con người cũng như tâm trạng của thi nhân

2.1.2 Các từ chỉ màu xanh trong thơ Vương Duy

Trong thơ Vương Duy thì màu xanh cũng được sử dụng rất phổ biến.Màu xanh là màu của thiên nhiên, của sự hòa thuận, tươi mát màu mỡ đồngthời nó cũng mang lại cho chúng ta cảm giác an toàn Các từ chỉ màu xanhtrong thơ Vương Duy được sử dụng rất đa dạng như: thanh (白), thúy (白 ),lục (白 ), bích (白), thương (白 ) Từng sắc thái của thiên nhiên vạn vật đượcVương Duy thể hiện qua các từ ngữ chỉ màu xanh khác nhau Nhà thơ đãkhéo léo kết hợp màu sắc đối tỷ và hài hòa để nâng tầm tác phẩm của mình

Trong các từ ngữ chỉ màu xanh thì “thanh” (白) là từ ngữ mà VươngDuy sử dụng nhiều nhất Chúng ta có thể thấy rõ điều đó thông qua một số bài

thơ của ông như bài Hàn thực ti thượng tác có câu:

“白白白白 白白 白 ” (Dương liễu thanh

thanh độ thủy nhân)Màu liễu xanh mướt mềm mại của đất Vấn Dương đã phần nào làm vơibớt đi nỗi buồn tiễn khách đi nơi xa xứ Trong khung cảnh “phùng mộ xuân”,