Đổi mới chính trị và nền dân chủ XHCN

Dân chủ xã hội chủ nghĩa (XHCN) và hệ thống chính trị XHCN là những phạm trù cơ bản của chủ nghĩa xã hội (CNXH) khoa học có quan hệ biện chứng với nhau. Trong đó, dân chủ XHCN nói lên đầy đủ về bản chất của chế độ chính trị CNXH, còn hệ thống chính trị là hình thái tổ chức của chế độ dân chủ XHCN. Trong “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản”. C.Mác và Ph.Ăngghen viết: “giai đoạn thứ nhất của cuộc cách mạng công nhân là giành lấy dân chủ, giành lấy chính quyền” V.I.Lênin cũng nói “dân chủ là hình thức tổ chức xã hội có giai cấp, là hình thái nhà nước” . Vì vậy, quá trình thiết lập, củng cố hệ thống chính trị và thực hiện nền dân chủ XHCN là quá trình đấu tranh gay gắt trên lĩnh vực chính trị tư tưởng cũng như lĩnh vực đời sống chính trị thực tiễn.

Dân chủ xã hội chủ nghĩa (XHCN) và hệ thống chính trị XHCN là nhữngphạm trù cơ bản của chủ nghĩa xã hội (CNXH) khoa học có quan hệ biện chứngvới nhau Trong đó, dân chủ XHCN nói lên đầy đủ về bản chất của chế độ chính trịCNXH, còn hệ thống chính trị là hình thái tổ chức của chế độ dân chủ XHCN.

Trong “Tuyên ngôn của Đảng cộng sản” C.Mác và Ph.Ăngghen viết: “giai đoạn

thứ nhất của cuộc cách mạng công nhân là giành lấy dân chủ, giành lấy chính quyền”1 V.I.Lênin cũng nói “dân chủ là hình thức tổ chức xã hội có giai cấp, là

hình thái nhà nước”2 Vì vậy, quá trình thiết lập, củng cố hệ thống chính trị và thựchiện nền dân chủ XHCN là quá trình đấu tranh gay gắt trên lĩnh vực chính trị tưtưởng cũng như lĩnh vực đời sống chính trị thực tiễn

Theo cá nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin, hệ thống chính trịcủa bất cứ một chế xã hội, một quốc gia dân tộc nào cũng đều là hệ thống các tổchức chính trị - xã hội và mối quan hệ giữa chúng với nhau, vận hành theo một

cơ chế nhất định, đảm bảo cho việc thực hiện quyền lực chính trị của giai cấpcầm quyền trong quan hệ với các giai cấp, tầng lớp và các nhóm xã hội khác.Xét về mặt cấu trúc nó bao gồm hai bộ phận cơ bản: Bộ phận thứ nhất là, các tổ

chức chính trị - xã hội hợp thành (các Đảng chính trị, Nhà nước, các đoàn thể

nhân dân), liên kết với nhau trong một chỉnh thể và được hoạt động trong khuôn

khổ Hiến pháp và pháp luật Bộ phận thứ hai là, cơ chế chính trị bảo đảm cho sựvận hành của hệ thống ấy, là cơ chế thực hiện quyền lực chính trị của giai cấpthống trị…tất nhiên ở hai bộ phận ấy đều do kết cấu hạ tầng cơ sở của xã hộiquy định

Trong xã hội có giai cấp bất cứ giai cấp cầm quyền nào cũng tổ chức ra bộmáy nhà nước để duy trì sự thống trị của mình đối với xã hội Theo đó, khi giai cấpcông nhân tiến hành cách mạng vô sản giành thắng lợi tất yếu sẽ tổ chức ra hệthống quyền lực của mình đối với xã hội đó là hệ thống chuyên chính vô sản Hệthống chính trị XHCN là một chỉnh thể bao gồm toàn bộ những tổ chức chính trị -

xã hội (Đảng Mác-Lênin, Nhà nước XHCN, các đoàn thể nhân dân), hoạt động

1 Mác và Ănggen Toàn tập, tập 4, Nxb.CTQG, H 1995, tr.615.

2 Lênin Toàn tập, tập 33, Nxb.Tiến Bộ, M 1976, tr 23.

hợp pháp cùng với cơ chế chính trị đảm bảo quyền lực thực tế của nhân dân laođộng Nói cách khác, hệ thống chính trị XHCN là toàn bộ những thiết chế, cơ chếcủa chế độ dân chủ XHCN, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân lao động, do

Đảng Cộng sản lãnh đạo thực hiện “chức năng cơ bản là xây dựng và từng bước

hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân”3trên tất cả các lĩnh vực đời sống xã hội như: kinh tế, chính trị, tư tưởng, văn hoá,ngoại giao, quốc phòng - an ninh…

Hệ thống chính trị XHCN ở Việt Nam được thiết lập sau thắng lợi củaCách mạng tháng Tám năm 1945 Đó là chế độ dân chủ nhân dân, với sự ra đời củaNhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà và các tổ chức chính trị - xã hội của nhândân đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Cùng tiến trình phát triểncủa cách mạng, hệ thống chính trị ở nước ta ngày càng được củng cố, xây dựng vàkiện toàn thể hiện bản chất khác hoàn toàn so với các hệ thống chính trị tồn tại

trước đó trong lịch sử Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Nước ta là nước dân

chủ Bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân Chính quyền

từ xã đến Chính phủ Trung ương do dân cử ra Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân”4

Hệ thống chính trị XHCN nước ta bao gồm: Đảng cộng sản Việt Nam,Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chínhtrị xã - hội của nhân dân, hoạt động theo cơ chế: Đảng Cộng sảnViệt Nam lãnhđạo, Nhà nước điều hành quản lý xã hội, Nhân dân làm chủ Chính cơ chế vậnhành ấy đã quy định bản chất hệ thống chính trị ở nước ta mang bản chấtXHCN, vừa phát huy vai trò, chức năng, hiệu quả hoạt động của nó trong quátrình cách mạng XHCN ở nước ta Qua hoạt động của hệ thống chính trị, cáchmạng Việt Nam đã thu được nhiều thắng lợi trong sự nghiệp kháng chiến, kiếnquốc và xây dựng CNXH, đồng thời bản thân hệ thống chính trị cũng ngày càngđược xây dựng, kiện toàn, củng cố, đổi mới và hoàn thiện Thực chất đó là quátrình xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ XHCN ở nước ta, nhưtrong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH, Đảng ta

3 Hỏi đáp Chủ nghĩa xã hội khoa học, Nxb.QĐND, H 2004, tr 69.

4 Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 5, Nxb.CTQG, H 2000, tr.698.

khẳng định: “Toàn bộ tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị nước ta trong

giai đoạn mới là nhằm xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, đảm bảo quyền lực thuộc về nhân dân”5

Nghiên cứu quá trình ra đời, tồn tại, phát triển, vai trò, chức năng, của

hệ thống chính trị XHCN ở nước ta, chúng ta có thể khẳng định: Đổi mới vàkiện toàn hệ thống chính trị thực chất là xây dựng và từng bước hoàn thiện nềndân chủ XHCN ở nước ta hiện nay Vấn đề này có ý nghĩa đặc biệt quan trọngtrong nhận thức lý luận, tư tưởng cũng như thực tiễn quá trình đổi mới, kiện toàn

hệ thống chính trị, xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ XHCN với tính cách vừa

là mục tiêu, vừa là động lực của quá trình cách mạng XHCN ở nước ta hiện naynói chung và xây dựng quân đội, cũng như thực hiện dân chủ trong quân đội ta

nói riêng Vì vậy, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề: “Kiện toàn hệ thống chính

trị, đi đôi với mở rộng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay” làm tiểu luận.

và kiện toàn hệ thống chính trị là xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủXHCN ở nước ta hiện nay

5 Đảng CSVN, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Nxb.ST, H 1991,

tr.19.

* Xuất phát từ mối quan hệ giữa hệ thống chính trị và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Hệ thống chính trị và nền dân chủ XHCN là hai phạm trù cơ bản củaCNXH khoa học có quan hệ biện chứng trong một chỉnh thể thống nhất; là mối

quan hệ “song trùng” cả về quá trình hình thành, phát triển, bản chất; đồng thời,

quy định bản chất ưu việt của chế độ xã hội – XHCN Bản chất của chế độ xãhội do cơ sở kinh tế quy định, nhưng biểu hiện trước hết về mặt xã hội là chế độdân chủ Nền dân chủ XHCN ra đời bắt đầu từ khi chính quyền thuộc về tay giaicấp công nhân và nhân dân lao động, thông qua cách mạng XHCN Là nền dânchủ của nhân dân từng bước chuyển biến thành nền dân chủ XHCN Là nền dânchủ cho đa số, do đa số nhân dân lao động, tiến tới một xã hội không còn giaicấp Thực chất của dân chủ XHCN là giải quyết mối quan hệ cốt lõi: dân chủ với

ai, chuyên chính với ai Trong xã hội tư bản, dân chủ là đàn áp, nô dịch với đa sốnhân dân lao động và dân chủ, tự do với số ít bọn người bóc lột (giai cấp tư sản)thì trong xã hội - XHCN thực hành dân chủ với quảng đại đa số quần chúngnhân dân lao động và chuyên chính với bọn phản động, và giai cấp bóc lột

Hệ thống chính trị trong CNXH và hệ thống chuyên chính vô sản làđồng nhất Nó là cơ chế bảo đảm quyền lực của nhân dân, vận hành theo nguyêntắc: Đảng lãnh đạo; Nhà nước quản lý; Nhân dân làm chủ Vì vậy, quyền lực xãhội, quyền lực nhà nước và quyền lực dân chủ đến đâu đều phụ thuộc vào cơchế, thiết chế và tổ chức hoạt động của hệ thống chính trị do giai cấp công nhân

và nhân dân lao động xây dựng Thiết lập hệ thống chính trị XHCN đồng thờicũng là bắt đầu xây dựng và thực hiện dân chủ XHCN, đó cũng là quá trình đấutranh giai cấp của giai cấp công nhân trong điều kiện đã có chính quyền, đã thiếtlập được chuyên chính vô sản và từng bước vào thực hiện dân chủ XHCN Do

đó, hệ thống chính trị và nền dân chủ có mối quan hệ chặt chẽ khăng khít vớinhau trong quá trình xây dựng CNXH C.Mác chỉ rõ: hậu quả tất yếu của nềndân chủ ở tất cả các nước văn minh là quyền thống trị về chính trị của giai cấp

vô sản, quyền thống trị của giai cấp vô sản là tiền đề đầu tiên của tất cả mọi biệnpháp cộng sản chủ nghĩa Có nghĩa là chuyên chính vô sản, tổ chức và hoạt động

của hệ thống chính trị XHCN và nền dân chủ đều là những tiền đề, phương thức

để giai cấp công nhân và nhân dân lao động xây dựng thành công CNXH và chủnghĩa cộng sản

Kế thừa tư tưởng của C.Mác, Lênin chỉ rõ: “Đương nhiên chế độ dân

chủ cũng là một hình thức nhà nước và sẽ phải mất đi khi nhà nước tiêu vong, nhưng điều đó chỉ xảy ra khi chủ nghĩa xã hội thắng lợi hoàn toàn và được củng

cố, quá độ lên chủ nghĩa xã hội hoàn toàn”6 Nghĩa là chế độ dân chủ XHCN làmột hình thái nhà nước, trong nhà nước đó nhân dân là tính thứ nhất, nhà nước

là tính thứ hai - chịu sự quy định của nhân dân; nhân dân là chủ, nhà nước làcông cụ để nhân dân thực hiện và phát huy quyền làm chủ của mình đối với nhànước và xã hội Những hình thái đó càng được mở rộng và phát triển bao nhiêuthì càng dẫn đền tiêu vong sớm bấy nhiêu Dưới chủ nghĩa cộng sản, hệ thống vàchế độ dân chủ XHCN sẽ không còn cơ sở tồn tại, dân chủ sẽ trở nên hoàn bị vàtriệt để hoàn toàn

Xét về mặt cấu trúc, hệ thống chính trị và nền dân chủ XHCN có mốiquan hệ biện chứng Nền dân chủ XHCN là toàn bộ thể chế, thiết chế, cơ chếchính trị của chế độ xã hội – XHCN thể hiện và bảo đảm các quyền tự do, bìnhđẳng, dân chủ của nhân dân trong đời sống và quan hệ xã hội, bảo đảm quyềnlực thuộc về nhân dân Trong cấu trúc của nền dân chủ XHCN thì hệ thốngchính trị là một bộ phận cơ bản, trọng yếu với tính cách là thiết chế, cơ chếchính trị của nền dân chủ XHCN Do đó, đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị

là nội dung quan trọng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện nền dân chủXHCN Theo Lênin: Chế độ dân chủ bao giờ cũng mang tính giai cấp, bản chấtcủa nền dân chủ được quy định bởi bản chất của giai cấp thống trị Nền dân chủXHCN không phải là cái gì trừu tượng, mà chính là quyền lực thực tế của nhândân lao động đối với xã hội và bản thân Do vậy, nền dân chủ ấy phải có mộtthiết chế, cơ chế đảm bảo cho nền dân chủ XHCN được thực hiện Thiết chế ấychính là hệ thống chính trị XHCN vận hành theo cơ chế: Đảng Cộng sản lãnhđạo, Nhà nước XHCN quản lý, Nhân dân lao động làm chủ Đây là thiết chế, cơ

6 Lênin Toàn tập, Tập 27, NxbTB, M 1980, tr.329.

chế bảo đảm chắc chắn nhất cho nền dân chủ XHCN thể hiện đúng bản chất vàđược hiện thực hoá trên thực tế.

Như vậy, từ mối quan hệ giữa hệ thống chính trị và nền dân chủ XHCNchúng ta có thể khẳng định thực chất của đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị

là xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ XHCN

* Xuất phát từ vai trò, chức năng của hệ thống chính trị XHCN

Hệ thống chính trị XHCN có vai trò quyết định với việc thực hiện và pháthuy dân chủ XHCN, vai trò đó được quy định một cách khách quan từ bản chất của

nó Đồng thời, hệ thống chính trị XHCN là công cụ để nhân dân thực hiện quyềnlàm chủ của mình đối với xã hội Hệ thống chính trị là thiết chế, cơ chế của chế độdân chủ XHCN, chức năng cơ bản của nó là xây dựng và từng bước hoàn thiện nềndân chủ XHCN Bởi vì, trước hết hệ thống chính trị được thiết lập và không ngừngđược củng cố, hoàn thiện là điều kiện cơ bản nhất bảo đảm cho công cuộc xâydựng xã hội mới, xã hội XHCN giành thắng lợi, là cơ sở cho nền dân chủ XHCNtồn tại và phát triển Mặt khác, hệ thống chính trị XHCN còn là khâu then chốt, yếu

tố cơ bản nhất để xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ XHCN, nó tạo ra một bộmáy hoạt động theo cơ chế bảo đảm đầy đủ quyền làm chủ của nhân dân Chính vìthế, hệ thống chính trị XHCN có vai trò định hướng sự phát triển của dân chủ Chế

độ dân chủ phát triển theo hướng mở rộng dân chủ cho quảng đại quần chúng nhândân, hay bó hẹp cho thiểu số bóc lột; chuyên chính với kẻ thù hay chuyên chính vớinhân dân lao động là do bản chất hệ thống chính trị quyết định Hệ thống chính trịXHCN là bộ máy bảo đảm cho hiện thực hoá quyền dân chủ của nhân dân, gắn vớidân chủ kỷ cương, kỷ luật và ngăn chặn những hành vi xâm phạm dân chủ, lợi dụngdân chủ để gây mất ổn định chính trị - xã hội

Vai trò của hệ thống chính trị XHCN đối với nền dân chủ XHCN đượcquy định một cách khách quan, được biểu hiện qua vai trò chức năng của từngthành tố trong cấu trúc của hệ thống chính trị Trong đó, Đảng Cộng sản vừa làhạt nhân lãnh đạo vừa là một thành tố của hệ thống chính trị, có vai trò quyếtđịnh sự ra đời và phát triển của hệ thống chính trị và nền dân chủ XHCN Sựlãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản là nhân tố có ý nghĩa quyết định cho sự

vận động và phát triển của nền dân chủ XHCN Đảng Cộng sản là người đạibiểu cho lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc.Đảng Cộng sản được trang bị lý luận khoa học đó là Chủ nghĩa Mác - Lênin.Đảng Cộng sản là người vạch ra Cương lĩnh chính trị, chính sách kinh tế - xã hộibảo đảm cho sự phát triển của đất nước Đảng Cộng sản đưa chủ nghĩa Mác -Lênin vào trong phong trào cách mạng quần chúng, nâng cao giác ngộ chính trịcủa quần chúng, đảm bảo tính tự giác của phong trào trong quá trình xây dựngnền dân chủ XHCN Có sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản nhân dân mới có thểtiến hành cuộc đấu tranh có hiệu quả, chống lại mọi biểu hiện chủ nghĩa quanliêu, mưu đồ lợi dụng quá trình dân chủ hoá vì lợi ích trái với lợi ích của nhândân Đồng thời, sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam là nhân tố cơ bảnquyết định bản chất nền dân chủ và hệ thống chính trị Nếu tách sự lãnh đạo củaĐảng với xã hội, hoặc coi nhẹ sự lãnh đạo của Đảng sẽ làm cho các thành tốkhác trong hệ thống chính trị mất phương hướng hoạt động, xa rời bản chất giaicấp công nhân, hoạt động đi theo hướng tự do kiều tư bản, kéo theo làm mấtquyền dân chủ cho nhân dân lao động Mặt khác, lợi ích của giai cấp công nhân,không nằm ngoài lợi ích của nhân dân lao động; Đảng là đại biểu trung thànhcho lợi ích của giai cấp công nhân, của nhân dân lao động và của cả dân tộc, cómối quan hệ mật thiết với nhân dân; hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp vàpháp luật Do vậy, giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộngsản trong hệ thống chính trị là nhân tố cơ bản, điều kiện tiên quyết nhất bảo đảmthực hiện nền dân chủ XHCN.

Nhà nước XHCN - thiết chế có chức năng trực tiếp nhất trong thể chế hoá

tổ chức thực hiện quyền lực của nhân dân, là công cụ sắc bén nhất trong cuộc đấutranh với mọi mưu đồ đi ngược lại lợi ích của nhân dân; là thiết chế chính trị cóhiệu quả nhất trong tổ chức xây dựng xã hội mới; là công cụ hữu hiệu để vai tròlãnh đạo của Đảng trong quá trình xây dựng CNXH nói chung và xây dựng nềndân chủ XHCN nói riêng được thực hiện Chính vì vậy, trong hệ thống chính trị

XHCN, Đảng ta xem “Nhà nước là “trụ cột”, là một công cụ chủ yếu, vững mạnhcủa nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”7.

Nền dân chủ XHCN được thực hiện bằng Nhà nước pháp quyền XHCN.Nền dân chủ XHCN được thực hiện bằng cả hệ thống tổ chức và cơ chế phứctạp của nhiều yếu tố phức hợp tạo thành Nhưng với tính cách là một chế độchính trị, trước hết dân chủ XHCN được thực hiện bằng Nhà nước và thông quaNhà nước Nhà nước pháp quyền XHCN là nhà nước pháp quyền của dân, dodân và vì dân trên cơ sở khối liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấpnông dân và tầng lớp trí thức do Đảng Cộng sản lãnh đạo Nhà nước có chứcnăng cụ thể hoá đường lối quan điểm của Đảng về các quyền của nhân dân thànhHiến pháp, pháp luật, chính sách…và tổ chức thực hiện chúng Pháp luật trở thànhcông cụ chủ yếu của nhà nước trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội Nhà nước phápquyền là nhà nước quản lý bằng pháp luật Mọi cá nhân tổ chức hợp pháp đều bìnhđẳng về nghĩa vụ và quyền lợi trước pháp luật Quyền lực xã hội, quyền lực nhànước dưới CNXH thuộc về nhân dân nhưng phải được đảm bảo bằng Hiến pháp vàpháp luật, phải được quy định cụ thể trong luật pháp Đảm bảo cho nhân dân thựchiện quyền lực của mình trên các lĩnh vực của đời sống xã hội

Trong nền dân chủ XHCN, dân chủ luôn gắn với kỷ cương, pháp luật,pháp chế; thống nhất giữa quyền lợi - nghĩa vụ - trách nhiệm, dân chủ đi đôi vớichuyên chính Để thực hiện dân chủ cho nhân dân phải chuyên chính với kẻ thù;bọn phản động phá hoại dân chủ., Nhà nước là công cụ sắc bén để thực hànhchuyên chính với mưu đồ đi ngược lại với với lợi ích và quyền làm chủ của nhândân, đó cũng là chức năng cơ bản của nhà nước chuyên chính vô sản trong xâydựng và hoàn thiện nền dân chủ XHCN

Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội cách mạng ra đời vàtrưởng thành trong quá trình cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng Các đoànthể ấy là tổ chức của nhân dân, phấn đấu cho dân, thực hiện quyền lợi cho dân,bênh vực cho quyền lợi chính đáng của nhân dân, liên lạc mật thiết giữa nhândân với Chính phủ Cho nên, nó có vai trò rất to lớn trong tập hợp, giáo dục

7 Đảng cộng sản Việt nam, Văn kiện Nghị quyết Trung ương 3, KhóaVIII, Nxb.CTQG, H 1997, tr.6.

quần chúng nhân dân tham gia xây dựng và thực hiện đường lối của Đảng, chínhsách, pháp luật của nhà nước; quy tụ mọi thành viên vào thực hiện có hiệu quảnhững quyền lực hợp pháp của mình Đồng thời nó là công cụ, thông qua đónhân dân tham gia xây dựng, giám sát hoạt động của Đảng, Nhà nước, bảo vệ,thoả mãn lợi ích, nhu cầu chính đáng của các thành viên trong tổ chức mình.Thực chất đó là hệ thống công cụ trong thiết chế bảo đảm cho nhân dân thựchiện quyền lực của mình đối với xã hội.

Các thành tố trong hệ thống chính trị XHCN có quan hệ chặt chẽ vớinhau tạo thành cơ chế bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân Do vậy, đổi mới,kiện toàn hệ thống chính trị nói chung và các thành tố nói riêng thực chất là đổimới, kiện toàn thiết chế, cơ chế cho nền dân chủ XHCN được xây dựng và từngbước hoàn thiện

* Xuất phát từ quy luật hình thành chế độ dân chủ và điều kiện thực hiện dân chủ XHCN ở nước ta.

Dân chủ là tinh hoa giá trị của nhân loại, là ước nguyện của con người

đã muốn làm chủ tự nhiên, xã hội và làm chủ chính bản thân mình Dân chủ baogiờ cũng bị chi phối, quy định bởi cơ sở kinh tể - xã hội và cơ sở chính trị - xãhội Đến chế độ XHCN, nền dân chủ mới được xây dựng trên cơ sở của chính nó

- chế độ kinh tế - xã hội dựa trên cơ sở công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu vàcông bằng, không có bóc lột, bất công, mọi người được sống tự do, bình đẳng vàbắc ái, khi ấy xã hội mới có bước phát triển lên trình độ dân chủ thực sự, nhândân làm chủ xã hội

Theo nghĩa đó, ở nước ta vấn đề dân chủ luôn gắn liền với vấn đề dântộc, chỉ có giải phóng dân tộc khỏi ách áp bức bóc lột mới mở đường cho dânchủ phát triển, dân chủ trở thành mục đích trực tiếp trong công cuộc cách mạnggiải phóng dân tộc Nền dân chủ XHCN ở nước ta được hình thành và phát triển

là kết quả tất yếu của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân tiến hành cáchmạng XHCN ở Việt Nam Đó là vấn đề có tính quy luật trong quá trình hìnhthành, xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ XHCN ở nước ta

Cách mạng táng Tám năm 1945 thành công, thiết lập nền dân chủ mới Nhà nước dân chủ nhân dân; phát huy vai trò của nó trong cách mạng giải phóngdân tộc, thống nhất đất nước, đưa nước ta quá độ lên CNXH không qua chế độ

-tư bản chủ nghĩa, nghĩa là bỏ qua chế độ dân chủ -tư sản Do vậy, xây dựng vàtừng bước hoàn thiện nền dân chủ XHCN ở nước ta là quá trình lâu dài nhằmtừng bước hoàn thiện các thiết chế, cơ chế dân chủ, hệ thống pháp luật, thựchiện các nội dung, hình thức dân chủ trong đời sống xã hội; nâng cao trình độvăn hoá dân chủ cho nhân dân; hạn chế loại chừ những ảnh hưởng của dân chủ

tư sản, tàn dư của tâm lý, thói quen của nền sản xuất nhỏ…toàn bộ quá trình đótất yếu phải do hệ thống chính trị XHCN tổ chức xây dựng Cho nên, thực chấtquá trình phát huy, đổi mới kiện toàn hệ thống chính trị là yêu cầu khách quan

do chính quy luật hình thành phát triển của nền dân chủ XHCN ở nước ta quyđịnh, thực chất đó là quá trình từng bước hoàn thiện nền dân chủ ở nước ta

Xét về điều kiện để thực hiện dân chủ XHCN ở nước ta bao gồm nhiềuvấn đề: cơ sở kinh tế - xã hội, cơ sở chính trị - xã hội, trong đó trực tiếp nhất làvần đề dân sinh, dân trí và dân quyền Muốn có dân chủ, dân chủ là dân làm chủ,trước hết dân phải có quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc.Nhân dân phải có trí tuệ, văn hoá, tri thức về dân chủ, phải có độc lập dân tộc,dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc Những điều kiện trực tiếp ấy do cuộc cáchmạng XHCN đem lại; do hệ thống chính trị XHCN xây dựng, tổ chức lên Điều

đó được thể hiện rất rõ trong vai trò của Đảng đặt ra đường lối, chiến lược, sáchlược phát triển đúng đắn, nhất là khi có chính quyền, Đảng trở thành Đảng cầmquyền lãnh đạo nhà nước và toàn xã hội tiến hành xây dựng những điều kiện, cơ

sở chính trị - xã hội, kinh tế - xã hội cho nền dân chủ XHCN Do vậy, sư pháttriển của dân chủ phụ thuốc rất lớn vào uy tín của Đảng với quần chúng Nhànước Cộng hòa XHCN Việt Nam phải là nhà nước thực quyền, của dân, do dân,

vì dân, phát huy vai trò tổ chức xây dựng các điều kiện cho dân chủ XHCN.Trong đó, việc giáo dục nhận thức cho nhân dân, nâng cao trình độ học vấn, đờisống vật chất tinh thần cho nhân dân, bồi dưỡng năng lực thực hành dân chủ chodân để tạo điều kiện cho dân biết hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân

chủ, dám nói, dám làm như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh “dân chỉ biết

rõ giá trị của độc lập khi nào dân được ăn no, mặc đủ” và “Nhà nước chẳng những công nhận những quyền lợi của công dân mà còn bảo đảm những điều kiện vật chất cần thiết để cho công dân thực sự được hưởng quyền đó”8

Xét về điều kiện để thực hiện nền dân chủ XHCN, hệ thống chính trị ởnước ta đóng vai trò quyết định trực tiếp thoả mãn những điều kiện ấy Cho nênđổi mới, kiện toàn, phát huy vai trò của hệ thống chính trị thực chất là tạo điềukiện cần thiết để xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ ở nước ta hiện nay

* Thực tiễn cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới chứng minh hệ thống chính trị XHCN đóng vai trò quyết định trực tiếp sự tồn tại và phát triển của nền dân chủ XHCN.

Thực tiễn 70 năm xây dựng nhà nước dân chủ - nhà nước XHCN vàthực tiễn nền dân chủ ở Việt Nam cho thấy ở đâu, khi nào hệ thống chính trịđược kiện toàn, xây dựng trong sạch vững mạnh, cơ chế hoạt động linh hoạt,

nhịp nhàng, ăn khớp thì ở đó, khi đó dân chủ được phát huy, mở rộng, phát triển.

Ngược lại, khi nào, ở đâu hệ thống chính trị mắc bệnh quan liêu, tham nhũng trìtrệ, cồng kềnh, hoạt động chồng chéo, pháp luật không hoàn thiện và nghiêmminh, đội ngũ cán bộ xa dân, suy thoái về đạo đức, chính trị, lối sống…thì ở đó,khi đó quyền dân chủ của nhân dân bị vi phạm, cắt xén hoặc dân chủ hình thức,làm lung lay, suy giảm chế độ dân chủ XHCN Đây là vấn đề có tình quy luậttrong quá trình xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ XHCN ở nước ta Thực tiễn

ở một số nơi, một số địa phương có tình trạng mất dân chủ, xảy ra hiện tượngkhiếu kiện kéo dài, hoặc bạo loạn chính trị, những hiện tượng đó do nhiềunguyên nhân nhưng chủ yếu là do hệ thống chính trị còn yếu kém, một bộ phậncán bộ tham nhũng, quan liêu, sách nhiễu nhân dân chính vì vậy, để đảm bảodân chủ cho nhân dân, tất yếu phải xây đựng, kiện toàn hệ thống chính trị trongsạch vững mạnh

Bài học thực tiễn về sự sụp đổ của mô hình CNXH hiện thực và chế độdân chủ XHCN ở Đông Âu và Liên Xô những năm 80 và 90 của thế kỷ XX cho

8 Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4, Nxb.CTQG, H 2000, tr.152.

thấy: Sự tan rã của chế độ dân chủ XHCN trước hết và bắt đầu từ sự biến chất của

hệ thống chính trị Chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch tiến hành chiến lược

“diễn biến hoà bình” kết hợp với bạo loạn lật đổ, tiến công vào hệ thống chính trị

XHCN Làm mất vai trò lãnh đạo của Đảng công sản, Đảng xa rời các nguyên lý

lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, bản chất giai cấp công nhân; tách dời sự lãnh đạo

của Đảng đối với nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội của nhân dân, “phi

chính trị hoá” Quân đội Khuyến khích “dân chủ hoá” đời sống xã hội theo kiểu

Phương Tây, buông lỏng kỷ cương, pháp luật, dân chủ vô nguyên tắc…từ đó làm

cho quá trình “tự diễn biến” trong nội bộ hệ thống chính trị diễn ra nhanh chóng.

Trong nội bộ hệ thống chính trị, bắt đầu từ việc chấp nhân đa nguyên về chính trị,

đa Đảng đối lập, thực chất là xa rời bản chất dân chủ XHCN, vì đặc chưng cơ bảncủa hệ thống chính trị XHCN là hệ thống chính trị nhất nguyên dưới sự lãnh đạocủa Đảng Cộng sản Từ sự không thừa nhận nhất nguyên về chính trị dẫn đến từ

bỏ sự lãnh đạo hợp pháp của Đảng đối với toàn xã hội… dẫn đến mất vai trò lãnhđạo của Đảng, sức mạnh quản lý của Nhà nước XHCN, sức mạnh chiến đấu quânđội trong bảo vệ chế độ XHCN, nền dân chủ XHCN làm cho nó bị sụp đổ nhanhchóng, nhân dân lại trở lại địa vị bị bóc lột, nô lệ làm thuê dưới chủ nghĩa tư bản.Đây là thực tiễn sinh động chứng minh quá trình xây dựng và hoàn thiện nền dânchủ XHCN luôn gắn liền và chịu sự quy định của hệ thống chính trị XHCN luônđược đổi mới, kiện toàn, củng cố cùng với quá trình xây dựng XHCN

Xuất phát từ những cơ sở trên, với yêu cầu nhiệm vụ cách mạng ViệtNam trong giai đoạn mới, chúng ta khẳng định rằng: đổi mới kiện toàn hệ thốngchính trị, đi đôi với mở rộng và hoàn thiện nền dân chủ XHCN là tất yếu

2 Những nội dung, yêu cầu đổi mới kiện toàn hệ thống chính trị, đi đôi với mở rộng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay.

Đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị ở nước ta hiện nay là một yêucầu khách quan trong mối quan hệ với đổi mới kinh tế nằm trong tổng thể của sựnghiệp đổi mới đất nước Đổi mới kiện toàn hệ thống chính trị bao gồm giữvững nguyên tắc đổi mới, đổi mới nội dung, phương thức, cơ chế hoạt động của

của hệ thống chính trị nhằm giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng, sự quản lý củanhà nước và nhân dân lao động thực sự làm chủ mọi mặt đời sống xã hội Thựcchất đó quá trình xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ XHCN ở nước

ta hiện nay Do đó, trong quán triệt và vận dụng kinh nghiệm cần tập trung vàonhững nội dung, yêu cầu sau

Một là, giữ vững nguyên tắc đổi mới chính trị kết hợp với bảo đảm quá trình mở rộng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ XHCN ở nước ta.

Đổi mới là yêu cầu khách quan của quá trình xây dựng đất nước trong

suốt thời kỳ quá độ đi lên CNXH ở nước ta Đảng xác định: “Kết hợp chặt chẽ

ngay từ đầu đổi mới kinh tế với đổi mới chính trị, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm, đồng thời từng bước đổi mới chính trị”9 Theo nguyên tắc đổi mới nhưngkhông đổi màu, đổi mới phải đi đến mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với

CNXH Theo đó, “Mục tiêu chủ yếu của đổi mới hệ thống chính trị là nhằm

thực hiện tốt dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát huy đầy đủ quyền làm chủ của nhân dân”10 Để đạt được mục tiêu đó trong quá trình đổi mới hệ thống chính trịphải quán triệt và bảo đảm các nguyên tắc chủ yếu sau:

Nguyên tắc thứ nhất: Đổi mới hệ thống chính trị là đổi mới nội dung,

phương thức hoạt động, tổ chức cán bộ và các mối quan hệ giữa các tổ chứcchính trị hợp pháp và đang có vai trò đối với việc giữ vững định hướng xã hộichủ nghĩa ở nước ta Đổi mới hệ thống chính trị là không thay đổi mục tiêu, conđường đi lên CNXH Độc lập dân tộc gắn liền với CNXH, là con đường duynhất đúng của cách mạng Việt Nam đồng thời đó cũng là mục tiêu xây dựng nềndân chủ XHCN Vì chỉ có dưới CNXH quyền lực xã hội của nhân dân mới đượcthực hiện trên thực tế, chỉ dưới CNXH nhân dân lao động mới được làm chủ mọimặt đời sống xã hội Do đó, nguyên tắc này vừa đảm bảo cho xây dựng hệ thốngchính trị giữ được bản chất XHCN vừa đảm bảo cho nền dân chủ XHCN đượcthực hiện trên thực tế

Nguyên tắc thứ hai: Đổi mới hệ thống chính trị phải bảo đảm cho chức

năng, nhiệm vụ của nó được thực hiện một cách triệt để và ngày càng tốt hơn

9 Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nxb.CTQG, H.1996, tr.71.

10 Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nxb.CTQG, H.1996, tr.71.

nhằm làm cho quá trình xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ XHCN ngày càngđược mở rộng Vì hai mặt dân chủ và chuyên chính luôn gắn kết với nhau trongbản chất của chế độ dân chủ XHCN, dân chủ phải đi đôi với chuyên chính, dânchủ với đại đa số nhân dân lao động và chuyên chính với bọn phản động, với cácthế lực thù địch Có như vậy, hệ thống chính trị mới phát huy được đầy đủ chứcnăng, nhiệm vụ và dân chủ mới được phát huy.

Nguyên tắc thứ ba: Đổi mới hệ thống chính trị phải giữ vững bản chất nhất

nguyên của hệ thống chính trị XHCN Đây là nguyên tắc bảo đảm tốt nhất cho sự

ổn định đời sống chính trị - xã hội, tạo tiền đề cho xã hội phát triển; xã hội có pháttriển nhanh và bền vững, đúng định hướng XHCN thì dân chủ XHCN mới đượcgiữ vững và từng bước hoàn thiện Bởi vì, chỉ có dưới sự lãnh đạo độc tôn của đảngcộng sản, hệ thống chính trị ở nước ta mới vững mạnh về chính trị, mới giữ vữngbản chất giai cấp công nhân của Nhà nước Đồng thời quyền làm chủ của nhân dânchỉ được thực hiện và phát huy cao độ, có hiệu quả tích cực khi có định hướngchính trị đúng đắn; mới khắc phục được những nhận thức và hành vi sai trái về dânchủ như: dân chủ tư sản, dân chủ cực đoan vô chính phủ, coi thường kỷ cươngphép nước hoặc thờ ơ với chính trị…trong xã hội Đây là nguyên tắc cơ bản, chủyếu, xuyên suốt trong quá trình đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị, đồng thời

là những nguyên tắc chỉ đạo cho quá trình xây dựng và hoàn thiện nền dân chủXHCN ở nước ta hiện nay

Hai là, đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của hệ thống chính trị gắn liền với quá trình mở rộng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ XHCN ở nước ta hiện nay.

Cùng với quá trình đổi mới đất nước, đổi mới kinh tế, trong những nămqua, việc đổi mới hệ thống chính trị đã đạt được những thành tựu quan trọng, tácđộng trực tiếp đến việc phát huy dân chủ trong mọi mặt đời sống xã hội, xây dựngkhối đại đoàn kết dân tộc, phấn đấu thực hiện thắn lợi mục tiêu độc lập dân tộc vàCNXH Thực hiện và phát huy dân chủ sẽ nêu cao được tính chủ động, sáng tạo,nhiệt tình cách mạng của quần chúng nhân dân, tập trung được quyền lực, ý trí, sứcmạnh của nhân dân trong sự nghiệp cách mạng Do vậy, phải tiếp tục đổi mới nội