1 phòng Giáo dục - đào tạo quận Hoàng Mai trờng: THCS Vĩnh Hng Sáng kiến kinh nghiệm Đề tài: Hớng dẫn học sinh nghiên cứu sách giáo khoa, mô hình tranh vẽ và sử dụng mẫu vật trong việc đổi mới giảng dạy sinh học 8. Họ và tên giáo viên: Trần thị oanh Giáo viên trờng: THCS Vĩnh Hng Năm học 2008 2009 2 A)Phần mở đầu Kết quả của việc dạy học không chỉ phụ thuộc vào nội dung kiến thức mà còn phụ thuộc vào phơng pháp dạy học. Việc lựa chọn các phơng pháp không phải tiến hành một cách ngẫu nhiên, tùy tiện theo chủ quan của giáo viên mà là sự tác động qua lại giữa hoạt động trí tuệ của thày và trò để đạt đợc hiệu quả cao nhất. Trong công tác dạy học đổi mới hiện nay, vấn đề tự nghiên cứu, lấy học sinh làm trung tâm của nhận thức đợc đặt lên hàng đầu, do đó phải có yếu tố gây hứng thú học tập, phơng tiện kích thích t duy tích cực ở học sinh, hớng học sinh vào hoạt động t duy cụ thể nhằm đạt hiệu quả cao trong học tập. Hiện nay việc kết hợp giữa t duy và các mô hình, tranh vẽ là yếu tố không thiếu đợc trong dạy học Sinh học nói chung và Sinh học 8 nói riêng. Đó là mẫu, tranh vẽ hoặc các biểu bảng mà giáo viên và học sinh chuẩn bị trớc vừa giúp các em có sự say mê với môn học, vừa hình thành thói quen giữ vệ sinh cơ thể, có trách nhiệm với sức khỏe của bản thân. Từ kinh nghiệm đó tôi xin trình bày vài kinh nghiệm nhỏ qua một vài năm giảng dạy theo phơng pháp mới, hy vọng đợc trao đổi cùng đồng nghiệp nhằm góp phần nâng cao chất lợng giảng dạy môn Sinh học trong trờng THCS, đáp ứng yêu cầu đổi mới dạy học. Trong phạm vi bài viết tôi chỉ xin đề cập tới vấn đề:Hớng dẫn học sinh nghiên cứu SGK, mô hình tranh vẽ, sử dụng mẫu vật trong việc giảng dạy Sinh học 8. B)Nội dung I) Cách thực hiện: Phơng pháp nêu vấn đề trong dạy học Sinh học là quá trình dạy học đợc dới dạng lập lại con đờng nghiên cứu tìm tòi khoa học bằng cách nghiên cứu sách giáo khoa, tranh vẽ, mô hình và các mẫu vật thật. Giáo viên chính là ngời hớng dẫn học sinh biết cách nghiên cứu để học sinh lấy đợc mẫu vật, vẽ đợc hình vẽ về các cơ quan, bộ phận của cơ thể . Đấy chính là nguồn cung cấp kiến thức, từ đó các em 3 biết cách khai thác kiến thức triệt để từ những mẫu vật, tranh vẽ, mô hình giúp các em hiểu bài và nhớ lâu hơn. Sách giáo khoa có tác dụng cung cấp kiến thức cơ bản, có tác dụng chính xác hóa các kiến thức đồng thời giúp học sinh có điều kiện ôn tập củng cố và hệ thống hóa kiến thức. Khi quan sát mẫu, (Tranh hoặc mô hình) giáo viên cho học sinh quan sát tổng thể, sau đó đặt ra những câu hỏi mang tính chất kích thích tò mò, tạo tình huống có vấn đề và phát triển vấn đề, đồng thời hớng học sinh vào một mục tiêu cụ thể, xây dựng các giả thiết và lập kế hoạch giải quyết vấn đề. Khi giải quyết vấn đề quá khó cần phải thảo luận, giáo viên hớng học sinh đọc tài liệu tham khảo để có một kết luận đúng đắn hơn. Trong quá trình thực hiện theo phơng pháp này, sau một, hai năm giảng dạy tôi nhận thấy học sinh học sôi nổi, không đơn điệu và học sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức một cách tự tin, chắc chắn hơn. Chính mẫu vật, tranh vẽ hoặc mô hình đã đem đến kiến thức, nhng nếu ta không biết cách khai thác kiến thức từ phơng tiện đó thì những phơng tiện đó chỉ dùng để minh họa cho kiến thức. II. Các b ớc tiến hành: 1. Chuẩn bị bài soạn cho một tiết dạy: a) Mục tiêu: -Nội dung kiến thức cần cho học sinh tự nghiên cứu. Trong đó kiến thức nào là trọng tâm -Xác định đợc ý nghĩa giáo dục của kiến thức -Kiến thức của bài thuộc loại kiến thức nào, trên cơ sở đó xắp xếp tiêu đề theo một hệ thống các bớc cần nghiên cứu -Chuẩn bị các câu hỏi -Chuẩn bị sẵn tranh, mô hình hoặc mẫu vật -Chuẩn bị Phiếu học tập (Câu hỏi trắc nghiệm) vẽ atlat. b) Yêu cầu của hệ thống câu hỏi và cách khai thác kiến thức từ vật mẫu: -Chọn thời điểm đa ra tranh, (hoặc mẫu), mẫu đợc chọn phải điển hình chứa đựng nội dung cơ bản của kiến thức tránh đa ra nhiều mẫu cùng lúc gây ra sự phân tán của học sinh, giờ học không có hiệu quả. 4 -Những câu hỏi đa ra phải trọng tâm, hớng học sinh vào tình huống có vấn đề cần phải giải quyết, câu hỏi phải vừa sức và gây đợc hứng thú cho học sinh. 2. Tiến trình thực hiện: + Yêu cầu: +Mỗi học sinh phải có đủ một sách giáo khoa để tự học, tự nghiên cứu theo sự hớng dẫn. +Mỗi nhóm học sinh phải chuẩn bị đủ mẫu vật theo yêu cầu của bài học chuẩn bị bảng ghi, giấy ghi của nhóm + Cách bố trí thời gian quan sát cho từng phần khoa học và cân đối +Ghi tiêu đề: Có thể đa ra hệ thống câu hỏi trớc khi ghi tiêu đề + Câu hỏi phát vấn đa ra cần chuẩn bị các tình huống trả lời: -Từ mẫu (tranh) học sinh trên cơ sở hệ thống câu hỏi của giáo viên tìm ra câu trả lời của cả nhóm học tập. Trình bày quan điểm của nhóm, các nhóm khác bổ sung. -Kết hợp tranh vẽ để kiểm tra lại kiến thức vừa tiếp thu đợc, những vấn đề nào cha rõ ràng cần phải có phần chuẩn kiến thức của thày +Giáo viên chốt lại kiến thức. +Kết thúc bài học có thể yêu cầu học sinh nhìn mẫu vật, tranh vẽ và mô hình để trình bày lại kiến thức hoặc có thể bằng câu hỏi câu trắc nghiệm hoặc bằng hình vẽ atlát. 3. Vận dụng: Phơng pháp trên đợc vận dụng vào một bài dạy cụ thể. (Mọi công việc chuẩn bị cho tiết dạy coi nh đầy đủ) Là phơng pháp dạy trên lớp đợc thuật lại bằng chữ, tuy cha thể hiện đầy đủ các tình huống, đặc biệt là những tình huống nảy sinh từ phía học sinh. Song với phơng pháp này, khi thực hiện trên lớp đã thu đợc những kết quả rất khả quan: Nó giúp cho học sinh phát huy đợc tính sáng tạo khả năng t duy lô gíc, biết khái quát hóa kiến thức của từng bài, từng chơng, từng phần trong sách giáo khoa. Từ đó học sinh hiểu đợc cái chung nhất của vấn đề cần nghiên cứu. Sau đây là phần vận dụng vào một số tiết dạy cụ thể. Bài 8: Tiết 8. Cấu tạo và tính chất của xơng 5 I) Mục tiêu +Kiến thức: -Nắm đợc cấu tạo chung của một xơng dài, từ đó giải thích đợc sự lớn lên của xơng và khả năng chịu lực của xơng. -Xác định đợc thành phần hóa học của xơng để chứng minh tính chất đàn hồi và cứng rắn của xơng. +Kĩ năng: -Rèn kỹ năng quan sát tranh, thí nghiệm tìm ra kiến thức -Tiến hành thí nghiệm đơn giản trong giờ lí thuyết -Rèn kỹ năng hoạt động nhóm +Giáo dục: Giáo dục ý thức bảo vệ xơng, liên hệ với thức ăn của lứa tuổi học sinh II) Ph ơng tiện dạy học: Của giáo viên: -Tranh vẽ phóng to h 8.1 8.4 SGK/28-29-30 Của học sinh: -Xơng ống của gà, 2 xơng đùi ếch đã sạch -Đèn cồn, panh, cồn, nớc lã, dung dịch HCL 10% HS: Chuẩn bị 2 xơng đùi ếch, xơng sờn gà, xơng đùi gà III Tiến trình: Vào bài: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc mụcEm có biết của SGK/31. Thông tin đó cho chúng ta biết xơng có sức chịu đựng rất lớn. Do đâu mà xơng có khả năng đó? Hoạt động 1 Cấu tạo của xơng Muc tiêu: -Học sinh phải nắm đợc cấu tạo của xơng dài, xơng dẹt và chức năng của nó. Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung -GV: Đa ra câu hỏi có tính chất đặt vấn đề: Sức chịu đựng rất lớn của xơng có liên quan gì đến cấu tạo -HS đa ra ý kiến khẳng định của mình: Chắc chắn xơng phải có cấu tạo đặc biệt 1. Cấu tạo và chức năng của x ơng dài +Cấu tạo: Sụn bao bọc 6 của xơng? -GV: Yêu cầu học sinh quan sát h8.1-8.2 SGK/28. -GV cho tiếp câu hỏi: -Xơng dài có cấu tạo nh thế nào? -Cấu tạo hình ống và đầu xơng nh vậy có ý nghĩa gì đối với chức năng của x- ơng -Kiểm tra kiến thức của học sinh thông qua phần trình bầy của các nhóm -GV: Yêu cầu học sinh nhận biết các phần của x- ơng dài trên xơng đùi của gà -YCHS: Làm dập phần thân xơng GV: Hãy kể tên 1 số xơng ngắn, xơng dẹt của cơ thể ngời? -Xơng dẹt, xơng ngắn có cấu tạo và chức năng gì? GV: Yêu cầu học sinh liên hệ thực tế: Với cấu tạo hình trụ rỗng, phần đầu có nan xơng hình vòng cung tạo các ô giúp các em liên tởng đến kiến trúc nào trong đời sống GV: Nhận xét và bổ sung ứng dụng trong xây dựng: Đảm bảo độ bền và tiết kiệm vật liệu. -HS: Nghiên cứu thông tin SGK/28+ QS h8.1 và h8.2 Ghi nhớ kiến thức -Trao đổi nhóm để thống nhất ý kiến -Đại diện nhóm trình bầy ý kiến bằng cách giới thiệu trên h8.1-8.2 -Nhóm khác bổ sung -HS QS. nhận biết trên mẫu thật (xơng gà). -HS làm dập phần thân xơng để quan sát khoang xơng HS: Xơng đốt sống, x- ơng ngón, xơng sờn. HS: Nghiên cứu thông tin SGK/29 +QS h8.3 TLCH: -HS khác bổ sung HS: Giống trụ cầu, tháp Epphen, vòm nhà thờ. -Đầu xơng Mô xơng xốp Màng xơng -Thân Mô xơng cứng Khoang xơng + Chức năng: Bảng 8.1 2). Cấu tạo và chức năng của x ơng ngắn và x ơng dẹt. +Cấu tạo: -Ngòai là mô xơng cứng -Trong là mô xơng xốp + Chức năng: Chứa tủy đỏ Hoạt động 2 Thành phần hóa hóa học và tính chất của xơng 7 Mục tiêu: Thông qua thí nghiệm, học sinh chỉ ra đợc 2 thành phần cơ bản của xơng có liên quan dến tính chất. Liên hệ thực tế: Xơng của ngời già và trẻ em Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung GV: Cho nhóm 3 học sinh (học tốt) biểu diễn thí nghiệm trớc lớp GV: Đa ra câu hỏi: -Phần nào của xơng cháy có mùi khét? -Bọt khí nổi lên khi ngâm xơng đó là khí gì? -Tại sao sau khi ngâm xơng lại bị dẻo và có thể kéo dài, thắt nút? -GV: Giúp học sinh hoàn thiện kiến thức này -GV: Giải thích thêm về tỉ lệ chất vô cơ và hữu cơ trong xơng thay đổi theo độ tuổi Hỏi: Vì sao ngời già xơng giòn và dễ gãy. Học sinh biểu diễn thí nghiệm +Thả một xơng đùi ếch vào cốc dung dịch HCL 10% +Kẹp xơng đùi ếch đốt trên đèn cồn Học sinh cả lớp quan sát hiện tợng xảy ra ghi nhớ. -Học sinh làm thí nghiệm: Yêu cầu học sinh ở dới quan sát và cho biết kết quả của thí nghiệm. +Đói với xơng ngâm thì dùng kết quả đã chuẩn bị trớc +Đối với xơng đốt đặt lên giấy gõ nhẹ +Học sinh trao đổi nhóm trả lời câu hỏi +Cháy chỉ có thể là chất hữu cơ +Bọt khí đó là CO2 -Xơng mất phần rắn bị hòa vào HCL chỉ có thể là chất có Ca cà C nhóm khác bổ sung. a) Thành phần: -Chất vô cơ: Muói Ca -Chất hữu cơ: Cốt giao b) Tính chất: -Rắn chắc -Đàn hồi Hoạt động 3 Sự lớn lên và dài ra của xơng Mục tiêu: Học sinh chỉ ra đợc xơng dài ra do sụn tăng trởng, to ra nhờ các tế bào máng xơng. Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung 8 GV: Xơng dài ra và to lên là do đâu? GV: Đánh giá phần trao đổi của các nhóm và bổ sung giải thích để học sinh hiểu đợc nh kiến thức trong SGK. +Học sinh: nghiên cứu thông tin trong SGK +Quan sát h8.4 và 8.5 SGK/29/30 ghi nhớ kiến thức +Trao đổi nhóm trả lời câu hỏi Yêu cầu: -Khoảng BC không tăng -Khoảng AB, DC tăng nhiều làm cho xơng dài ra + Đại diện nhóm trả lời, nhóm khác bổ sung. Kết luận: -Xơng dài ra: Do sự phân chia tế bào ở lớp sụn tăng trởng -Xơng to thêm nhờ sự phân chia của tế bào màng xơng. * Học sinh đọc SGK. IV. Kiểm tra, đánh giá: -GV: Yêu cầu học sinh làm bài 1 SGK/31 -GV: Chữa bằng cách: +Cho học sinh đổi bài của nhau +Giáo viên thông báo đáp án đúng +Học sinh tự chấm bài cho nhau +Tìm hiểu xem có bao nhiêu em làm đúng V. Dặn dò: -Học bài -Trả lời SGK. Tiết 17. Tim và mạch máu I. Mục tiêu: 1. Kiến thức: -Học sinh chỉ ra đợc các ngăn tim (ngoài và trong), van tim -Phân biệt đợc các loại mạch máu -Trình bầy rõ đặc điểm các pha trong chu kỳ co giãn tim 9 2. Kỹ năng: -Rèn kỹ năng dự đóan t duy suy đóan -Kỹ năng tổng hợp kiến thức -Vận dụng lí thuyết. Tập đếm nhịp tim lúc nghỉ và sau khi hoạt động 3. Giáo dục: Giáo dục ý thức bảo vệ tim và mạch máu trong các hoạt động tránh làm tổn thơng tim, mạch máu. II. Ph ơng tiện dạy học: -Mô hình tim (Tháo, lắp đợc), tim lợn mổ phanh (Rõ van tim) -Tranh phóng to, máy chiếu, bút dạ. III Hoạt động dạy và học: 1. Kiến thức bài cũ: +Vai trò của tim trong hệ tuần hòan máu là gì? +Hệ bạch huyết có vai trò gì? 2. Bài mới Mở bài: chúng ta đều biết tim có vai trò quan trọng, đó là co bóp đẩy máu, vậy tim phải có cấu tạo nh thế nào để đảm bảo chức năng đẩy máu đó Hoạt động 1 Tìm hiểu cấu tạo của tim Hoạt động dạy Hoạt động học Nội dung GV: Nêu câu hỏi +Trình bày cấu tạo ngòai của tim +GV: Bổ sung thêm có màng tim bao bọc bên ngoài. +GV: Yêu cầu học sinh hòan thành bảng 17.1 -Học sinh: Tự nghiên cứu h 17.1 SGK/54 và mô hình Xác định cấu tạo tim. -Một vài học sinh trả lời (chỉ trên mô hình). Học sinh khác bổ sung. -Học sinh tự dự đóan câu hỏi trên cơ sở kiến thức bài trớc -Thống nhất trong nhóm (bám vào phim trong) câu trả lời -Các nhóm theo dõi kết quả -Các nhóm tiến hành mổ tim phanh rộng để quan a) Cấu tạo ngòai: Kết luận: -Màng tim bao bọc bên ngoài -Tâm thất lớn đỉnh tim -Hình dạng: hình chóp (đỉnh quay xuống dới) b) Cấu tạo trong: 10 -Dự đóan xem: Ngăn nào tim có thành cơ dày nhất, ngăn nào thành cơ mỏng nhất. -Dự đóan: Giữa các ngăn tim và trong các mạch máu phải có cấu tạo nh thế nào để máu chỉ bơm theo một chiều. GV: Phải nắm đợc số l- ợng các nhóm có dự đóan giống nhau -GV: Hớng dẫn học sinh các nhóm tháo rời mô hình tim -GV hỏi: Các em so sánh và xem dự đoán của nhóm là đúng hay sai -GV: Đa ra đáp án bảng 17.1 (trên phin trong) GV: Trình bầy cấu tạo trong của tim sát. Học sinh tự sửa chỗ sai Học sinh thảo luận và phải nêu đợc: -Sống ngăn -Thành tim -Van tim Học sinh tự rút ra kết luận Kết luận: -Tim 4 ngăn -Thành cơ tâm thất dày hơn thành cơ tâm nhĩ -Giữa tâm nhĩ với tâm và giữa tâm thất với động mạch có van tim giúp máu lu thông 1 chiều -Học sinh trả lời: -Học sinh bổ sung -Yêu cầu: Thành tâm thất trái dày nhất vì đẩy máu vào động mạch chủ đi khắp cơ thể. Hoạt động 2 Tìm hiểu cấu tạo mạch máu Mục tiêu: Chỉ ra đợc đặc điểm cấu tạo và chức năng của từng loại mạch Phiếu học tập (phim trong) Cấu tạo và chức năng của mạch máu Nội dung Động mạch Tĩnh mạch Mao mạch 1. Cấu tạo: -Thành mạch -Lòng mạch -Đặc điểm khác [...]... +Dùng hình câm (17.4) và các mảnh bìa có ghi tên: động mạch, tĩnh mạch, tâm nhĩ, tâm thất, van +Gọi 1 vài học sinh lên gắn vào tranh cho phù hợp học sinh khác nhận xét giáo viên cho điểm học sinh làm bài đúng V Dặn dò: -Làm câu hỏi 2, 3, 4 SGK/57 -Đọc mụcEm có biết C) Kết quả của sáng kiến kinh nghiệm Qua những năm giảng dạy, đặc biệt trong gần 2 năm áp dụng phơng pháp dạy học đổi mới và sự kết hợp... cách học của học sinh, học sinh đóng vai trò chủ thể thực hiện tòan bộ quá trình khám phá kiến thức mới chủ động tiếp nhận kiến thức cho mình, khắc sâu kiến thức, biết vận dụng việc học t duy lô gíc thay cho cách học vẹt trong một tiết học 13 nếu giáo viên biết cách tổ chức tốt quá trình tự nghiên cứu của học sinh thì giờ học sẽ đem lại hiệu quả rất lớn tùy thuộc vào đối tợng học sinh Ngoài việc nắm... của tim Mục tiêu: Học sinh nắm đợc và trình bầy rõ đặc điểm các pha trong chu kỳ co dãn của tim Hoạt động dạy GV: Yêu cầu học sinh -Làm bài tập SGK/55-56 -Chu kỳ tim gồm mấy pha? -Sự hoạt động co dãn Hoạt động học HS: Nghiên cứu SGK+h.17.3SGK/56 Trao đổi nhóm, thống nhất câu trả lời -1 chu kỳ gồm 3 pha, thời gian hoạt động bằng thời gian nghỉ Nọi dung 12 của tim liên quan đến -Học sinh trình bầy sự vận... nào? -GV: Đánh giá kết quảhoàn thiện kiến thức GV: -Lu ý học sinh nhận biết kiến thức khi tâm thất hay tâm nhĩ co mũi tên chỉ đờng vận chuyển máu -Trung bình: 75 nhịp/phút -GV: Giải thích thêm: Số nhịp phụ thuộc vào nhiều yếu tố GVhỏi thêm: Tại sao tam hoạt động suốt cuộc đời mà không mệt mỏi? -Học sinh dựa vào chu kỳ tim để trả lời -Học sinh đọc kết luận SGK/56 Kết luận: -1 chu kỳ: 3 pha +Pha co tâm... thuộc vào đối tợng học sinh Ngoài việc nắm chắc kiến thức cơ bản, học sinh còn có thêm những tình huống nảy sinh, từ đó có thêm kiến thức mới không có trong SGK Sau đây là kết quả đạt đợc so với cha đổi mới dạy học Năm học 2006 - 2007 G K TB Y 42 HS 55 HS 22 HS 2 HS Năm học 2007 - 2008 G K TB Y 65 HS 55 HS 22 HS 3 HS 34.7% 45.5% 18.2 % 44.8% 37.9% 15.2% 1.6% Hà Nội tháng 4 năm 2009 Giáo viên Trần Thị...11 2 Chức năng Hoạt động dạy GV: +Yêu cầu học sinh hòan thành phiếu học tập +Chỉ ra sự khác nhau giữa các loại mạch +Sự khác nhau đợc giải thích nh thế nào? Hoạt động học Nội dung -Mỗi học sinh tự nghiên cứu h17.2 SGK/55 KL: Trong phiếu học -Trao đổi tập: nhómhoàn thành +Động mạch: phiếu học tập -Thành: 3 lớp tế bào . với thức ăn của lứa tuổi học sinh II) Ph ơng tiện dạy học: Của giáo viên: -Tranh vẽ phóng to h 8. 1 8. 4 SGK/ 28- 29-30 Của học sinh: -Xơng ống của gà, 2 xơng. tin SGK/ 28+ QS h8.1 và h8.2 Ghi nhớ kiến thức -Trao đổi nhóm để thống nhất ý kiến -Đại diện nhóm trình bầy ý kiến bằng cách giới thiệu trên h8.1 -8. 2 -Nhóm