QUY TRINH KY THUAT CANH TAC CAY MAC CA

Thuật ngữ chuyên môn về cây Mắc ca - Quả Mắc ca: Bao gồm vỏ quả, vỏ nang và nhân; - Hạt Mắc ca: Bao gồm vỏ nang và nhân; - Nhân Mắc ca: Phần bên trong quả, có thể ăn được, được bao bọc b

MỤC LỤC

Thuật ngữ chuyên môn về cây Mắc ca 1

LỜI NÓI ĐẦU 2

A GIỚI THIỆU VỀ CÂY MẮC CA 3

I Tổng quan 3

1.1 Đặc điểm thực vật học 3

1.2 Yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh 4

1.3 Vòng đời của cây Mắc ca 4

II Tình hình sản xuất Mắc ca trên thế giới và Việt Nam 6

2.1 Trên thế giới 6

2.2 Tại Việt Nam 7

B QUY TRÌNH KỸ THUẬT TRỒNG CÂY MẮC CA 9

I Giai đoạn vườn ươm 9

1.1 Chuẩn bị giá thể 9

1.2 Phương pháp nhân giống 9

1.3 Xử lý hạt giống 9

1.4 Gieo hạt 10

1.5 Trồng và chăm sóc cây con 11

1.6 Ghép cây 14

1.7 Tiêu chuẩn cây con xuất vườn 15

II Kỹ thuật trồng và chăm sóc cây Mắc ca 16

2.1 Chuẩn bị đất trồng 16

2.2 Kỹ thuật trồng 17

III Thu hoạch, bảo quản, chế biến 26

3.1 Thu hoạch quả 26

3.2 Bảo quản, chế biến hạt 27

C CÔN TRÙNG VÀ CÁC ĐỐI TƯỢNG BỆNH GÂY HẠI 29

I Côn trùng gây hại 29

1.1 Nhóm sâu vẽ bùa, bọ trĩ, nhện, rệp sáp, rầy đen 29

1.2 Nhóm sâu bướm hại Mắc ca 34

1.3 Nhóm bọ cánh cứng gây hại 40

II Bệnh hại trên cây Mắc ca 45

2.1 Bệnh thối rễ 45

2.2 Bệnh chảy nhựa trên thân 45

2.3 Bệnh chết nhanh do khuẩn 46

2.4 Bệnh thối hoa 47

III Các vấn đề sinh lý trên cây Mắc ca 48

3.1 Các rối loạn dinh dưỡng trên cây Mắc ca 48

3.2 Sốc nhiệt 53

3.3 Ảnh hưởng của thuốc diệt cỏ 53

3.4 Do đặc tính giống (lỗ noãn mở, không tự rụng, nứt trên cây…) 54

Thuật ngữ chuyên môn về cây Mắc ca

- Quả Mắc ca: Bao gồm vỏ quả, vỏ nang và nhân;

- Hạt Mắc ca: Bao gồm vỏ nang và nhân;

- Nhân Mắc ca: Phần bên trong quả, có thể ăn được, được bao bọc bên trong lớp vỏ nang và vỏ quả;

- Tỷ lệ thu hồi nhân: Phần trăm về khối lượng nhân trên toàn bộ khối lượng hạt;

- Cây thực sinh: Là cây trồng từ hạt;

- Cây ghép: Được sản xuất ra bằng cách ghép cành trên gốc cây thực sinh;

- Cành ghép: Là cành bánh tẻ, được chọn lọc từ những cây bố mẹ có năng suất, chất lượng cao;

- Cây bố mẹ: Là cây được tuyển chọn để lấy cành ghép, cây bố mẹ phải đủ tuổi sinh

lý, có nguồn gốc và tên giống rõ ràng

- Rốn hạt: Là phần nối liền giữa vỏ nang và vỏ quả;

- Khe nảy mầm: Là một đỉnh nhỏ ở cuối hạt, đối diện với rốn hạt Nước sẽ đi vào hạt qua khe này và hạt bắt đầu quá trình nảy mầm;

- Giai đoạn rụng quả: Là giai đoạn mà hạt trưởng thành rụng xuống đất một cách tự nhiên;

- Hạt không rụng: Là hiện tượng quả khô trưởng thành không tự rụng tự nhiên mà vẫn ở trên cây;

- Nảy mầm sớm: Là hiện tượng hạt nảy mầm trên cây trước khi rụng;

- Nhân biến màu: Là hiện tượng nhân bị đổi màu do hấp thụ màu từ vỏ nang;

- Nhân tiêu chuẩn: Là nhân đã trưởng thành, không bị côn trùng, sâu bệnh gây hại, không bị thối, mốc, biến màu, nảy mầm và không có mùi hôi

LỜI NÓI ĐẦU

Hiện nay, cây Mắc ca được đánh giá là cây chiến lược trong phát triển kinh tế tại khu vực Tây Nguyên Cây Mắc ca có giá trị kinh tế cao hơn nhiều so với cây chè

và cây cà phê Việc trồng xen canh, trồng thuần cây Mắc ca góp phần gia tăng thu nhập của người dân, đa dạng hóa sản phẩm và tái cơ cấu lại diện tích cây chè và cây

cà phê già cỗi

Cây Mắc ca được nhập vào nước ta từ năm 1994 với số lượng nhỏ và diện tích tăng dần từ năm 2003, cho đến nay ước tính lên đến một triệu cây Mắc ca Vì đây là cây trồng mới nên thông tin về giống và quy trình canh tác cũng như công tác nghiên cứu đang tiếp tục triển khai từ cấp Trung Ương đến các địa phương trồng Mắc ca Cây Mắc ca được sự quan tâm rất lớn của người dân khu vực Tây Nguyên và được sự ủng hộ của Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương Chúng tôi hy vọng trong thời gian không xa, cây Mắc ca sẽ có vị trí chiến lược trong phát triển kinh tế tại khu vực Tây Nguyên giúp người dân tăng thu nhập, ổn định cuộc sống

Việc nghiên cứu và tiêu chuẩn hóa quy trình sản xuất từ khâu chọn giống đến quy trình canh tác, thu hoạch, thu mua và chế biến đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển vùng nguyên liệu Mắc ca một cách bền vững, đảm bảo cho người dân yên tâm phát triển sản xuất Dựa vào kết quả điều tra thực tế sản xuất Mắc ca tại khu vực Tây Nguyên, tham khảo các quy trình canh tác Mắc ca sẵn có trong nước và nước ngoài, đồng thời tham khảo ý kiến của các chuyên gia hàng đầu về cây Mắc ca tại Úc,

Mỹ và các chuyên gia nông nghiệp trong nước, chúng tôi mạnh dạn biên soạn tài liệu

“Quy trình kỹ thuật canh tác cây Mắc ca” nhằm đáp ứng kịp thời nhu cầu cho người

trồng Mắc ca tại Tây Nguyên có đủ kiến thức về loại cây trồng này

Chúng tôi nỗ lực cung cấp kiến thức và kinh nghiệm một cách có hệ thống để người trồng Mắc ca có thể tham khảo và sử dụng hiệu quả tài liệu này

Kính chúc quý vị dồi dào sức khỏe, hạnh phúc và thành đạt!

Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ Phần Him Lam

Dương Công Minh

A GIỚI THIỆU VỀ CÂY MẮC CA

I Tổng quan

1.1 Đặc điểm thực vật học

Cây Macadamia (thường gọi là cây Mắc ca) thuộc họ Proteacaea, chi

Macadamia, gồm nhiều loài, nhưng nổi bật là 2 loài: Macadamia integrifolia (Mắc ca quả trơn) và Macadamia tetraphylla (Mắc ca quả nhăn) Mắc ca là cây ăn quả, thân

gỗ cao từ 15 - 25m thuộc khí hậu á nhiệt đới, xanh quanh năm, tán rộng và rậm, tuổi thọ có thể lên đến hàng trăm năm, lá dài 6 - 30cm, rộng 2 - 13cm, bìa lá có răng cưa nhọn, hoa mọc thành chùm dài 5 - 15 cm, mỗi hoa đơn màu trắng vàng hoặc hồng nhạt, kích thước 10 -15mm, có 4 cánh hoa Quả hình trái đào, khi chín vỏ quả chuyển

từ xanh sang nâu, vỏ khô tự nứt bên trong chứa 1 hạt Hạt là một nang gỗ cứng hình cầu với 1 đỉnh nhọn, đường kính hạt khoảng 2 - 3cm, trọng lượng tươi khoảng 8 – 9

gr, bên trong chứa nhân màu trắng sữa rất giàu dinh dưỡng chiếm gần 1/3 trọng lượng hạt

Hình 1: Lá và hoa Mắc ca

Hình 2: Quả Mắc ca

1.2 Yêu cầu về điều kiện ngoại cảnh

+ Nhiệt độ: Thích hợp từ 12 - 320C, nhiệt độ tối ưu cho sinh trưởng là 20 - 250

C Nhiệt độ tốt nhất cho sự phân hóa mầm hoa là 18 - 210C vào ban đêm, nhiệt độ về đêm thấp hơn 120C và cao hơn 210C đều không thể hình thành mầm hoa

+ Lượng mưa: Yêu cầu lượng mưa trên 1.200mm/năm, phân bố đều trong năm

+ Gió: Mắc ca là cây cao, tán to dày nhưng rễ cọc không ăn sâu nên nguy cơ bị

đổ, ngã khi có gió lốc, bão lớn Ở những vùng thường xuyên có gió lớn, nên chọn các giống chịu gió tốt như: 344, 333, 660, 508…

+ Độ cao so với mặt biển: Mắc ca thích hợp nhất ở những vùng cao từ 300m đến 1.200m so với mặt biển

+ Yêu cầu về đất: Cây Mắc ca thích hợp trên nhiều loại đất nhưng tầng đất phải dày trên 70 cm, thoát nước tốt, giàu hữu cơ, đất không quá sét, đặc biệt là đất feralít nâu đỏ, đất phù sa ven sông suối và dốc tụ chân đồi núi, đất đỏ bazan, pH thích hợp

từ 5,5 - 6,5 và độ mặn (EC) từ 1 - 1,5 Mắc ca có thể trồng trên đất xấu nhưng phải đầu tư, đất thịt nhẹ đến trung bình, ẩm đều quanh năm, không thích hợp với đất kiềm, đất phèn mặn, đất đá vôi, đất đá ong hóa hoặc thoái hóa nghiêm trọng, đất ngập úng…

Trong tất cả các yếu tố trên, yêu cầu sinh thái thiết yếu nhất đối với cây Mắc ca

là biên độ nhiệt, đặc biệt là nhiệt độ trong mùa ra hoa Với nhiệt độ tối ưu để cây ra nhiều hoa trong khoảng từ 120C đến 210C và tốt nhất là ở mức 180C

Bảng 1: Tổng hợp yếu tố sinh thái chủ đạo của cây Mắc ca

1.Khí hậu

Nhiệt độ tối ưu (oC) 12 - 32

Nhiệt độ thời gian ra hoa (oC) 15 - 18

Lượng mưa tối ưu (mm) 1.500 - 2.500

2 Đất đai

Loại đất Trồng được trên nhiều loại đất khác nhau, thích

hợp nhất với đất bazan, đất sét, mùn pha cát,

3 Độ cao so với mặt biển

1.3 Vòng đời của cây Mắc ca

Một cây Mắc ca có vòng đời khoảng 80 - 100 năm Nếu chăm sóc tốt cây Mắc

ca bốn năm tuổi bắt đầu ra hoa đậu quả, từ tuổi thứ sáu ra nhiều quả đến 10 tuổi thì cho năng suất ổn định, mỗi cây có thể cho 20kg - 30kg hạt/năm (1/3 là nhân) Cây Mắc ca trồng từ hạt (cây thực sinh) sẽ cho ra trái sau 7 - 8 năm; tuy nhiên, trong điều kiện sinh trưởng và phát triển tốt, cây có thể cho quả sớm hơn, nhưng tỷ lệ hạt không đồng đều, năng suất không ổn định Vì vậy, chúng tôi khuyến cáo khi trồng cây Mắc ca phải trồng cây ghép, không nên trồng cây thực sinh

Chu kỳ sinh học của của cây Mắc ca bắt đầu từ tháng 10 hàng năm và thông thường cho thu hoạch trong khoảng thời gian từ tháng 7 đến tháng 9 năm sau hàng năm Tuy nhiên, tùy theo giống và đặc điểm khu vực địa lý, thời điểm thu hoạch của cây Mắc ca sẽ khác nhau, dao động trong khoảng thời gian từ tháng 3 đến tháng 11 hàng năm

Bảng 2: Chu kỳ sinh học của cây Mắc ca

II Tình hình sản xuất Mắc ca trên thế giới và Việt Nam

2.1 Trên thế giới

a Về diện tích, sản lượng Mắc ca

Đứng đầu về diện tích và sản lượng là Úc, Nam Phi và Mỹ, phần còn lại được trồng ở các nước như Kenia, Guatemala, Mexico, Venezuela, New Zealand, Malawi, Israel, Brazil, Trung Quốc, Paraguay, Costa Rica

Bảng 3: Sản lượng Mắc ca của các nước trên thế giới

Đến năm 2011, Nam Phi đã vươn lên thành nước đứng thứ hai trên thế giới (sau Úc) về diện tích trồng Mắc ca Chỉ sau 15 năm, Nam Phi đã phát triển rất nhanh; trong khi đó, Úc và Hoa Kỳ có mức tăng trưởng sản xuất chậm vì hai nước này đều đã quy hoạch và trồng Mắc ca ở tất cả những vùng đất có điều kiện thích hợp để trồng Vì vậy trong tương lai, Úc và Hoa Kỳ sẽ rất khó mở rộng quy mô sản xuất Mắc ca Đồng thời, giá nhân công lao động ở hai quốc gia này quá cao, lên tới 13 - 16 USD/giờ và giá cây giống cũng rất cao, ở mức 16 - 20 USD/cây khiến cho mức đầu tư cơ bản lớn So sánh với các loại hạt khác trên thế giới, sản lượng hạt Mắc ca cao nhất được ghi nhận ở Úc, tuy nhiên sản lượng Mắc ca so với các loại hạt khô khác vẫn chỉ ở mức thấp

Bảng 4: So sánh sản lượng Mắc ca với các loại hạt khác trên thế giới

Nguồn: Tổ chức International Nut Fruit

b Về tiêu dùng, thương mại sản phẩm Mắc ca

Sản phẩm chính là nhân Mắc ca, rất được ưa chuộng trên thị trường thế giới với nhiều công dụng khác nhau như dùng làm thực phẩm, ép lấy dầu, sản xuất mỹ phẩm… Mắc ca giúp giảm các bệnh huyết áp cao, bệnh tim mạch, giúp phát triển đại não của trẻ em, tăng sức khỏe người lớn và sắc đẹp phụ nữ Điều đó chứng tỏ sản phẩm Mắc ca có thị trường tiềm năng rất lớn nếu người tiêu dùng được tiếp cận và quen dùng Còn rất nhiều thị trường chưa được khai thác như thị trường Châu Á, đặc biệt ở Việt Nam với dân số hơn 90 triệu người, nếu phát triển tốt sản phẩm này thì tiềm năng sẽ là thị trường vô cùng lớn

Hiện nay, thị trường tiêu thụ hạt Mắc ca lớn nhất là Mỹ, Úc, Châu Phi Do sản lượng còn ít nên sản phẩm hạt Mắc ca chưa được phổ biến rộng rãi ở các quốc gia trên thế giới Nhiều quốc gia tại Châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản…đang quan tâm đến Mắc ca nên nhu cầu tiêu thụ và giá của Mắc ca không ngừng gia tăng

Mắc ca có giá trị kinh tế cao hơn so với các loại hạt khác như: hạt dẻ, hạt điều, hạt hạnh nhân mặc dù sản lượng còn khá khiêm tốn Vì nhu cầu tiêu thụ Mắc ca ngày càng tăng, tiềm năng của hạt Mắc ca là rất lớn Tại các quốc gia hàng đầu hiện nay về trồng cây Mắc ca như Úc hay Mỹ, doanh thu và lợi nhuận từ trồng và chế biến hạt Mắc ca đang tăng trưởng nhanh trong các năm gần đây Tại Úc, tổng giá trị kinh tế do cây Mắc ca đem lại cho 5 vùng trồng trong năm 2012 là 376 triệu

đô la Úc

2.2 Tại Việt Nam

Cây Mắc ca chỉ có thể sinh trưởng và phát triển ở một số vùng địa lý có điều kiện sinh thái nhất định và cây Mắc ca cũng mới chỉ được đưa vào trồng ở quy mô nhỏ trong 10 năm trở lại đây, mức độ phân bổ của cây Mắc ca mới chỉ ở mức nhỏ lẻ tại một số vùng, địa phương, trong đó tập trung nhiều nhất tại khu vực Tây Nguyên

và Tây Bắc Đây được coi là hai vùng có điều kiện khí hậu phù hợp nhất của Việt Nam, trong đó Lâm Đồng là tỉnh có khí hậu tốt nhất cho việc phát triển cây Mắc ca Vào năm 1994, cây Mắc ca lần đầu tiên được Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam trồng thử tại Ba Vì Đến năm 1999, một số cây đã cho quả Tuy nhiên, phải đến năm 2010, cây mới đạt sản lượng 10 kg hạt/cây/năm Trong một nghiên cứu khác thuộc đề tài “Khảo nghiệm giống và nhân giống sinh dưỡng Macadamia ở Việt Nam” giai đoạn 2002 - 2005 cho thấy vào đầu năm 2002, Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam đã nhập thêm 9 dòng sai quả bằng cây ghép của Úc bao gồm các dòng: 246, 344, 741, 294, 816, 849, 856, NG8, Daddow và 2 dòng của Trung Quốc

là OC và A800 Viện đã tiến hành khảo nghiệm các dòng trên tại 7 địa điểm là Ba

Vì (Hà Nội); Uông Bí (Quảng Ninh); Mai Sơn (Sơn La); Đồng Hới (Quảng Bình); Krông Năng (Đắc Lắc); Đắc Plao (Đắc Nông); Đại Lải (Vĩnh Phúc) Sau hơn 10 năm, kết quả nghiên cứu cho thấy sản lượng quả của Việt Nam chỉ đứng sau Hoa

Kỳ, còn cao hơn cả Úc và nhiều nước khác Từ đó cho thấy xét về mặt sản lượng, phát triển cây Mắc ca ở Việt Nam có tiềm năng rất lớn

Bảng 5: So sánh sản lượng Mắc ca Việt Nam với các nước khác trên thế giới

Nguồn: Nông nghiệp Việt Nam

Tại Tây Nguyên, Viện Khoa học Lâm Nghiệp Việt Nam đã trồng khảo nghiệm các dòng Mắc ca và đã xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận giống để phát triển cây Mắc ca Kết quả đánh giá đã đề xuất công nhận 4 dòng: OC, 246, 816 và 849 là giống tiến bộ kỹ thuật phù hợp với điều kiện sinh thái tại huyện Krông Năng - Đắk Lắk và các vùng có điều kiện sinh thái tương tự Riêng dòng OC không nên trồng do hạt không tự rụng, hạt nẩy mầm trên cây nên thu hoạch và chế biến sẽ gặp nhiều khó khăn, do tỷ lệ quả già thu hoạch chưa cao dẫn đến tỷ lệ thải loại cao trong chế biến

B QUY TRÌNH KỸ THUẬT TRỒNG CÂY MẮC CA

I Giai đoạn vườn ươm

1.2 Phương pháp nhân giống

Gồm 2 phương pháp: cắt cành giâm hom và trồng cây ghép mầm ngọn trên gốc thực sinh Tuy nhiên, hiện nay chỉ có phương pháp ghép mầm ngọn trên gốc thực sinh là mang lại hiệu quả kinh tế nhất vì:

- Cây ghép khi xuất vườn có độ đồng đều cao nên rất thuận tiện trong việc trồng

và chăm sóc

- Cây ghép sau 4 - 5 năm là bắt đầu cho thu quả bói

- Năng suất và chất lượng hạt cao và ổn định

Lưu ý: Không trồng cây thực sinh (cây trồng từ hạt) vì cây thực sinh cho năng suất thấp và không ổn định, tỷ lệ cây thu hoạch chỉ đạt 20% trên tổng số diện tích trồng, thời gian ra hoa đậu quả chậm hơn cây ghép từ 2 - 3 năm Trong tài liệu này chúng tôi chỉ giới thiệu về phương pháp ghép mầm ngọn trên gốc cây thực sinh

1.3 Xử lý hạt giống

a Tiêu chuẩn hạt giống

- Hạt giống Mắc ca phải được bóc vỏ trong vòng 24 giờ sau khi thu hoạch, trong quá trình tách vỏ tươi tránh làm vỡ vỏ nang của hạt vì sẽ ảnh hưởng tới khả năng nảy mầm của hạt và dễ bị nấm hại xâm nhập

- Hạt Mắc ca dùng để nhân giống, sau khi tách vỏ phải bảo quản trong kho lạnh

ở nhiệt độ 12 - 150

C, thời gian bảo quản hạt tối đa từ 1 - 2 tháng, nếu trữ hạt quá lâu

sẽ ảnh hưởng tới tỉ lệ nảy mầm của hạt

- Hạt giống đem gieo phải có chất lượng tốt, hạt to, tròn, đồng đều về kích cỡ, loại bỏ hạt đã hư, đã nảy mẩm

b Xử lý hạt giống

Trình tự các bước tiến hành xử lý hạt giống trước khi gieo:

Bước 1: Vệ sinh sạch sẽ dụng cụ xử lý hạt

Bước 2: Kiểm tra hạt, loại bỏ hạt lép, thối, mốc, hạt nảy mầm lẫn trong hạt

Bước 3: Ngâm hạt trong thuốc trừ nấm bệnh bằng các loại thuốc như: Zineb,

Rhidomil, Carbendazim, Topsin

Bước 4: Ngâm hạt giống trong nước ở nhiệt độ 200

- 250Ctrong thời gian

từ 24 - 72 giờ

Bước 5: Ủ hạt và rửa chua Mỗi ngày rửa chua 2 lần vào buổi trưa và tối

(mỗi lần rửa qua 2 lần nước) Không được dùng nước bẩn, nước ao tù để xử

lý hạt Mỗi lần rửa chua đồng thời quan sát, kiểm tra để phát hiện những

thay đổi của hạt

Hình 4: Xử lý hạt bằng ngâm nước

1.4 Gieo hạt

Tùy thuộc vào điều kiện vườm ươm, thiết kế luống gieo hạt sao cho phù hợp Luống gieo hạt phải ở nơi thoáng khí, thoát nước tốt, luống gieo hạt phủ một lớp cát sạch, dày khoảng 20 - 25cm Hạt gieo bằng cách rải đều hạt trên bề mặt luống, gieo thành hàng, hạt cách hạt 2cm Phủ lên hạt một lớp cát dày khoảng 1 - 2cm Sau khi gieo xong rải thêm thuốc chống kiến trên mặt luống

Tưới nước giữ ẩm cho luống gieo hạt mỗi ngày, dùng lưới sắt phủ trên mặt luống nhằm ngăn chặn sóc và chuột phá hoại Thường xuyên kiểm tra kiến trong

luống gieo Ở điều kiện nhiệt độ 25 - 300C, độ ẩm 92%, hạt bắt đầu nảy mầm sau khi gieo 3 - 4 tuần

1.5 Trồng và chăm sóc cây con

a Kỹ thuật cấy cây vào bịch giá thể

Cây con cao 7 - 10 cm, có 1 cặp lá thật, cây con có bộ rễ dài từ 10 - 15 cm tiến hành bứng cây vào bịch, kích thước bịch 15 x 30 cm, có từ 10 - 12 lỗ thoát nước Bịch cấy cây phải được chuẩn bị trước, tưới nước đủ ẩm trước khi cấy một đêm để đất khỏi dính bết vào que cấy

Trước khi bứng cây mầm, phải tưới nước đẫm trên luống để khi bứng cây không bị đứt rễ Sau khi bứng phải cho cây con vào khay có nước để rễ không bị khô, nên bứng đến đâu cấy xong đến đấy

Các bước cấy cây vào bịch giá thể:

- Dùng que nhọn tạo lỗ giữa bịch hoặc theo hàng trên luống Độ sâu tùy thuộc vào chiều dài rễ cây đem cấy, thường độ sâu ngang cổ rễ

- Đặt cây ngay ngắn vào lỗ sao cho cổ rễ hơi thấp hơn miệng lỗ rồi nhấc nhẹ lên cho rễ khỏi bị gập

- Dùng que chọc sâu ép nhẹ bên cạnh cho cây chặt gốc Không nên tạo lỗ quá rộng hoặc quá nông

- Sau khi cấy tưới nước đủ ẩm để cho cây chặt gốc, che phủ chống nắng, mưa cho cây cấy cho đến khi cây sinh trưởng ổn định

Chú ý: Chỉ tiến hành cấy cây vào những ngày trời râm mát hoặc mưa nhẹ,

tránh những ngày nắng gắt, mưa to, gió lớn…

Hình 5: Các bước cấy cây vào bịch

b Chăm sóc cây con sau khi vào bịch

Nội dung chăm sóc bao gồm: Che nắng, làm cỏ xới đất, tưới nước, bón phân, tỉa thưa, đảo bịch, phòng trừ sâu bệnh hại

* Che nắng:

Cây ươm ở giai đoạn đầu, đặc biệt là thời kỳ mới mọc mầm, các bộ phận của cây còn non yếu, dưới ánh sáng trực tiếp cây con dễ bị khô héo Vì vậy che nắng nhằm điều chỉnh ánh sáng thích hợp cho cây con, đồng thời duy trì ẩm độ mặt đất nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho cây quang hợp, làm giảm sự bốc hơi mặt đất, giảm thoát hơi nước ở lá, tăng độ ẩm không khí Thường sử dụng lưới chắn sáng để che 50-60% ánh sáng Trước thời gian xuất vườn 30 ngày cần dỡ bỏ dần lưới che tránh không thay đổi đột ngột chế độ chiếu sáng

* Nhổ cỏ xới đất:

Trong quá trình chăm sóc tưới nước cho cây, đất mặt luống thường nén chặt

và đóng váng, làm cho lớp đất mặt giảm sức thấm nước, tăng lượng nước bốc hơi mặt đất, cỏ dại xâm lấn, cạnh tranh nước, dinh dưỡng và ánh sáng với cây con, đồng thời cỏ dại còn là nơi ẩn náu của các loài sâu hại Vì vậy c ầ n làm cỏ, xới cho đất tơi xốp, thoáng khí giảm bớt sự cạnh tranh dinh dưỡng giữa cây con với

cỏ dại, đồng thời xúc tiến phân giải của phân bón và hoạt động của vi sinh vật đất làm mất nơi cư trú của các loài sâu hại, côn trùng

Thời gian cần tiến hành làm cỏ trong 3 trường hợp sau: (i) giai đoạn cỏ còn non chưa kết hạt; (ii) giai đoạn cây ươm còn non, sức đề kháng yếu, và (iii) lúc cây ươm sinh trưởng nhanh, nhu cầu nước, dinh dưỡng và ánh sáng cao

Hoặc có thể tiến hành theo 2 giai đoạn:

+ Giai đoạn đầu: cây dưới 3 tháng tuổi, mỗi tháng làm cỏ một lần

+ Giai đoạn 2: cây trên 3 tháng tuổi đến khi xuất vườn, mỗi tháng làm cỏ một lần với cây một năm tuổi, 2 tháng một lần với cây hai năm tuổi Trước xuất vườn

1 tháng nên dừng xới xáo tránh động gốc làm cây héo

* Bón phân:

Trong giai đoạn này cần thận trọng không nên bón quá nhiều phân cho cây con

vì rất dễ làm rối loạn sinh lý của cây, làm cho lá vàng, cây kém phát triển Chế độ bón phân an toàn khi sử dụng phân dưới dạng lỏng Ngoài ra bón thúc bằng phân

chuồng đã ủ hoai hoặc phân vô cơ hòa nước tưới, có thể bón phân vi sinh vào gốc

hoặc một số phân bón lá để kích thích sự sinh trưởng, phát triển của cây

* Tỉa thưa, xén rễ và đảo bịch:

Mục đích tạo điều kiện cho cây con có khoảng sống thích hợp và có độ đồng đều, đồng thời kết hợp loại bỏ cây xấu, cây sâu bệnh Cải thiện chế độ dinh dưỡng (nước, dinh dưỡng và ánh sáng) để cây sinh trưởng nhanh, phát triển cân đối Tỉa thưa thường thực hiện với những cây bắt đầu có sự phân hoá

Đối tượng tỉa thưa là những cây sinh trưởng kém, cây cong queo, sâu bệnh Tỉa thưa nên kết hợp với đảo bịch, xén rễ và phân loại cây con Xén rễ, đảo bịch áp dụng với những cây con có rễ cọc ăn sâu, rễ phụ phát triển kém, xén rễ nhằm xúc tiến rễ phụ phát triển tốt, giúp cho cây có bộ rễ cân đối Những cây trong bịch để hạn chế

rễ cọc phát triển cần định kỳ đảo bịch và xén bỏ rễ cọc mọc ra ngoài Thời điểm xén rễ, đảo cây tiến hành khi bộ rễ cọc của cây xuyên qua bịch và nên đảo cây vào những ngày râm mát và trước lúc cây ra chồi non

* Phòng trừ sâu bệnh hại:

Cần phòng bệnh là chính, trị bệnh phải kịp thời, toàn diện và triệt để Phòng bệnh nên áp dụng tổng hợp nhiều biện pháp như: thường xuyên làm cỏ, vệ sinh vườn ươm sạch sẽ, định kỳ phun thuốc phòng bệnh, có thể dùng thuốc Rhidomil 2gr/lít, phải dự đoán được các vấn đề bệnh hại có thể bùng phát trong thời gian tới

để có phương pháp phòng trừ hiệu quả

Khi phát hiện cây con bị bệnh cần hạn chế tưới nước, nhổ sạch, cắt bỏ những cây bệnh hoặc các bộ phận bị bệnh đem đốt, phun thuốc trừ sâu bệnh Có thể dùng các loại thuốc như: Zineb, Benlat, Agrifos Tùy theo tình trạng cây con, mức độ nhiễm bệnh để dùng các nồng độ thuốc thích hợp

*Vệ sinh vườn ươm:

Dọn sạch cỏ trong vườn ươm, không giữ lại những cây bị bệnh hoặc những cây quá lứa trong vườn Không để rác vương vãi, thu gom rác, túi bịch rách nát, cây con kém phẩm chất vào một nơi quy định để đốt, tiêu hủy Vệ sinh dụng cụ làm vườn sạch sẽ và cất vào nơi khô ráo

1.6 Ghép cây

a Tiêu chuẩn cây con làm gốc ghép

Cây con từ 9 - 12 tháng có đường kính gốc 0,7 - 1cm, cao 40 - 50cm, có 6 - 8 tầng lá có thể tiến hành ghép được

b Chuẩn bị cành ghép

Cành ghép có thể dùng chồi ngọn hoặc đoạn cành bánh tẻ của cây giống tốt Trước khi cắt cành để ghép phải tiến hành khoanh vỏ ở những cành dùng làm mắt ghép trước 4 - 6 tuần Dùng dao cắt bỏ hết cuống lá của cành ghép và tốt nhất nên ghép ngay Nếu phải mang đi xa thì bảo quản lạnh trong thùng xốp, thời gian bảo quản không nên quá 2 ngày, nhiệt độ bảo quản mầm ghép là 60C

Tiêu chuẩn cành ghép: Cành có màu nâu, là cành bánh tẻ, các nách lá bắt đầu đâm chồi, đường kính cành ghép từ 0,5 - 0,7cm, chiều dài cành ghép từ 7 - 10cm, có

từ 2 - 3 mầm tốt, cành không có biểu hiện sâu bệnh Không chọn các đoạn cành có đường kính quá nhỏ (<0,25 cm) để ghép vì tỷ lệ thành công thấp

c Phương pháp ghép

Hình 6: Phương pháp ghép

Có thể sử dụng phương pháp ghép áp và ghép nêm nối ngọn:

- Phương pháp ghép nêm nối ngọn

+ Dùng dao hoặc kéo cắt bỏ phần ngọn của cây gốc ghép, chừa đoạn gốc cách mặt bịch 20 - 25 cm, chọn vị trí cắt ngọn gốc ghép tại vị trí ngay sát bên dưới vòng lá + Dùng dao ghép chẻ dọc giữa thân gốc ghép một đoạn 2 - 2,5cm, mắt ghép được cắt vát hai phía thành hình nêm có độ dài bằng độ dài vết cắt dọc trên gốc ghép

2 - 2,5 cm Yêu cầu vết vát của mắt ghép phải phẳng, láng và cân đối 2 bên

+ Đưa mắt ghép đã vát vào vết cắt trên gốc ghép sao cho hai bên vỏ của chồi và gốc ghép tiếp xúc tốt với nhau Trong trường hợp nếu đường kính chồi ghép và gốc ghép không bằng nhau thì để một bên vỏ của chồi ghép và gốc ghép liền khớp với nhau Dùng dây nilon mềm quấn chặt từ dưới lên và bịt kín chồi ghép

- Phương pháp ghép áp

+ Dùng dao hoặc kéo cắt bỏ phần trên ngọn của cây gốc ghép, chừa đoạn gốc cách mặt bịch 20 - 25cm, chọn vị trí cắt ngọn gốc ghép tại vị trí ngay sát bên dưới vòng lá

+ Dùng dao ghép vát phần thân gốc ghép một đoạn 2 - 2,5cm Mắt ghép được cắt vát một bên có độ dài bằng độ dài vết vát trên gốc ghép 2 - 2,5cm Yêu cầu vết vát của chồi ghép phải phẳng, láng và cân đối

+ Áp mặt vát của mắt ghép và gốc ghép vào nhau sao cho hai bên vỏ của mắt và gốc ghép tiếp xúc tốt Nếu đường kính mắt ghép và gốc ghép không bằng nhau thì để một bên vỏ của mắt ghép và và gốc ghép liền khớp với nhau Dùng dây nilon mềm quấn chặt từ dưới lên và bịt kín mắt ghép

Hình 7 Dụng cụ và kỹ thuật ghép nêm cây Mắc ca

d Chăm sóc cây ghép

Sau khi ghép cần tưới nước đầy đủ, thường xuyên bẻ chồi vượt mọc từ nách lá của gốc ghép, phun thuốc phòng trừ sâu bệnh định kỳ Sau 4 - 6 tuần chồi ghép đâm chồi mới và sau 4 - 6 tháng có thể xuất vườn Khi chồi ghép phát triển mạnh thì dùng dao lam rạch đứt dây ghép để chồi cây phát triển tốt Trường hợp chồi ghép lên rất nhiều mầm, cần tỉa chồi ngay trong vườn ươm chỉ giữ lại 1 - 2 chồi khỏe nhất, định

kỳ 1 - 1,5 tháng phun phân bón lá cho cây

1.7 Tiêu chuẩn cây con xuất vườn

Cây giống đem trồng phải là cây ghép Cây ghép xuất vườn phải đạt được các tiêu chuẩn sau đây:

Thời gian cây xuất vườn từ 18 - 24 tháng;

Chiều cao tính từ phần ngọn đến vết ghép là 20 - 40cm; đường kính gốc từ 0,8 - 2cm;

Chỗ ghép khỏe mạnh và lành lặn hợp quy cách, không bị nhiễm bệnh;

Cây giống có bộ rễ khỏe mạnh, rễ mọc bao quanh bịch đất, không bị biến dạng, không có dấu hiệu của bệnh và nấm hại;

Lá trải rộng, bóng, xanh thẫm, phân bố đồng đều và không bị sâu bệnh;

Tên giống phải rõ ràng

II Kỹ thuật trồng và chăm sóc cây Mắc ca

2.1 Chuẩn bị đất trồng

2.1.1 Đất trũng

Không nên trồng Mắc ca trên những khu đất trũng, ẩm thấp, đất chua vì dễ xảy

ra tình trạng đất thiếu oxy, ảnh hưởng tới các hoạt động của các vi sinh vật trong đất, quá trình phân giải chất hữu cơ chậm dẫn đến bộ rễ kém phát triển Điều này ảnh hưởng tới việc hút dinh dưỡng của cây, dẫn đến hiện tượng cây còi cọc, lá úa vàng, sinh trưởng phát triển kém Nếu khu vực trồng thường xuyên bị ngập úng thì có thể làm chết cây

2.1.2 Đất dốc

Địa hình vùng Tây Nguyên rất đa dạng và phong phú, với nhiều dạng địa hình như núi cao, núi trung bình, núi thấp, các cao nguyên, sơn nguyên và các thung lũng nhỏ hẹp nằm dọc theo các triền sông lớn Khi trồng Mắc ca nên chọn các khu đất có

Nếu trồng thuần thì quy hoạch khu đất trồng để xe cơ giới có thể đến được từng

lô, hệ thống tưới dễ dàng hoạt động Nhà xưởng, hàng cây chắn gió, hồ chứa nước phải bố trí hợp lý Nếu trồng lại trên đất cũ cây cà phê, cây điều già cỗi hoặc bị bệnh thì phải nhổ bỏ hết sau đó cày đất 2 lần sâu 50 cm, phơi đất 2 tháng, bón 2 tấn vôi bột/ha rải đều, cày đất sâu 40 cm, nhặt hết rễ cũ, gom lại đốt, tiêu hủy

2.1.4 Chọn giống

Mắc ca là loài cây trồng lâu năm, thời gian thu hoạch từ 80 - 100 năm Vì vậy, việc chọn trồng giống nào để đạt được hiệu quả cao cũng như phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng, quy trình chăm sóc rất quan trọng

Dựa vào kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm trồng cây Mắc ca tại Úc cho thấy nên chọn trồng nhiều giống tốt trên 1 lô đất vì không có giống nào là ưu việt cả Việc lựa chọn trồng nhiều giống tốt xen với nhau được xem là yếu tố quan trọng trong việc tăng năng suất và chất lượng sản phẩm cây Mắc ca

Nên trồng xen ít nhất hai giống trong mỗi lô, mỗi lô có từ 4 đến 10 hàng, mỗi hàng trồng cùng một giống Chọn trồng những giống có thời gian ra hoa, rụng quả cùng thời điểm Như vậy sẽ tối ưu hóa hiệu quả của quản lý vườn trồng và thu hoạch Theo kết quả khảo nghiệm của Viện An Toàn Thực Phẩm (FSI), Viện Khoa học

Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) năm 2003 - 2010 và kết quả điều tra, khảo sát các giống Mắc ca đang trồng trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng và Tây Nguyên của Dự án Mắc ca Him Lam, chúng tôi nhận xét các giống sau có thể chọn trồng ở Lâm Đồng và Tây Nguyên như: 246, 741, 800, 849, 816, 842, 508, 344, 788,

660, H2, QN1, 900, 695, Daddow, nếu quản lý tốt có thể đạt sản lượng trung bình và cao

Các giống như OC, 695 mặc dù cho năng suất cao nhưng do đặc điểm quả không tự rụng, nảy mầm trên cây Do đó phải thu hái trên cây dẫn đến một số quả chưa chín, chất lượng không cao Các giống thuộc dòng A mặc dù cho năng suất khá nhưng tỷ lệ ghép thành công chỉ 20 - 30% của cây ghép dẫn đến giá thành của cây ghép cao nên các giống này chưa được trồng phổ biến

2.2 Kỹ thuật trồng

2.2.1 Đào hố

Đào hố theo quy cách 80x80x80cm, phơi đất, khử nấm, khử ấu trùng sâu đất, ve

sầu bằng vôi bột và chế phẩm vi sinh (Trichoderma, EM…) và thuốc Furadan

20gr/hố để phòng trừ tuyến trùng

Hình 8: Đào hố 80x80x80 cm và xử lý hố bằng vôi bột và các loại thuốc

tán thẳng đứng xen một số giống tán dày (849, 246, 508)

Ghi chú: Trồng mật độ dày cho năng suất cao trong 10 năm đầu nhưng sau đó

cần phải đốn, tỉa bớt cây tạo mật độ phù hợp để cây có đủ ánh sáng quang hợp và duy trì năng suất cao

2.2.4 Kỹ thuật trồng

Trước khi trồng cần trộn đất và phân trong hố một lần nữa, sau đó đào một hố nhỏ sâu 25 - 30cm, rộng 15 - 20cm ở chính giữa hố đã được lấp trước đó Dùng dao sạch cắt hẳn đáy bịch đất, rạch một đường thẳng đứng có độ dài khoảng 2/3 túi bịch

từ dưới đáy bịch lên, kiểm tra bộ rễ, nếu rễ trụ bị cong, xoắn đuôi rễ thì phải cắt bỏ đoạn rễ cong dưới đáy bịch, đặt cây xuống lỗ, bóc nhẹ túi trồng tránh làm vỡ bịch đất Lấp đất, tưới nước và ủ cỏ khô giữ ẩm cho cây Khi trồng xong cắm cọc chéo 60 độ

so với mặt đất và buộc dây cố định để cây không bị đổ ngã

Hình 9: Dùng dao cắt đứt hẳn đáy bịch

Hình 10: Rạch một đường thẳng từ dưới đáy bịch lên bằng 2/3 bịch

Hình 11: Lấp đất ngang mặt bịch, rút nhẹ túi bịch lên tránh làm vỡ bịch

Hình 12: Tạo bồn, cắm cọc, buộc dây cố định cây cho thẳng Trồng dặm kịp thời đối với những cây bị chết, cây yếu Trồng dặm vào đầu mùa mưa, khi trồng dặm chỉ cần móc đất và trồng lại trên hố cũ Cây giống trồng dặm cũng phải chọn cây tốt đủ tiêu chuẩn

2.2.5 Chăm sóc cây con

Làm cỏ theo băng hoặc theo gốc, 3 - 5 lần trong năm tùy theo thực bì Vì cây Mắc ca có rễ cọc mọc cạn và kém phát triển nên cần chú ý đến việc gia cố cho cây bằng cây chống và vun gốc cho cây 1 - 2 lần /năm

Hình 13: Cây Mắc ca được gia cố bằng cây chống

Hình 14: Vườn cây Mắc ca được vun gốc

Giai đoạn đầu của thời kỳ kiến thiết cơ bản (1 - 5 năm đầu sau khi trồng mới) có thể trồng xen các loại cây ngắn ngày trong vườn Mắc ca, góp phần tăng thu nhập và đồng thời chăm sóc tốt cho vườn cây

Cần có biện pháp kỹ thuật cắt tỉa cành giúp cây phát triển cân đối, tỷ lệ đậu quả cao và hạn chế sâu bệnh

Đối với cây ghép và cây giâm hom thường phân cành khi đạt độ cao từ 70 - 100cm, trường hợp cây ghép phân cành cao trên 1m so với mặt đất thì tiến hành bấm ngọn để cây phát sinh cành cấp 1, sau khi cây phát sinh cành cấp 1 để lại 3 chồi ở 3 hướng khác nhau trên thân cây nhằm tạo cho cây có bộ tán cân đối Tiến hành bấm ngọn trên cành cấp 1 ở vị trí cách thân chính 70 - 80cm để cây phát sinh cành cấp 2, tùy theo khả năng phát triển của tán trên từng cây mà có thể bấm ngọn lần 3 với cách tương tự như trên

Hình 16: Bấm ngọn cây để tạo tán Hình 15: Cây Mắc ca trồng xen vườn Cà phê

Khi cây vào thời kỳ kinh doanh, cắt tỉa những cành sát mặt đất dưới 60cm, những cành bị sâu bệnh hại, những cành lệch tán, những cành mọc chồng chéo, đan xen nhau Nếu tán cây không quá dày, không nên cắt tỉa những cành nhỏ bên trong tán vì đây là những cành cho quả

Tùy thuộc vào từng cây để cắt tỉa tán, trong ba năm đầu nên tạo tán giữ cho cây

có một thân thẳng đứng, với những giống có ưu thế sinh trưởng ngọn, tán hẹp thì cần bấm ngọn để xúc tiến phân cành, tỉa những cành yếu, tỉa những cành có góc phân cành hẹp Với những giống không có ưu thế sinh trưởng ngọn thì không cần cắt ngọn của cành chính, chỉ cần cắt những cành sinh trưởng kém, góc nhỏ, tạo thế lệch tán

2.2.6 Chế độ dinh dưỡng

a Bón phân hữu cơ

Phân hữu cơ hoai mục được bón định kỳ hàng năm vào mùa mưa với lượng 20 - 30kg/gốc, bón theo rãnh, đào dọc theo thành bồn, rộng 15 - 20cm, sâu 20 - 25cm cho phân xuống rãnh, lấp đất

b Bón phân vô cơ

Trong thời gian ba năm đầu có thể tưới bất cứ khi nào nếu thấy cây khô hạn nhằm đảm bảo sự phát triển của cây Nhưng đến năm thứ tư trở đi cây có khả năng cho quả thì nên hạn chế tưới nước trước lúc ra hoa, nhằm kích thích sự ra hoa Sau đó vào khoảng tháng một dương lịch tập trung tưới đồng loạt cho vườn cây, đến khoảng giữa tháng hai đầu tháng ba cây bắt đầu ra hoa đồng loạt, lúc này nên bón phân Kali, Canxi và tưới gốc cho cây thêm một lần nữa nhằm tránh hiện tượng thiếu nước, cây

dễ rụng quả non

Tưới 40lít/cây/tuần trong thời tiết hanh khô, từ năm thứ 2 về sau đến năm thứ 4 tăng dần lượng nước tưới lên đến 150lít/cây/tuần trong mùa khô Cây trưởng thành cần có 350 lít nước/tuần trong mùa nóng và khô Sử dụng hệ thống kiểm tra độ ẩm của đất để biết lúc nào cần tưới và lượng nước bao nhiêu là đủ để có hiệu quả Sử dụng hệ thống tưới nhỏ giọt là tốt nhất, có thể cung cấp phân qua hệ thống tưới nhỏ giọt

2.2.8 Chăm sóc cây

Uốn cây thẳng đứng vào trung tâm (một thân chính với vài cành nhỏ) Để ngọn chính cao hơn cành nhỏ 30cm Cắt bỏ những cành dưới 80cm và những cành mọc thẳng đứng, mỗi lần cắt bỏ không quá 30% khối lượng cành Chỉ giữ lại 2 - 3 cành khỏe trong một đốt để giữ tán cây cân bằng và phát triển cân đối

2.2.9 Quản lý cỏ dại và phủ gốc cây

- Thường xuyên diệt trừ cỏ dại mọc quanh gốc cây trong bán kính 1m;

- Phủ cỏ khô, rơm khô vào gốc cây để giảm bốc hơi nước;

- Hạn chế dùng các loại hóa chất diệt cỏ;

- Sơn nước vôi phần trên gốc để tránh sương giá và nấm bệnh trên thân;

- Không trồng xen cây khác trong bán kính 1m dưới đường chiếu tán cây

Hình 17: Làm cỏ vườn cây Mắc ca

III Thu hoạch, bảo quản, chế biến

3.1 Thu hoạch quả

Quả Mắc ca khi già sẽ chuyển sang màu nâu Khi thấy bên trong vỏ ngoài của quả xuất hiện những chấm đen, vỏ bắt đầu nứt và rụng xuống đất thì có thể bắt đầu thu hoạch Thu hoạch khi quả rụng xuống đất, đồng thời cũng có thể thu quả còn trên cây nhưng phải đảm bảo quả đã đạt độ già Phải thu nhặt hạt hàng ngày để giảm tổn thất do chuột, sóc Ở Tây Nguyên, thời vụ thu hoạch chính thường vào tháng 7 - 9 dương lịch, tuy nhiên cây Mắc ca có thời gian ra hoa kéo dài nên giai đoạn thu hoạch cũng có thể kéo dài đến 3 tháng, thời gian thu hoạch chủ yếu tập trung vào tháng 8 -

9 Khi vào mùa thu hoạch nên dọn vệ sinh vườn cây, dọn sạch cỏ rác để thuận lợi cho việc thu hoạch Thời gian thu hoạch nên tập trung trong vòng khoảng 4 tuần, đặc biệt

là lúc trời ẩm ướt và vỏ đã nứt lộ hạt ra ngoài, nếu để chậm sẽ làm giảm chất lượng hạt