Mũi xoang

MŨI - XOANG Chương 1 GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ MŨI - XOANG 1. Giải phẫu và sinh lý mũi. 1.1. Giải phẫu mũi: Gồm có tháp mũi và hốc mũi.

Trang 1

PHẦN 3

MŨI - XOANG

Chương 1 GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ MŨI - XOANG

1 Giải phẫu và sinh lý mũi

1.1 Giải phẫu mũi: Gồm có tháp mũi và hốc mũi

1.1.1 Tháp mũi: như một mái che kín hốc mũi, có khung là xương chính mũi,

ngành lên xương hàm trên, sụn cánh mũi và sụn uốn quanh lỗ mũi

1.1.2 Hốc mũi: vách ngăn chia hốc mũi thành hốc mũi phải và hốc mũi trái, là

hai khoảng thông từ trước ra sau Phía trước có hai lỗ mũi, phía sau có hai cửa mũi sau

Mỗi hốc mũi có 4 thành:

+ Thành trên: là trần của hốc mũi, ngăn cách hốc mũi với sọ não

+ Thành dưới: là sàn mũi, ngăn cách mũi với miệng

+ Thành trong: hay là vách ngăn mũi là một vách thẳng đi từ trần mũi xuống sàn mũi và chạy dọc từ trước ra sau ngăn mũi thành hai hốc mũi phải và trái Các mạch máu của vách ngăn mũi đều chạy tới tập trung ở

vùng trước dưới của niêm mạc vách ngăn mũi, tạo thành một vùng có

nhiều mạch máu gọi là điểm mạch, nơi thường xảy ra chảy máu mũi

+ Thành ngoài: là thành quan trọng hơn cả Thành ngoài có 3 xương uốn

cong còn gọi xương xoăn theo thứ tự trên, giữa, dưới Ba xương xoăn được lớp niêm mạc bao phủ bên ngoài mang tên: cuốn mũi trên, cuốn mũi giữa và cuốn mũi dưới

Mỗi một cuốn mũi hợp với thành ngoài của hốc mũi tạo thành một khe mũi hay là ngách mũi Tên của ngách mũi được gọi theo tên của cuốn

mũi tương ứng là: ngách mũi trên, ngách mũi giữa và ngách mũi dưới

- Ngách mũi dưới ở đầu có lỗ thông của ống lệ tỵ, ống này từ túi lệ xuống

- Ngách mũi giữa là nơi thông ra hốc mũi của các xoang hàm, sàng ước và xoang trán

tr Ngách mũi trên là nơi thông ra hốc mũi của các xoang sàng sau, còn

xoang bướm có lỗ thông trực tiếp ra phần trên và sau của hốc mũi

- Loa vòi ở cách đuôi cuốn mũi giữa hơn 1cm vào phía sau và hơi chếch xuống dưới Sau đuôi cuốn mũi trên có lỗ bướm khẩu cái, ở đó thoát

ra động mạch bướm khẩu cái và dây thần kinh bướm khẩu cái (nhánh mũi) Từ lưng cuốn mũi giữa trở lên niêm mạc mũi chứa những tế bào khứu giác

1.2 Sinh lý mũi

Trang 2

Mũi có chức năng: hô hấp, phát âm và ngửi Không khí được sưởi ấm, làm ẩm và lọc sạch trước khi vào phổi

1.2.1 Hô hấp: là chức năng chính, thành bên của hốc mũi giữ vai trò cơ bản trong trong sinh lý thở vào Mũi làm ấm, ẩm và làm sạch không khí thực hiện được là nhờ niêm mạc mũi, có hệ thống niêm mạc biểu mô trụ đơn có

lông chuyển với các tế bào tiết, với cấu trúc rất giàu mạch máu Lớp nhầy

này bắt giữ các vật lạ để lớp tế bào lông chuyển chuyển ra phía sau mũi với nhịp độ từ 400 đến 800 nhịp/1 phút Hệ thống màng nhầy này hoạt động rất hiệu quả, nó bảo vệ lớp biếu mô của mũi tuy nhiên cũng dễ bị ảnh hưởng do viêm nhiễm, độ ẩm, hoá học, bụi, vi sinh, vi khuẩn, nấm mốc

Hệ thống tế bào ở hạ niêm mạc, sản sinh ra các thực bào và dịch thể miễn dịch như các loại IgE, IgG, IgA, IgM

1.2.2 Ngửi : được thực hiện bởi niêm mạc ngửi nằm ở phần cao của hốc mũi,

với các tế bào thần kính cảm giác và đầu tận của thần kinh khứu giác, trên diện tích 2-3cm2 còn gọi là điểm vàng Để ngửi được không khí phải đến đư-ợc vùng ngửi Các chất có mùi phải được hoà tan trong lớp màng nhầy trên tế bào cảm giác thì mới tạo được kích thích tới dây thần kinh khứu giác

1.2.3 Phát âm: mũi có tác động đến giọng nói, tạo âm sắc, độ vang của giọng

Khi hốc mũi bị bịt kín hoặc tịt lỗ mũi sau hay trước, giọng nói sẽ mất độ vang, thay đổi âm sắc được gọi là giọng mũi kín

2 Giải phẫu và sinh lý xoang.

2.1 Giải phẫu xoang.

2.1.1 Cấu tạo giải phẫu:

Xoang là những những hốc nằm trong xương sọ và được mang tên cùng với tên của xương đó ví dụ như: xoang trán nằm trong xương trán, xoang hàm nằm trong xương hàm trên Trong lòng xoang được lót bởi niêm mạc hô hấp, các chất xuất tiết của xoang đều đổ vào hốc mũi qua các lỗ nhỏ (các lỗ thông mũi-xoang) Các xoang đều có lỗ thông nối với nhau nên khi bị viêm 1 xoang kéo dài dễ đưa đến các xoang khác gọi là viêm đa xoang

Các xoang mặt được chia thành 2 nhóm:

+ Nhóm xoang trước: xoang hàm, xoang sàng trước, xoang trán vây

quanh hốc mắt Nhóm xoang này đều đổ ra ngách mũi giữa, sau đó niêm dịch vượt qua mặt trong cuốn mũi giữa ở phần sau để đổ vào họng mũi Qua nội soi mũi đã chứng minh được rằng các dịch tiết từ xoang trán, xoang hàm, xoang sàng trước đều được vận chuyển về phía sau để được đổ vào vùng họng mũi Vùng này mở thông ra ngoài, dễ bị nhiễm khuẩn và dễ gây ra biến chứng mắt Khi mới đẻ xoang sàng đã thông bào, xoang hàm còn nhỏ, xoang trán thì khoảng 4-7 tuổi mới bắt đầu phát triển Xoang trước có lỗ thông với hốc mũi rộng, lại liên quan nhiều đến các răng hàm trên nên các xoang trước thường bị

Trang 3

viêm cấp tính thể nhiễm khuẩn, mủ và các triệu chứng biểu hiện ở phía trước (như đau ở mặt, chảy mủ ra ở cửa mũi trước, xì mũi ra mủ

+ Nhóm xoang sau: xoang sàng sau và xoang bướm ở sâu dưới nền sọ, liên quan tới phần sau ổ mắt, dây thần kinh thị giác, xoang tĩnh mạch hang, tuyến yên Xoang sàng sau đổ ra ngách mũi trên, xoang bướm đổ ra vùng khứu giác của hố mũi Vùng này kín hơn, ít bị xâm nhập bởi nhưng nguyên nhân bệnh lý bên ngoài Do xoang sau có lỗ thông với mũi ở phía sau ngách mũi trên nên dịch xuất tiết thường chảy xuống họng

2.1.2 Mạch máu: xuất phát từ 2 nguồn mạch máu chính sau đây:

+ Động mạch cảnh ngoài: động mạch bướm khẩu cái là nhánh của động mạch hàm trong Động mạch khẩu cái lên là nhánh của động mạch mặt

+ Động mạch cảnh trong: động mạch sàng trước và động mạch sàng sau là nhánh của động mạch mắt

Các nhánh của các mạch này tập trung ở vùng trước hai bên vách ngăn mũi tạo thành điểm mạch (gọi là điểm mạch Kisselbach), nơi thường xảy ra chảy máu mũi

2.1.3 Thần kinh:

+ Thần kinh khứu giác

+ Thần kinh cảm giác do dây V chi phối

+ Thần kinh thực vật do hạch bướm khẩu cái chi phối

2.2 Sinh lý: Sinh lý của xoang dựa vào 2 điểm chính:

+ Lưu thông không khí

+ Dẫn lưu dịch

Vai trò của lông chuyển niêm mạc xoang và các lỗ thông tự nhiên của các xoang đổ vào các ngách mũi giữa, ngách mũi trên bảo đảm 2 chức năng này Nếu các lỗ thông bị tắc, lông chuyển bị huỷ hoại, tình trạng bệnh lý sẽ phát sinh ở các xoang

Chương 2 Phương pháp khám mũi - xoang

1 Hỏi bệnh

Trang 4

Bệnh nhân khi khám mũi, xoang có nhiều lý do: ngạt mũi, chảy mũi, hắt hơi hoặc không ngửi được, khạc ra đờm hoặc bị đau đầu, mờ mắt, mỏi gáy

Để biết rõ về bệnh: phải xác định được thời gian khởi phát, diễn biến và hiện trạng của bệnh, đã điều trị thuốc gì? ngoài ra cần hỏi tình trạng nghề nghiệp và gia đình để thấy được các nguyên nhân, liên quan gây bệnh

Các triệu chứng chính:

+ Ngạt, tắc mũi: là triệu chứng chính của mũi, thời gian và mức độ ngạt

tắc mũi, 1 hay 2 bên, có liên quan đến thời tiết, đến tư thế đầu và các triệu chứng khác

+ Chảy mũi: đánh giá tính chất, mức độ và thời gian chảy, diễn biến và liên quan đến thời tiết, đến các yếu tố khác và các triệu chứng khác.+ Mất ngửi: những biến đổi về ngửi, thời gian, mức độ và liên quan đến các triệu chứng khác

+ Đau: cũng thường gặp, do tự phát hay khi gây ra, tính chất, vị trí, mức độ và thời gian đau, liên quan đến các triệu chứng khác, hướng lan, liên quan đến các triệu chứng khác

+ Hắt hơi: thành tràng kéo dài hay chỉ một vài lần?

2 Khám thực thể mũi.

2.1 Dụng cụ khám mũi

Đèn Clar

Gương trán

Đè lưỡi

Gương soi vòm

Mở mũi (Speculum) các cỡ

Nỉa khuỷu

Đèn cồn

Que thăm dò

2.2 Khám ngoài: Nhìn và sờ nắn gốc mũi, sống mũi, cánh mũi, ấn mặt trước

các xoang để phát hiện các dị hình, biến dạng, biến đổi và điểm đau

Trang 5

khám lại để quan sát kỹ và đầy đủ hơn, đánh giá sự đáp ứng của cuốn mũi với thuốc co mạch.

- Vách ngăn mũi: thẳng, chân hơi phình thành gờ, niêm mạc màu hồng

nhạt, nhẵn, ướt

- Cuốn mũi dưới: nhẵn, màu hồng hay đỏ nhạt, ướt co hồi tốt khi đặt

thuốc gây co

- Cuốn mũi giữa: nhẵn, màu trắng hồng.

- Ngách mũi giữa, dưới và sàn mũi: sạch, không có dịch, mủ ứ đọng,

niêm mạc nhẵn hồng nhạt

+ Soi mũi sau: nhằm quan sát gián tiếp (qua gương soi) vùng vòm họng, cửa mũi sau, loa và miệng của vòi nhĩ Dùng đè lưỡi và gương soi mũi sau

Cách soi:

Bệnh nhân: ngồi thẳng, lưng rời khỏi tựa ghế

Thầy thuốc: tay trái cầm đè lưỡi như khi khám họng, tay phải cầm gương soi Trước hết hơ nhanh gương trên ngọn lửa đèn cồn (kiểm tra gương không quá nóng) để hơi nước không đọng làm mờ gương Đưa nhẹ gương vào họng, lách qua lưỡi gà rồi quay mặt gương chếch lên trên, cán gương nằm ngang Khi đưa gương vào bảo bệnh nhân thở bằng mũi để vòm không bị co hẹp lại, nếu có nước bọt che vòm bảo bệnh nhân nói a, a, a làm mất đi

Lưu ý : trong khi soi cố tránh không để gương chạm vào thành họng

gây phản xạ buồn nôn Nếu bệnh nhân có phản xạ nhiều, nên gây tê vùng họng lưỡi bằng Xylocain 3 - 6% (phun hoặc bôi)

Ngoài ra cần kiểm tra vòm họng bằng cách dùng ngón tay trỏ sờ vòm để phát hiện các khối u, V.A Nên nhớ chỉ được sờ vòm họng khi không có viêm cấp tính ở mũi họng

3 Khám thực thể xoang

3.1 Nhìn: Mặt trước xoang, hố nanh, rãnh mũi-má, rãnh mũi-mắt, gốc mũi,

góc trong hốc mắt xem có bị nề, phồng, biến đổi không?

3.2 Sờ:

+ Tìm các biến dạng mặt trước các xoang

+ Ấn nhẹ ngón tay cái lên vùng cần tìm điểm đau, cần so sánh hai bên để có cảm giác đau chính xác

3.3 Soi bóng mờ: dùng đèn soi bóng mờ (như đèn pin) thực hiện trong

buồng tối, để bệnh nhân ngậm đèn trong miệng, hướng nguồn sáng ra phía mặt Với xoang hàm bình thường, nguồn sáng đi qua tao thành bóng sáng hình tam giác ở dưới ổ mắt Để nguồn sáng áp vào thành trên ổ mắt hướng nguồn sáng lên trán, nếu xoang trán bình thường sẽ có một bóng sáng ở

Trang 6

vùng trong cung lông mày Phương pháp soi bóng mờ không cho kết quả chính xác, rõ ràng nên hiện nay ít được áp dụng.

3.4 Chọc xoang hàm: xoang hàm có lỗ thông với ngách mũi giữa, dùng một

kim chọc qua vách xương ngăn mũi xoang ở ngách mũi dưới để vào xoang hàm Qua đó có thể hút để quan sát chất ứ đọng trong xoang, thử tìm vi khuẩn hoặc tế bào học Cũng có thể bơm nước ấm hay dung dịch nước muối sinh lý vào xoang để nước chảy ra qua lỗ mũi xoang ở ngách mũi giữa Trong trường hợp viêm xoang thấy có mủ hay bã đậu chảy ra theo nước

Phương pháp này đơn giản, cho chẩn đoán xác định lại kết hợp với điều trị nên thường được dùng Cần nhớ rằng không được tiến hành khi đang trong tình trạng viêm cấp tính

4 Khám nội soi mũi-xoang.

Ngày nay nội soi đã phát triển nhanh chóng và trở thành phương tiện không thể thiếu trong chẩn đoán và điều tri bệnh lý mũi, xoang Với nguồn ánh sáng lạnh, ống nội soi nhỏ, có kính phóng đại với các độ nghiêng khác nhau, đã cho thấy được các hình ảnh trực tiếp, chi tiết, trong sâu, bổ sung cho thăm khám trước đây

5 Khám chức năng.

5.1 Khám chức năng thở: Đơn giản nhất là cho thở trên mặt gương Dùng

gương Gladen là một tấm kim loại mạ kền sáng bóng có các vạch hình nửa vòng tròn đồng tâm và một vạch thẳng chia đôi đúng giữa Để gương khít trước mũi bệnh nhân, vạch thẳng tương ứng với tiểu trụ, gương nằm ngang Khi thở ra có hơi nước sẽ làm mờ gương Theo mức độ gương bị mờ để đánh giá chức năng thở Nếu gương không bị mờ là mũi bị tịt hoàn toàn Cũng có thể dùng gương soi thường để thử

Người ta còn dùng khí mũi kế (Rhinometrie) để đo áp lực thở của từng hốc mũi được cụ thể hơn hoặc có thể ghi lại trên giấy để có bằng chứng

5.2 Khám chức năng ngửi: Thường dùng ngửi kế bằng cách đưa vào từng

hốc mũi 1 khối lượng không khí có nồng độ nhất định của 1 chất có mùi để tìm ngưỡng ngửi của từng chất Thực hiện với một số chất có mùi khác nhau và so sánh với các ngưỡng bình thường để có nhận định về mức độ ngửi của người bệnh

Cần phân biệt các chất có mùi và chất kích thích như: Ête, Amôniac có những người còn biết kích thích nhưng có thể mất ngửi Thường dùng các chất có mùi quen thuộc như: mùi thơm, chua, thức ăn

6 X- quang.

6.1 Tư thế Blondeau (mũi - cằm phim): xem xét các bệnh tích ở xoang hàm,

xoang trán và hốc mũi

6.1.1 Tư thế bệnh nhân: nằm sấp, miệng há tối đa, mũi và cằm chạm phim Tia đi từ chẩm ra phía trước

Trang 7

6.1.2 Tiêu chuẩn:

+ Nhìn rõ hốc mắt hai bên

+ Hai bờ trên của xương đá không vượt quá đáy của xoang hàm

+ Vách ngăn mũi chiếu thẳng giữa 2 răng số 1 hàm trên

6.1.3 Kết quả: so sánh với độ sáng của hốc mắt

* Bình thường:

+ Hốc mũi có khoảng sáng của khe thở rõ

+ Các xoang hàm, xoang trán sáng đều, các thành xoang đều rõ

* Bệnh lý:

+ Khe thở của hốc mũi bị mất, hẹp lại do khối u hay cuốn mũi quá phát.+ Các xoang hàm, trán bị mờ đều do niêm mạc phù nề, mờ đặc do mủ trong xoang, bờ dày, không đều do niêm mạc dày, thoái hoá

+ Thành xoang có chỗ bị mất, không rõ: u nhầy hoặc nghi ngờ khối u ác tính

6.2 Tư thế Hirtz (tư thế cằm-đỉnh phim): cho thấy rõ toàn bộ xoang sàng

trước, xoang sàng sau và xoang bướm Ngoài ra còn cung cấp chi tiết việc đánh giá tầng trước đáy sọ, vùng cánh bướm

6.2.1 Tư thế bệnh nhân: năm ngửa, đầu thả ra khỏi thành bàn, đỉnh đầu chạm phim, tia đi từ cằm đến đỉnh

6.2.2 Tiêu chuẩn:

+ Nhìn rõ khoang miệng và lỗ chẩm

+ Vách ngăn mũi chiếu thẳng giữa 2 răng số 1

+ Cung răng hàm trên và hàm dưới trùng với nhau thành một hình vòng cung

+ Mốc phân định xoang sàng trước và sàng sau là đường nối khe 2 răng hàm số 6 và 7

6.2.3 Kết quả: so sánh với độ sáng khoang miệng

* Bình thường: các xoang sàng trước và sau sáng đều, vách ngăn của các tế bào sàng rõ

Trang 8

6.3 Khi nghi ngờ có dị vật: cần chụp thêm tư thế sọ nghiêng để xác định vị

trí cụ thể của dị vật

6.4 Khi nghi ngờ có u, polyp: trong xoang hàm, bơm chất cản quang vào

xoang để chụp phát hiện

6.5 C.T.Scan vùng xoang: để đánh giá bệnh tích một cách rõ ràng và chính

xác, phục vụ cho chẩn đoán và điều trị

Tư thế:

+ Coronal

+ Axial

Chương 3 BỆNH HỌC MŨI

1 Viêm mũi cấp tính.

Viêm mũi cấp tính là một trong những bệnh thường gặp của đường hô hấp trên Nó thường xảy ra độc lập hoặc phối hợp với một số bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính khác

1.1 Bệnh nguyên và bệnh sinh.

+ Các yếu tố gây nhiễm trùng có thể từ ngoài vào hốc mũi hoặc bằng đường máu nhất là viêm mũi trong các bệnh nhiễm trùng cấp tính thường gặp là Adenovirus, cúm, sởi, bạch hầu

+ Cơ chế thần kinh, phản xạ là cơ sở của viêm nhiễm cấp tính ở niêm mạc mũi Viêm mũi cấp tính thường là biểu hiện phản ứng của cơ thể khi gặp lạnh nói chung hoặc lạnh tại chỗ ở mũi

+ Viêm mũi cấp tính còn gặp sau tổn thương niêm mạc mũi như: dị vật, đốt cuốn mũi nhất là đốt bằng côte điện

+ Nguyên nhân viêm mũi cấp tính còn có thể là yếu tố trong sản xuất, tác động của bụi, khói, than bụi kim loại trong không khí, các loại hơi axit và một số hoá chất khác

1.2 Triệu chứng.

Viêm mũi cấp tính thường gây thương tổn đồng thời cả 2 bên mũi Các triệu chứng cơ bản là: chảy mũi nhiều và ngạt mũi, những triệu chứng này có thể biểu hiện ở các mức độ khác nhau tuỳ thuộc giai đoạn của bệnh cũng như tình trạng niêm mạc mũi trước đó Người ta chia tiến triển của viêm mũi cấp tính thành 3 giai đoạn:

1.2.1 Giai đoạn 1: Bệnh khởi đầu không có rối loạn gì đáng kể về tình trạng toàn thân Hắt hơi, cảm giác nóng rát và nhức trong họng nhất là ở họng mũi, đôi khi khàn tiếng, thường sốt nhẹ Trong giai đoạn đầu này, cảm giác chủ yếu là khô họng và họng mũi, niêm mạc nề đỏ và khô

Trang 9

1.2.2 Giai đoạn 2: Sau một vài giờ thậm chí một vài ngày hình ảnh lâm sàng sẽ thay đổi, giảm phù nề niêm mạc, niêm mạc trở nên ẩm và bắt đầu xuất tiết nhiều niêm dịch, bệnh nhân thấy dễ chịu hơn

1.2.3 Giai đoạn 3 (giai đoạn làm mủ): Dịch xuất tiết trở thành niêm dịch mủ do pha trộn với các thành phần biểu mô và bạch cầu thoái hoá Sau đó số lượng dich tiết giảm dần, viêm niêm mạc nhanh chóng được thanh toán và qua 7 -

10 ngày thì hoàn toàn hồi phục lại

Đối với những người có tình trạng teo niêm mạc mũi, có thể không ngạt mũi hoàn toàn, thời gian của giai đoạn cấp tính ngắn hơn, mặc dù sau đó có thể tăng cảm giác khô và kích thích niêm mạc mũi trong một thời gian dài Ngược lại với người có tình trạng quá phát niêm mạc mũi thì biểu hiện nhất là phù nề và xuất tiết ở niêm mạc sẽ mạnh hơn nhiều

Ở giai đoạn đầu của viêm mũi cấp tính, bệnh nhân có cảm giác nặng đầu do đó khó tập trung tư tưởng làm việc trí óc Do phù nề niêm mạc nên thay đổi giọng nói, ngửi kém do ngạt mũi gây ra hoặc do quá trình viêm lan vào vùng khứu giác Về sau thường xuất hiện đau vùng trán và ổ mắt, cho hay đã có biểu hiện đồng thời của viêm xoang, xuất tiết mũi làm da vùng cửa mũi trở nên đỏ và dễ phù nề, thường xuất hiện những vết nứt nhỏ, cùng hay gặp viêm kết mạc do viêm nhiễm lan qua đường dẫn lệ và viêm tai giữa cấp tính (do viêm lan qua vòi tai)

Viêm mũi cấp tính ở trẻ em còn bú có thể nghiêm trọng Những tháng đầu do đặc điểm về cấu trúc và chức năng của hệ thần kinh trung ương, sự thính nghi với những thay đổi của môi trường bên ngoài ở trẻ kém hơn so với người lớn Hốc mũi trẻ trong những năm đầu thường rất nhỏ, thậm chí chỉ hơi phù nề một chút cũng dẫn tới ngạt mũi Do vậy không những rối loạn thở mà còn làm cho trẻ bú khó khăn Trẻ gầy, hay quấy khóc, ngủ ít, hay bị sốt, viêm nhiễm có thể lan tới hàm ếch, thanh khí, phế quản và phổi Những biến chứng này gặp ở trẻ em nhiều hơn người lớn

1.3 Chẩn đoán.

1.3.1 Chẩn đoán xác định: chẩn đoán viêm mũi không khó, ngay cả khi không soi mũi, dựa trên các triệu chứng chủ quan và khách quan

1.3.2 Chẩn đoán phân biệt:

+ Ở trẻ nhỏ, nếu viêm kéo dài và điều trị thông thường không được thì cần nghĩ tới viêm mũi do lậu hoặc giang mai, đồng thời cùng nên nghĩ tới bạch hầu mũi thường tiến triển không có triệu chứng Cũng đừng quên chẩn đoán phân biệt với triệu chứng chảy mũi trong các bệnh nhiễm trùng cấp tính như: sới, ho gà, tinh hồng nhiệt Trong trường hợp này phải thu thập tỉ mỉ tiền sử dịch tễ và khám toàn thân sẽ có thể xác định chẩn đoán

Trang 10

+ Các bệnh hô hấp cấp tính thường bắt đầu bằng viêm mũi cấp tính trong đó những biểu hiện tại chỗ của bệnh lan rộng hơn, xâm lấn cả niêm mạc họng, thanh quản, khí quản về bản chất viêm mũi cấp tính là một dạng khu trú của các bệnh hô hấp cấp tính Trong chẩn đoán phân biệt cần nghĩ tới cúm.

+ Điều trị tại chỗ:

Loại trừ ngạt mũi: có thể dùng thuốc co mạch ở dạng nhỏ mũi hoặc bôi mũi như: Ephedrin 2%, Napthasolin 0,1%

Điều trị khí dung: kháng sinh, kháng Histamin và co mạch

Trong viêm mũi cấp tính ở trẻ em còn bú, trước khi cho ăn từ 5 - 10 phút cần cho nhỏ mũi thuốc co mạch (Adrenalin 0,1%)

1.5 Tiên lượng: Viêm mũi cấp tính ở người lớn tiên lượng tốt, một vài

trường hợp có thể sinh biến chứng (viêm xoang, viêm vòi nhĩ, viêm tai giữa ) thì tiên lượng kém hơn, trẻ bú có tiên lượng kém hơn

1.6 Phòng bệnh.

+ Phòng ngừa các bệnh nhiễm khuẩn cấp tính đường hô hấp trên, trước hết là phải hướng tới rèn luyện cơ thể, nhất là những người có cơ địa viêm mũi Các biện pháp tắm nước nóng, tắm nắng, tắm khí và các dạng thể thao nhằm tăng cường hệ tim mạch và bộ máy hô hấp, giúp

cơ thể tạo ra những phản ứng bình thường

+ Cũng vì các dị hình trong hốc mũi cản trở hô hấp và tạo điều kiện phát triển bệnh viêm mũi tái diễn, nên phải phục hồi sự lưu thông mũi bình thường để phòng bệnh Những cản trở thực thể như: quá phát cuốn mũi, vẹo vách ngăn mũi, các khối u trong hốc mũi

+ Cần hướng dẫn bệnh nhân cách xì mũi từng bên khi viêm mũi cấp tính không được xì quá mạnh để tránh đưa những nhiễm trùng xâm nhập vào tai hoặc xương chũm

2 Viêm mũi mạn tính.

Bao gồm:

- Viêm mũi mạn tính xuất tiết

- Viêm mũi quá phát

- Viêm mũi vận mạch

- Viêm mũi teo (trĩ mũi)

- Viêm mũi do thuốc

2.1 Viêm mũi mạn tính xuất tiết.

Trang 11

2.1.1 Triệu chứng: Viêm mũi mạn tính xuất tiết đặc trưng bởi xung huyết lan

toả và phù nề nhiều ở niêm mạc mũi (đôi khi nề tím) Triệu chứng gần giống như trong viêm mũi cấp tính

* Toàn thân: không có gì đặc biệt

* Tại chỗ:

+ Ngạt mũi không thường xuyên, ngạt tăng lên theo tư thế bệnh nhân nằm ngửa hay nghiêng Thông thường trong những trường hợp này có ứ máu ở những phần dưới thấp của mũi Các mạch máu của tổ chức hang do mất trương lực, ở trạng thái giãn nên ứ máu, gây cản trở thở bằng đường mũi Khi quay nghiêng sang bên kia, ngạt mũi cũng chuyển sang lỗ mũi nằm ở thấp

+ Chảy mũi hầu như thường xuyên

+ Những biến chứng trong viêm mũi mạn tính có thể ở dạng giảm ngửi hoặc đôi khi mất ngửi, thường tổn thương cơ quan thính giác do dịch viêm chảy từ mũi qua vòi nhĩ vào hòm nhĩ

2.1.2 Chẩn đoán

* Chẩn đoán xác định

+ Ngạt mũi: thường hai bên, tăng khi thay đổi thời tiết hoặc cơ thể suy yếu

+ Chảy mũi nhầy liên tục, nhiều, chất nhầy có thể đục, nhưng không có mùi hôi

+ Khám mũi: da cửa lỗ mũi nề đỏ, niêm mạc mũi nề, cuốn mũi dưới to, đỏ làm hẹp đường thở, nhưng còn co hồi tốt với thuốc co mạch Sàn mũi và ngách mũi dưới ứ đọng nhiều dịch nhầy

* Chẩn đoán phân biệt

+ Với viêm mũi quá phát: gây co niêm mạc mũi bằng dung dịch Ephedrin 2%-3% Nếu hầu như hết hoàn toàn sự phù nề niêm mạc mũi, sau khi nhỏ thuốc co mạch, chứng tỏ viêm mũi mạn tính thường Còn nếu không co chứng tỏ viêm mũi quá phát Thăm dò niêm mạc mũi bằng que thăm đầu tù có thể cho ta hình dung được mức độ phù nề của nó

+ Trong viêm mũi xuất tiết nhất là có xuất tiết nhiều, cần loại trừ bệnh xoang là nguồn gốc có thể gây ra sự xuất tiết này

Trang 12

+ Về lý liệu, có thể khí dung, chiếu tia sóng ngắn vào vùng mũi, điện di dung dịch Novocain 5% Nếu không có kết quả có thể chỉ định đốt cuốn mũi dưới bằng côte điện.

2.2 Viêm mũi quá phát.

Là dạng viêm đặc trưng bởi sự tăng sinh của tổ chức liên kết Sự tăng

sinh các thành phần tổ chức này không phải diễn ra mạnh trên toàn bộ niêm mạc mũi mà chủ yếu ở các vị trí có tổ chức hang Đó là đầu và đuôi cuốn mũi giữa và dưới Đôi khi chúng nở to chiếm toàn bộ vùng phía dưới cuốn dưới, bề mặt phần quá phát có thể phẳng, song thường là gồ ghề, nhất là vùng các đầu cuốn có dạng múi, thuỳ lồi ra Đuôi cuốn quá phát có thể có dạng khối u lồi vào tỵ hầu Mầu sắc bề mặt phần quá phát tuỳ thuộc vào lượng tổ chức liên kết phát triển và cấp máu: có thể nâu đỏ hoặc đỏ thẫm hoặc tím sẫm

2.2.1 Nguyên nhân.

* Tại chỗ:

- Tiếp xúc thường xuyên với hoá chất, làm việc nơi nhiều bụi, làm việc lâu nơi lạnh ẩm…

- Các dị hình vách ngăn

- V.A quá phát, viêm mạn tính

* Toàn thân:

- Thể địa dị ứng

- Có biến đổi, rối loạn về nội tiết

- Có bệnh toàn thân: suy gan, rối loạn tiêu hoá

2.2.2 Triệu chứng

* Cơ năng:

- Ngạt mũi thường xuyên, rỏ thuốc co mạch ít tác dụng

- Chảy mũi: thường có chất xuất tiết nhầy chảy xuống họng, dính vào thành sau họng, phải ho, khạc nhất là về sáng

* Thực thể: xác định tình trạng cuốn mũi dưới

- Giai đoạn sung huyết: niêm mạc nề đỏ, cuốn mũi dưới nở to làm hẹp hẳn đường thở, nhưng khi đặt mèche thấm thuốc co mạch cuốn mũi dưới co hồi tốt, khe thở thông

- Giai đoạn quá phát: cuốn mũi dưới to, sát vào vách ngăn làm lấp đường thở, bề mặt gồ ghề, có màu xám nhạt, khi đặt mèche thấm thuốc co mạch cuốn mũi dưới co hồi chậm và hạn chế

- Giai đoạn thoái hoá: cuốn mũi dưới thoái hoá, mất vai trò tổ chức cương, luôn to, lấp đường thở, có màu trắng đục, gồ ghề, hơi cứng, khi đặt mèche thấm thuốc co mạch cuốn mũi dưới không co hồi

Đuôi cuốn mũi dưới, mặt gồ ghề, màu xám đục, thò ra cửa mũi sau, che lấp 1 phần cửa mũi sau

Trang 13

Viêm mũi quá phát ngày càng nặng lên do tắc mũi cả 2 bên gây mất ngửi, nói giọng mũi kín.

Dễ gây viêm họng, viêm thanh khí phế quản

2.2.3 Điều trị.

Đề phòng bệnh trước hết phải loại hết tất cả các nguyên nhân gây viêm mũi mạn tính Như vậy trước hết phải chú ý tới thể trạng chung của cơ thể (các bệnh tim, thận nhiễm mỡ ), các điều kiện vệ sinh và nghề nghiệp trong lao động của bệnh nhân Sau khi đã sáng tỏ và loại trừ nguyên nhân này sẽ tiến hành điều trị tại chỗ

* Điều trị tại chỗ:

- Giai đoạn xung huyết: có thể tiêm vào cuốn mũi dưới các chất gây xơ hay corticoid

- Giai đoạn quá phát: đốt cuốn mũi dưới bằng côte điện

- Nếu thoái hoá phải phẫu thuật cắt bỏ bờ tự do cuốn mũi dưới hay cắt đuôi cuốn mũi dưới

* Điều trị phẫu thuật:

+ Chỉ định: khi có biểu hiện quá phát xương hoặc tăng sinh tổ chức liên kết, không còn đáp ứng với thuốc co mạch, phải dùng đến biện pháp phẫu thuật

+ Các chống chỉ định phẫu thuật là: có biểu hiện sốt và bệnh cấp tính Giảm đông máu và các bệnh chảy máu kéo dài

+ Kỹ thuật: khi lấy bỏ những phần quá phát khu trú ở đầu, đuôi cuốn và toàn bộ bờ dưới cuốn mũi dưới, hay ở đầu, bụng cuốn mũi giữa, cũng cần gây tê tại chỗ như nói trên và tốt nhất là lấy bằng thòng lọng Quan sát đưa thòng lọng vào mũi và lựa ngoặc vào sát nền và rồi cắt lấy ra Nếu sự phát triển chiếm toàn bộ bờ dưới cuốn mũi dưới thì cắt bằng kéo cắt cuốn Sau phẫu thuật nhét mèche mũi vô trùng có tẩm dầu, kháng sinh Mèche tẩm dầu có nhiều tác dụng: làm giảm bớt tính kích thích niêm mạc và lấy ra không cần nhỏ oxy già như một số tác giả đề nghị Rút mèche ra sau 24-48 giờ Sau rút mèche phải theo dõi bệnh nhân từ 30 phút đến 1 giờ Để tránh chảy máu phải giữ bệnh nhân ở trong nhà, không dùng thức ăn nóng, không uống rượu, tránh lao động chân tay

+ Biến chứng sau phẫu thuật hoặc đốt thường là chảy máu và dính Dính xảy ra thường do tổn thương ở 2 phía niêm mạc đối diện nhau (cuốn mũi và vách ngăn) Có thể có viêm họng sau phẫu thuật này nhất là ở người bị viêm amidan mạn tính

* Điều trị toàn thân: chống dị ứng, ức chế giao cảm

2.2.4 Phòng bệnh.

Trang 14

- Khi làm việc nơi nhiều bụi, hoá chất kích thích, nơi gió lạnh, ẩm cần phải đeo khẩu trang.

- Rỏ mũi ngay khi bị ngạt

- Giải quyết sớm các nguyên nhân như: nạo V.A, điều trị viêm mũi cấp tính, chỉnh hình vách ngăn

- Luyện tập thở, giữ vệ sinh mũi họng nhất là mùa lạnh

2.3 Viêm mũi vận mạch: Rất thường gặp tuy ở nước ta còn ít chú ý đến,

trước đây thường được coi là viêm mũi dị ứng không tìm thấy dị nguyên Ngày nay nhờ có nội soi mũi xoang và những hiểu biết đầy đủ về hệ thống thần kinh giao cảm mũi nên được coi là một bệnh và có mức độ phổ cập ngày càng tăng

2.3.1 Chẩn đoán: Bệnh thường có diễn biến thành từng đợt như viêm mũi dị ứng, xuất hiện khi thời tiết thay đổi, khi cơ thể suy yếu, mất thăng bằng

- Chủ yếu là ngạt tắc mũi với mức độ khác nhau

- Có người gặp hắt hơi, ngứa mũi, thường phát hiện khi bị lạnh, ẩm, tiếp xúc với hơi, mùi lạ

- Soi mũi trước: cuốn mũi dưới thường nề, to nhẵn, còn co hồi với thuốc co mạch, không thấy hiện tượng niêm mạc nhợt màu như trong viêm mũi dị ứng

- Soi mũi sau: thấy đuôi cuốn mũi dưới và giữa thay đổi, có thể nề, nhẵn hay quá phát, sần sùi, đổi màu, khe mũi giữa thường thấy nề hay có it dịch xuất tiết nhầy

2.3.2 Xử trí:

* Nội khoa:

+ Tại chỗ: rỏ mũi, khí dung bằng thuốc co mạch và corticoid

+ Toàn thân: cho kháng Histamin tổng hợp với liều tăng dần Nếu corticoid thì dùng theo liều giảm dần Ức chế thần kinh giao cảm

* Ngoại khoa: cắt hay huỷ diệt thần kinh Vidien bằng nhiệt hay đông lạnh qua vi phẫu nội soi mũi xoang

2.4 Viêm mũi teo (trĩ mũi): Còn gọi là bệnh Ozen là viêm mũi teo đặc hiệu

thường gặp, tuy nhiên hiện nay ngày càng hiếm gặp

* Yếu tố nội tiết: trĩ mũi thường gặp ở nữ giới, độ tuổi dậy thì, khi có kinh nguyệt bệnh có thể tăng hay giảm, đến tuổi mãn kinh hay sau sinh đẻ bệnh sẽ giảm đi

Trang 15

* Yếu tố cơ địa: ở người trĩ mũi thường thấy có rối loạn giao cảm.

2.4.2 Chẩn đoán: trĩ mũi thường khá điển hình với các triệu chứng sau:

- Hơi thở thối và tanh làm cho người xung quanh rất khó chịu

- Mất ngửi: tự bệnh nhân lại không ngửi thấy mùi thối cũng như các mùi khác

- Mũi teo: khi lấy hết vẩy, thấy hốc mũi rộng, các cuốn mũi, kể cả cuốn mũi dưới đều bị teo đi, niêm mạc mũi nhợt, khô

- Ngạt mũi: tuy hốc mũi rộng nhưng bệnh nhân lại có cảm giác ngạt mũi (đây là cảm giác ngạt giả)

Chẩn đoán phân biệt:

- Giang mai mũi: có vảy cứng nhưng khó lấy, niêm mạc hay bị loét có mủ, cuốn mũi không bị teo nhỏ

- Lao mũi: vảy mũi mỏng, nhỏ, màu vàng, không thối

2.4.3 Xử trí:

* Nội khoa:

- Lấy vảy mũi và rửa mũi bằng dung dịch Bôrat hoặc Natri bicarbonat loãng ấm hàng ngày

- Bôi thuốc mỡ vitamin A, D để chống thoái hoá niêm mạc

- Chống nhiêm khuẩn: thường dùng Streptomycin tại chỗ

- Dùng vacxin trị liệu cũng có kết quả

* Ngoại khoa: phẫu thuật làm hẹp hốc mũi bằng cách độn mảnh nhựa

acrylic (phẫu thuật Eries) hay ghép dưới niêm mạc mảnh sụn sườn, xương mào chậu

2.5 Viêm mũi do thuốc.

2.5.1 Nguyên nhân: Do rỏ mũi thường xuyên, kéo dài, ngày nhiều lần Chủ yếu với thuốc co mạch, chống ngạt mũi như: Napthazolin, Ephedrin…

Các thuốc này gây co mạch liên tục, tác động cả tới các mạch dưới niêm mạc làm ảnh hưởng tới các tế bào lông chuyển (bi thoái hoá mạnh, không có tế bào thay thế)

2.5.2 Chẩn đoán

* Hỏi bệnh

- Để biết tiền sử sử dụng thuốc

- Tình trạng ngạt tắc mũi: thường gặp 2 bên, rỏ thuốc co mạch ít hay mất tác dụng, có cảm giác khô mũi

* Khám mũi

- Niêm mạc mũi khô, có màu bệch, nhợt, không nhẵn bóng

- Cuốn mũi dưới: quá phát, to, hơi sần sùi, màu bệch, co hồi chậm với thuốc co mạch hoặc không co hồi

- Cuốn mũi giữa: không bóng ướt, hơi nề, to

- Ngách mũi: bình thường, có thể nề nhẹ

2.5.3 Xử trí:

Trang 16

* Tìm nguyên nhân: gây ngạt mũi để xử trí như: dị hình vách ngăn, viêm xoang mạn tính…

* Phục hồi niêm mạc mũi:

- Xông hơi mũi

- Khí dung

- Vitamin C

- Tăng tiết dịch: Bromhexin

- Corticoid

- Tập thở qua mũi

3 Viêm mũi dị ứng.

3.1 Đại cương.

Bệnh viêm mũi dị ứng là một bệnh khá phổ biến ở trên thế giới cũng như ở Việt Nam Theo những thông báo về dịch tế học tỉ lệ mắc các bệnh dị ứng đường hô hấp chiếm từ 10-15% dân số Thế giới Việt Nam viêm mũi dị ứng chiếm khoảng 32 % trong các bệnh lý về tai mũi họng

Ngày nay khí hậu ngày càng khắc nghiệt, tình trạng ô nhiễm môi ờng ngày càng tăng do vậy tỉ lệ mắc bệnh dị ứng cũng tăng theo

trư-3.2 Nguyên nhân và cơ chế bệnh.

Viêm mũi dị ứng là một bệnh miễn dịch Do các dị nguyên ngoại lai gây ra và con đường xâm nhập chủ yếu là niêm mạc mũi

3.2.1 Những vấn đề miễn dịch ở mũi.

Ở nguời bình thường trong mũi họng lúc nào cũng có các vi khuẩn cộng sinh và một số vi khuẩn gây bệnh thông thường như: phế cầu, liên cầu, Hemophilus influenze Sở dĩ ta không mắc bệnh là nhờ hệ thống miễn dịch rất hiệu lực gồm: các loại miễn dịch tại chỗ và toàn thân đặc hiệu và không đặc hiệu dịch thể và tế bào phối hợp với nhau rất chặt chẽ

* Vai trò đề kháng vòng ngoài của lớp biểu mô.

Lớp biểu mô thực sự là hàng rào bảo vệ niêm mạc mũi chống lại sự xâm nhập của các yếu tố gây bệnh từ bên ngoài vào như: vi khuẩn, vi rút, dị nguyên…nhờ hoạt động thanh thải của hệ nhầy lông chuyển, các yếu tố này không tiếp xúc lâu được với niêm mạc và bị đẩy trôi xuống họng

Về mặt sinh hóa nhầy mũi chứa những chất đặc biệt như các men, có khả năng là tan vỏ bọc của một số vi khuẩn, những chất kìm hãm men tiêu đạm do vi khuẩn tiết ra bảo vệ các IgA tiết (IgA-s) khỏi bị phá hủy Ngoài ra vai trò của IgA-s (IgA-secretion) cùng các thành phần khác góp phần kìm chế tiêu diệt các vi sinh vật làm tăng hiệu lực thanh thải của niêm mạc mũi

* Vai trò của lớp hạ niêm mạc.

Lớp hạ niêm mạc là tuyến phòng thủ thứ hai Có nhiều cơ chế hoạt động khác nhau (sinh hóa, miễn dịch…) kết hợp chặt chẽ với miễn dịch đặc hiệu tại chỗ Bạch cầu đa nhân và đại thực bào hoạt động mạnh lên nhờ các

Trang 17

bổ thể và Opsonin Lúc thường vai trò của miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào tại chỗ đảm nhận nhưng khi niêm mạc mũi bị viêm vai trò chủ yếu lại là các globulin miễn dịch huyết thanh thoát qua thành mạch tới bảo vệ.

3.2.2 Nguyên nhân.

* Do tiếp xúc với dị nguyên.

+ Dị nguyên đường thở bụi nhà, lông súc vật, phấn hoa…

+ Dị ứng nguyên thực phẩm: trứng, sữa, các loại hải sản (tôm, cua, sứa….)

+ Dị nguyên là các loại thuốc: kháng sinh các loại

* Cơ địa dị ứng (Atopic).

Gặp những bệnh dị ứng như viêm mũi dị ứng, hen phế quản và chàm

sơ sinh có đặc tính gia đình và sự di truyền

* Sự quá mẫn: của từng cơ thể cũng có vai trò cơ bản, trước cùng một dị nguyên có xảy ra hiện tượng dị ứng hay không và phản ứng mạnh hay nhẹ

3.3 Chẩn đoán viêm mũi dị ứng.

Có nhiều phương pháp chẩn đoán nhưng chủ yếu là các phương pháp sau:

3.3.1 Khai thác tiền sử dị ứng: Đây là phương pháp rất quan trọng dễ tiến hành và là phương pháp đầu tiên trong chẩn đoán dị ứng giúp định hướng đến một loại hoặc một nhóm dị nguyên là nguyên nhân gây bệnh

Mục đích của khai thác tiền sử dị ứng nhằm:

+ Sơ bộ xác định dị nguyên gây bệnh có thể khai thác tiền sử dị ứng theo các mẫu phiếu in sẵn

+ Tiền sử gia đình: cha mẹ, anh chị em, con, họ hàng mắc các bệnh dị ứng

+ Tiền sử bản thân: mắc các bệnh như mề đay, hen phế quản dị ứng, eczema dị ứng thức ăn, dị ứng thuốc, phù mặt khi tiếp xúc hóa chất, sơn

3.3.2 Khám lâm sàng:

+ Phải hỏi kỹ bị bệnh từ khi nào các điều kiên thuận lợi như cảm, cúm, thay đổi thời tiết, điều kiện sinh hoạt ăn ở

+ Các triệu chứng cơ năng: hắt hơi thành tràng kéo dài, chảy nước mũi trong, ngạt mũi xảy ra khi nào (điều kiện xuất hiện rải rác hay liên tục) Trong tam chứng trên thì triệu chứng nào gây cho bệnh nhân khó chịu nhất (là triệu chứng chính)

+ Triệu chứng thực thể:

- Tình trạng niêm mạc: mầu sắc nhợt, phù nề

- Tình trạng cuốn mũi: có thể là thoái hóa, quá phát Khả năng co hồi khi đặt thuốc co mạch, dịch mũi lúc đầu trong trong sau đục dần

Trang 18

- Có thể có polyp hay cuốn mũi giữa thoái hóa như dạng polyp.

3.3.3 Xét nghiệm.

* Xét nghiệm tế bào dịch mũi tìm bạch cầu Eosinophil (Eo).

Kết qủa được coi là dương tính khi tỉ lệ bạch cầu Eo >1%

* Xét nghiệm phát hiện kháng thể dị ứng IgE: với dị nguyên bụi nhà trong huyết thanh bệnh nhân bằng phản ứng phân hủy Mastocyte theo phương pháp Ishimova-LM

* Định lượng trực tiếp kháng thể IgE: toàn phần huyết thanh bằng kỹ thuật miễn dịch đánh dấu ELISA (Enzyme Linked Immuno Sorbent Assay).Nồng độ IgE toàn phần tính theo đơn vị UI hoặc ng/ml

Âm tính(-) < 10 UI

Nghi ngờ(±): 10-100 UI

Dơng tính(+) > 100 UI

(1UI = 2,4ng/ml IgE)

* Bạch cầu Eo máu ngoại vi:

Đếm công thức bạch cầu máu ngoại vi

Kết quả được coi là tăng khi tỉ lệ Bạch cầu Eo >3,5 %

* Các test da: là phương pháp phát hiện sự mẫn cảm của cơ thể bằng cách

đa dị nguyên qua da và sau đó đánh giá kích thước và đặc điểm của sần phù và phản ứng viêm tại chỗ Dị nguyên cho kết quả dương tính trong test da có thể coi là nguyên nhân gây bệnh khi kết hợp với khai thác tiền sử dị ứng có kết quả phù hợp Nếu không có kết qủa phù hợp này và kết quả test da còn nghi ngờ thì phải tiến hành test kích thích

* Test kích thích: là khả năng chẩn đoán sinh học các phản ứng dị ứng cơ

sở của nó là tái tạo lại phản ứng này bằng cách đưa dị nguyên nghi ngờ vào cơ thể nhằm tạo lại bệnh cảnh lâm sàng như thật nếu phản ứng dương tính xảy ra

3.4 Các thể viêm mũi dị ứng.

3.4.1 Viêm mũi theo mùa: Thường gặp ở người trẻ, trẻ em lớn, hiếm gặp ở người già, có yếu tố gia đình, di truyền rõ

Dị nguyên thường là phấn hoa với điển hình là viêm mũi dị ứng mùa xuân với dị nguyên hoa cỏ

Các triệu chứng điển hình: hắt hơi, chảy nước mũi trong, ngạt tắc mũi chỉ xảy ra 7-15 ngày, thường kèm theo chảy nước mắt, viêm kết mạc, dị ứng đường hô hấp dưới gây khó thở, hen phế quản nhưng không gặp mẩn, ngứa ngoài da

3.4.2 Viêm mũi quanh năm: Các cơn tái phát thường xuyên, quanh năm, cũng

thường có yếu tố gia đình

Dị nguyên rất đa dạng: thường gặp bụi nhà, nấm mốc…nhiều khi không xác định được

Trang 19

Các triệu chứng không điển hình như viêm mũi theo mùa, ngạt tắc mũi là triệu chứng thường gặp và gây khó chịu nhất, đôi khi gặp chảy nước mũi ra sau, xuống vòm

3.4.3 Viêm mũi nghề nghiệp: Khi xảy ra với dị nguyên đặc biệt trong môi trường lao động sản xuất

Thường được kể đến như một bệnh nghề nghiệp Triệu chứng điển hình: hắt hơi, chảy nước mũi thường gặp, ở một số người có sốt nhẹ, ho, tức ngực hay cơn hen suyễn

3.5 Tiến triển.

+ Các cơn dị ứng thường kéo dài vài ngày, sau đó tự qua đi dù không điều trị gì Cơn sẽ tái phát luôn theo thời gian, theo tuổi tác, theo tiếp xúc

+ Có trường hợp chỉ khu trú ở mũi, nhiều trường hợp xảy ra đồng thời ở các xoang, tiến triển lâu ngày sẽ gây nên polyp mũi hay xoang

+ Trong điều kiện nhiễm khuẩn, cơ địa suy yếu dị ứng mũi dễ trở thành viêm mũi xoang nhiễm khuẩn

3.6 Điều trị viêm mũi dị ứng.

Muốn điều trị viêm mũi dị ứng trước hết phải thanh toàn dị nguyên gây bệnh khỏi môi trường sống của bệnh nhân (nhưng rất khó), vì vậy ta phải thanh toán từng phần hoặc làm thay đổi sự đáp ứng miễn dịch của bệnh nhân thông qua biện pháp miễn dịch, biện pháp này gọi là giải mẫn cảm Các đề án điều trị viêm mũi dị ứng mà các thầy thuốc được sắp xếp theo thứ bậc Nếu điều kiện cụ thể cho phép thì ưu tiên cho liệu pháp nguyên nhân trước liệu pháp triệu chứng theo thứ tự sau:

+ Điều trị nguyên nhân (thanh toán dị nguyên)

+ Điều trị liệu pháp giải mẫn cảm

+ Liệu pháp corticoid

+ Dùng thuốc kháng histamin

+ Kháng sinh

+ Phẫu thuật giải quyết các dị hình hốc mũi

3.6.1 Thanh toán dị nguyên: có nghĩa là tách hoàn toàn các dị nguyên được chẩn đoán là gây bệnh khỏi môi trường của bệnh nhân hoặc bệnh nhân tránh những nơi có dị nguyên gây bệnh nếu đạt được điều này thì đó là hình thức điều trị tốt nhất

Thanh toán dị nguyên từng phần: khó có thể tiến hành phương pháp thanh toán dị nguyên từng phần đối với các dị nguyên có trong nhà như: bụi nhà, nấm tuy nhiên việc giảm số lượng dị nguyên cũng cải thiện được kết quả điều trị

Trang 20

3.6.2 Giải mẫn cảm đặc hiệu: đây là liệu pháp miễn dịch, giải mẫn cảm hệ miễn dịch của bệnh nhân phải đối đầu với các dị nguyên gây bệnh đã được xác định.

3.6.3 Điều trị triệu chứng: là liệu pháp điều trị bằng thuốc Chỉ dùng khi các biện pháp điều trị theo nguyên nhân kể trên không đỡ hoặc không thể tiến hành điều trị theo nguyên nhân được ta dùng các thuốc kháng Histamin, là những thuốc ức chế việc giải phóng hoặc tổng hợp các chất hóa học trung gian gây phản ứng dị ứng

Ở mức độ nặng có thể dùng corticoid ngoài ra trong dân gian họ cũng dùng cây thuốc như: kim ngân hoa, ké đầu ngựa, cây cỏ hôi trong điều trị viêm mũi dị ứng

Chương 4 BỆNH HỌC XOANG

1 Viêm xoang cấp tính.

Viêm xoang cấp tính là viêm niêm mạc xoang cấp tính Thông thường một xoang bị viêm, có khi cả hai bên, hoặc lan ra cả xoang sàng, xoang trán, xoang bướm tạo thành viêm đa xoang

1.1 Viêm nhóm xoang trước cấp tính

+ Đau: đau vùng mặt là dấu hiệu chính, thường đau về sáng do đêm bị ứ

đọng xuất tiết, đau thành từng cơn gây nhức đầu Đau nhức nhất là vùng quanh mắt, đau thành cơn, đau theo nhịp đập Ấn đau ở phía dưới ổ mắt, cơn đau có chu kỳ, đúng khoảng thời gian nhất định trong ngày thường đau vào lúc từ 8 đến 11 giờ

Trang 21

+ Ngạt tắc mũi: tuỳ theo tình trạng viêm, ngạt tắc mũi 1 hay cả 2 bên, mức độ vừa nhẹ, từng lúc hay tắc mũi liên tục gây mất ngửi, ngạt nhiều bên đau, ngạt tăng về ban đêm.

+ Chảy mũi: chảy mũi vàng đục làm hoen bẩn khăn tay, có mũi hôi Đôi khi xì mạnh thường gây đau và lẫn tia máu

* Thực thể.

+ Soi mũi: khám mũi thấy niêm mạc mũi nề đỏ, cuốn mũi dưới cương

to, đặt bông thấm Ephedrine 1% còn co hồi lại tốt Cuốn mũi giữa nề, cần lưu ý quan sát ngách mũi giữa thấy có mủ đọng bám

Trường hợp viêm xoang do răng số 5, 6,7 hàm trên, thấy bị áp xe quanh răng đau, răng đau nhức theo nhịp đập, lợi quanh đó bị viêm, mủ chảy từ xoang ra rất thối

+ Khi ấn ngón tay ở mặt trước xoang gây đau: cụ thể ấn vùng hố nanh tương ứng với xoang hàm Điểm Grunwald ấn góc trên trong hốc mắt với xoang sàng và điểm Ewing ấn đầu trên trong lông mày với xoang trán

1.1.3 Chẩn đoán: dựa vào các triệu chứng.

+ Toàn thân: sốt, mệt mỏi

+ Cơ năng: đau, ngạt tắc mũi, chảy mũi vàng đục hôi

+ Thực thể: ngách mũi giữa có dịch mủ đặc

+ Soi bóng mờ (xem cách thăm khám) có thể thấy xoang bị mờ đục hay có ngấn mủ ứ đọng

+ X-quang: trên phim Blondeau thấy nhóm xoang trước bị mờ đều, mờ đặc hay có vùng đặc phía dưới

1.1.4 Tiến triển.

+ Viêm nhóm xoang trước cấp tính có thể tự khỏi nếu loại trừ nguyên nhân và dẫn lưu tốt tránh ứ đọng trong xoang

+ Thường dễ chuyển thành viêm xoang mạn tính

+ Có thể ảnh hưởng đến mắt gây viêm màng tiếp hợp, tới đường hô hấp gây viêm khí phế quản

1.1.5 Điều trị.

+ Nghỉ ngơi, tránh các yếu tố kích thích

+ Đảm bảo dẫn lưu tốt mũi xoang, rỏ mũi để đảm bảo thông thoáng, xì mũi hoặc hút để tránh ứ đọng

+ Tại chỗ: xông hơi nóng với các tinh dầu thơm, khí dung với kháng sinh và corticoid

+ Toàn thân: dùng kháng sinh nếu có sốt cao, nhiễm khuẩn rõ Uống hoặc tiêm trong 5 - 7 ngày, chống viêm, giảm đau hạ sốt và cho thêm vitamin C

Trang 22

+ Chỉ chọc rửa xoang hàm khi đã giảm viêm nhiễm (hết sốt, bạch cầu trong máu trở lại bình thường)

+ Trường hợp do răng, cần nhổ và chữa răng

1.2 Viêm xoang sàng cấp tính ở trẻ em.

1.2.1 Diễn biến

+ Trẻ từ 2- 4 tuổi bị viêm mũi rồi sưng nề hai mi mắt không mở được mắt (khám mắt nhận thấy vận động nhãn cầu bình thường, giác mạc không biến đổi, thị lực bình thường)

+ Vài ngày sau có thể xuất ngoại, thành túi mủ ở góc trong mắt Có trường hợp gây mù loà, biến chứng nội sọ

1.2.2 Điều trị.

+ Kháng sinh liều cao

+ Thuốc chống viêm giảm đau

+ Có khi phải chích rạch tháo mủ

1.3 Viêm xương - tuỷ xương hàm trên (giả dạng viêm xoang hàm cấp tính).

1.3.2 Điều trị: kháng sinh, khi cần nạo bỏ mảnh xương chết.

2 Viêm xoang mạn tính.

Là do sự biến đổi không hồi phục của niêm mạc xoang, gây nên loạn sản, dạng polyp, tiết dịch, tiết nhầy hoặc viêm mủ

2.1 Nguyên nhân.

+ Do viêm xoang cấp tính điều trị không đúng mức, tái phát nhiều lần.+ Vẹo vách ngăn cao, phì đại cuốn mũi giữa, dị ứng, gây nên tình trạng dẫn lưu kém, kéo dài không thoát mủ ra khỏi xoang được (vì lỗ thông tự nhiên bị tắc) hoặc sau một viêm xoang cấp tính có hoại tử xương ở bệnh nhiễm trùng, cúm, sởi hoặc sau một viêm xoang mủ do răng.+ Vai trò thể địa cũng rất quan trọng, nhất là thể địa dị ứng Dị ứng dẫn tới nhiễm trùng phát triển và khi bị nhiễm trùng, làm dị ứng nặng lên

Do đó điều trị bệnh thuyên giảm nhưng ít khi khỏi hẳn

2.2 Triệu chứng.

2.2.1 Cơ năng.

+ Đau: viêm mạn tính thường không đau, trừ những đợt hồi viêm Thường chỉ là cảm giác nặng đầu, vị trí tuỳ theo loại xoang viêm Viêm xoang trước thường nhức quanh mắt, hố nanh Viêm xoang sau thường nhức sâu trong mắt hoặc ở vùng đỉnh chẩm

+ Ngạt tắc mũi thường xuyên

Trang 23

+ Chảy mũi kéo dài ra cửa mũi trước, mủ xanh hoặc mủ vàng, nếu là viêm xoang trước mạn tính Viêm xoang sau: mủ hoặc chất nhầy chảy xuống họng, bệnh nhân phải khịt, khạc, nhổ thường xuyên Hay có biến chứng mắt như viêm thần kinh thị giác sau nhãn cầu, viêm mống mắt thể mi

2.2.2 Thực thể

* Triệu chứng viêm nhóm xoang trước mạn tính.

+ Ngách mũi giữa nề và ướt hoặc mủ chảy từ ngách mũi giữa xuống cuốn mũi dưới, hoặc có ít mủ đọng khô ở bờ dưới cuốn mũi giữa.+ Cuốn mũi dưới nề to

+ Niêm mạc ngách mũi giữa phù nề, có khi thoái hoá thành polyp Xuất hiện gờ Kauffman (do phì đại niêm mạc ở ngách mũi giữa thành một đường gờ dài, trông như một cuốn mũi thứ hai nằm ngoài cuốn mũi giữa)

+ Soi mũi sau: mủ đọng ở sàn mũi hoặc ở đuôi cuốn mũi dưới

* Triệu chứng viêm nhóm xoang sau mạn tính.

+ Soi mũi trước nhiều khi không thấy gì

+ Soi mũi sau: thấy chất nhầy mủ xuất phát từ ngách trên chảy ra cửa mũi sau, tỏa xuống vòm mũi họng

+ Khám họng: thành sau họng viêm mạn tính với nhiều tổ chức lymphô đỏ và chất nhầy đặc bám

2.2.3 X-quang.

Blondeau và Hirtz có giá trị trong chẩn đoán xác định: hình xoang mờ đều, hình dày niêm mạc, hình polyp

2.3 Chẩn đoán: Dựa vào các yếu tố sau:

+ Triệu chứng cơ năng: ngạt tắc mũi thường xuyên, chảy mũi đặc hôi ra cửa mũi trước hoặc cửa mũi sau

+ Triệu chứng thực thể: dich mủ ứ đọng ở ngách mũi giữa, cửa mũi sau, hoặc niêm mạc ngách mũi giữa phù nề, thoái hoá dạng polyp

+ Soi bóng mờ

+ Chọc xoang hàm

+ X-quang: tư thế Blondeau, Hirtz và C.T.Scan

2.4 Điều trị.

2.4.1 Phương pháp điều trị bảo tồn viêm đa xoang mạn tính:

+ Kháng sinh, chống viêm, giảm đau (nếu có hồi viêm)

+ Khí dung, Proetz

+ Chọc xoang hàm để ống dẫn lưu, rửa và bơm thuốc

+ Nhổ, chữa răng nếu do răng

+ Vacxin chống nhiễm khuẩn

+ Vitamin A và B

+ Giảm mẫn cảm nếu có dị ứng

Tiêu đề	Mũi xoang
Trường học	Trường Đại Học Y Hà Nội
Chuyên ngành	Y học
Thể loại	Tiểu luận
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	47
Dung lượng	413 KB

Mũi xoang

Tổ chức học:

Triệu chứng lâm sàng: