Hồ Chí Minh * Tập 8 * Phụ bản của Số 1 * 2004 Nghiên cứu Y học ĐỀ XUẤT MỘT QUY TRÌNH CHỤP ĐIỆN TOÁN CẮT LỚP MŨI XOANG TỐI THIỂU TRONG CHẨN ĐOÁN BỆNH LÝ VIÊM MŨI XOANG Phạm Kiên Hữu*
Trang 1Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 8 * Phụ bản của Số 1 * 2004 Nghiên cứu Y học
ĐỀ XUẤT MỘT QUY TRÌNH CHỤP ĐIỆN TOÁN CẮT LỚP MŨI XOANG
TỐI THIỂU TRONG CHẨN ĐOÁN BỆNH LÝ VIÊM MŨI XOANG
Phạm Kiên Hữu*
TÓM TẮT
Phim CT mũi xoang là một xét nghiệm hình ảnh hiện đại, thay thế cho các phim Xquang kinh điển
trong việc cung cấp các thông tin chi tiết về cấu trúc các xoang cạnh mũi Nhờ phim CT, các khả năng
chọn lựa kỹ thuật và độ an toàn của các phẫu thuật mũi xoang được cải thiện rõ rệt Dựa trên thực tiễn
lâm sàng tích lũy được, chúng tôi đề xuất một quy trình chụp CT mũi xoang tối thiểu
SUMMARY
PROPOSITON OF A LIMITED SINUS CT SCAN
Pham Kien Huu * Y Hoc TP Ho Chi Minh * Vol 8 * Supplement of No 1 * 2004: 18 - 21
Sinus computerized tomography is a modern imaging assay, an alternative to standard radiographs
Thanks for CT imaging; the planning and safety of sinus surgery are greatly improved Based on our
experiences, we build up a limited CT protocol
MỞ ĐẦU
Viêm mũi xoang là tình trạng viêm ở lớp niêm
mạc mũi xoang Bệnh viêm mũi xoang ảnh hưởng
nhiều đến sinh hoạt, tình trạng tâm sinh lý và làm
giảm ngày công lao động xã hội của người bệnh, mặt
khác bệnh viêm mũi xoang cũng là một trong số các
bệnh lý thường gặp nhất tại các phòng khám tai mũi
họng Để chẩn đoán bệnh viêm mũi xoang, người
thầy thuốc cần kết hợp các thông tin có từ việc hổi
bệnh sử, khám lâm sàng và các triệu chứng X quang
Do hệ thống mũi xoang nằm sâu trong khối
xương mặt Các bệnh lý mũi xoang thường biểu
hiện bằng các dấu hiệu kín đáo, nên việc chẩn
đoán chẩn đoán chính xác bệnh viêm mũi xoang
nhiều khi rất khó khăn Cho đến nay việc chẩn
đoán được dựa trên việc hỏi bệnh sử, khám lâm
sàng và triệu chứng X quang
Các kiểu chụp kinh điển như Blondeau, Hirtz,
Profil trước đây không thể có nhiều hạn chế trong
việc cung cấp các thông tin rõ ràng, đáng tin cậy cho
việc chẩn đoán chính xác bệnh viêm mũi xoang
rất đáng kể Nhờ khả năng thể hiện các hình ảnh rõ, đẹp, phim CT quy ước đã giúp các thầy thuốc chẩn đoán được cả những trường hợp viêm tiềm tàng trong các xoang sau Chính vì vậy mà phương pháp chụp điện toán cắt lớp được xem là một trong những xét nghiệm tiêu chuẩn trong chẩn đoán bệnh viêm mũi xoang Tuy vậy, do chất lượng hình ảnh của các phim CT không đều: trong khi nhiều phim CT cung cấp các hình ảnh rất đẹp, một số khác lại cung cấp các hình ảnh mờ nhạt, không rõ; hơn nữa do giá thành của phim CT tiêu chuẩn còn khá cao so với thu nhập bình quân của người dân nên cho đến nay, đại
đa số các cơ sở lâm sàng vẫn phải sử dụng X quang kinh điển để chẩn đoán bệnh viêm xoang Nhằm giảm bớt chi phí xét nghiệm và nguy cơ tiếp xúc với tia X, chúng tôi đã tiến hành một công trình nghiên cứu nhằm 2 mục đích chính:
Xác định các thông số kỹ thuật cần thiết để co thể có được các phim CT mũi xoang đẹp
Xây dựng một quy trình chụp CT với các lát cắt được giảm đến mức tối thiểu, không bỏ sót bệnh tích nhưng vẫn đủ để có thể chẩn đoán bệnh lý
Formatted: Bullets and Numbering
Trang 2Nghiên cứu Y học Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 8 * Phụ bản của Số 1 * 2004
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là 100 bệnh nhân được giối
thiệu đến chụp phim CT mũi xoang tại Bệnh viện
Hoà Hảo thoả các tiêu chuẩn:
- Trên 16 tuổi
- Không có các dị dạng vùng đầu mặt
- Không có các triệu chứng của bệnh viêm mũi
xoang cấp trong 4 tuần gần đây
- Không có tiền căn phẫu thuật hay chấn thương
vùng mũi xoang
Phương pháp nghiên cứu được thực hiện nhằm
xây dựng một quy trình chụp CT tối thiểu
Để có thể xác định các thông số kỹ thuật của một
phim CT mũi xoang, chúng tôi đã tiến hành thảo
luận kỹ lưỡng và đi đến thống nhất với các bác sĩ
Xquang tại phòng CT, lần lượt tiến hành thử nghiệm
các thông số về tư thế bệnh nhân, độ rộng cửa sổ,
trung tâm cửa sổ, cường độ dòng điện và thời gian
chụp sao cho các điều kiện sau đây được thoả mãn:
- Cho thấy rõ ràng các cấu trúc xương vùng mũi
xoang
- Thấy rõ được các mô mềm
- Không thấy được niêm mạc bình thường (niêm
mạc nếu thấy được trên phim CT thì đó là hình ảnh
dày niêm mạc)
Phương pháp nghiên cứu xác định các
lát cắt tối thiểu
Để có thể xác định các lát cắt tối thiểu, chúng tôi
tập trung nghiên cứu 57 phim CT mũi xoang quy ước
trên 2 tư thế coronal và axial với các lát cắt dày (mỗi
lát cắt cách nhau từ 2 – 3mm) qua đó chúng tôi xác
định các lát cắt sao cho các cấu trúc quan trọng nhất
của vùng mũi xoang được thể hiện rõ nhất
KẾT QUẢ
Xác định các thông số của một phim
- Trung Tâm Cửa Sổ: - 200 Hounsfield (HU)
- Điện thế: 120 kVp
- Cường độ tia: mAs: 50
Xác định các lát cắt tối thiểu
Trong loạt các lát cắt của một phim CT mũi xoang tối thiểu, chúng tôi chọng từ 6 đến 8 lát cắt trên phim CT tư thế coronal và 2 lát cắt trên phim CT
tư thế axial, các lát cắt được thiết kế như sau
Phim CT
Lát cắt qua phần cao nhất của xoang trán
Lát cắt qua phần thấp nhất của thành sau xoang trán
Lát cắt qua phần phức hợp lỗ thông mũi xoang (chỗ nối giữa 1/3 trước và 2/3 sau của sàn sọ
Lát cắt trước lát thứ 3 khoảng 0,5 cm
Lát cắt sau lát thứ 3 khoảng 0,5 cm
Lát cắt qua xoang sàng sau Lát cắt qua xoang bướm
Phim CT tư thế axial
Lát cắt trên lỗ thị giác 0,5 cm Lát cắt dưới lỗ thị giác 0,5 cm
Error!
Hình 1: Sơ đồ cát lát cắt trên phim CT tư thế coronal
Formatted: Bullets and Numbering
Formatted: Bullets and Numbering
Formatted: Bullets and Numbering
Formatted: Bullets and Numbering
Trang 3Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 8 * Phụ bản của Số 1 * 2004 Nghiên cứu Y học
Error!
Hình 3
Error!
Hình 4
Error!
Hình 5
Hình 6
Hình 2 – 6 Các lát cắt trên tư thế coronal
Hình 8 Hình 7,8: Các lát cắt trên tư thế axial
BÀN LUẬN
Bàn về sự hợp lý của phim CT mũi xoang tối thiểu trong chẩn đoán bệnh viêm mũi xoang
Theo những hiểu biết hiện nay về bệnh sinh của bệnh viêm mũi xoang của Messerklinger (1982) và Stammberger (1986), phức hợp lỗ thông mũi xoang là vùng chìa khóa của toàn bộ các xoang trước, sự thông thoáng của phức hợp lỗ thông mũi xoang là điều kiện cấn thiết cho mọi hoạt động sinh lý của các xoang trước Sự tắc nghẽn ở vùng phức hợp lỗ thông mũi xoang là nguyên nhân chủ yếu gây nên bệnh viêm xoang mạn tính và tái phát của người bệnh (Hilding, 1944, Messerklinger 1967, Stammberger 1986) Vì thế trên phim CT mũi xoang tư thế coronal, chúng tôi tập trung vào vùng phức hợp lỗ thông mũi xoang qua 3 lát cắt cách nhau 0,5 cm Các lát cắt qua xoang trán, xoang sàng sau và xoang bướm trên phim CT tư thế coronal nhằm cung cấp thông tin về các xoang liên quan Các lát cắt trên phim CT còn có khả năng cung cấp cho các phẫu thuật viên các thông tin về sự toàn vẹn của các thành xoang sàng (xương giấy, trần xoang sàng) và tình trạng trần xoang sàng cao nằm cao hơn hố khứu giác (Keros II, Keros III) Các thông tin này sẽ giúp các phẫu thuật viên tránh được các tai biến trầm trọng ở màng não, nhu mô não và hốc mắt trong khi thực hiện các phẫu thuật mũi xoang Cũng tương tự như vậy, các tế bào sàng sau và
Trang 4Nghiên cứu Y học Y Học TP Hồ Chí Minh * Tập 8 * Phụ bản của Số 1 * 2004
cắt trên tư thế axial còn cho thấy mối liên quan
giữa các xoang sau với thần kinh thị và động mạch
cảnh trong
Giới hạn của quy trình chụp CT mũi
xoang tối thiểu
Tuy phim trong thời gian qua, quy trình chụp
CT mũi xoang tối thiểu đã được áp dụng và bước
đầu tỏ ra khá hiệu quả tại Bệnh viện Hoà Hảo, quy
trình này vẫn còn một số nhược điểm sau:
1 Khó cho thấy được hình ảnh rõ ràng ở vùng
ngách trán
2 Một số lát cắt ở vùng xoang sàng sau trên
phim CT tối thiểu tư thế coronal cách nhau khá xa,
các tổn thương bệnh lý có kích thước nhỏ có thể bị
bỏ sót Trên thực tế khả năng này hiếm khi xảy ra
vì phần lớn các trường hợp viêm xoang thường
phát sinh và phát triển ở vùng phức hợp sàng
trước-khe mũi giữa, nhất là ở phức hợp lỗ thông
mũi xoang
3 Dù phim CT mũi xoang tối thiểu hay CT
mũi xoang quy ước có cung cấp các thông tin chi
tiết về các cấu trúc bình thường và bệnh lý ở các
xoang cạnh mũi thì các thông tin trên chỉ đóng
vai trò thứ yếu, bổ sung thêm cho người thầy
thuốc lâm sàng
4 Dù đã giảm được chi phí đáng kể cho người
bệnh, nhưng giá thành của phim CT mũi xoang tối
thiểu vẫn còn khá cao (300.000 đồng của phim CT
mũi xoang tối thiểu so với giá 500.000 đồng đến
1.000.000 đồng của phim CT quy ước) Nhưng giá
thành vẫn còn khá cao so với phim Xquang quy ước (vài chục nghìn đồng)
KẾT LUẬN
Qua quá công tác thực tế, dựa trên những kiến thức mới về bệnh học vùng mũi xoang và thực tiễn lâm sàng tích lũy được, chúng tôi đã đề được một quy trình chụp CT mũi xoang tối thiểu Quá trình đã được áp dụng trên thực tế tại bệnh viện Hoà Hảo và bước đầu tỏ ra rất hiệu quả, giảm được giá thành, thời gian thực hiện và nguy cơ tiếp xúc với tia X cho người bệnh, bước đầu cho thấy quy trình CT mũi xonag tối thiểu có thể dùng thay thế cho phim CT mũi xoang quy ước Công trình hiện hiện vẫn đang được tiếp tục
nghiên cứu tiếp tục nhằm so sánh mối tương quan
giữa hình ảnh CT mũi xoang tối thiểu và thực tế trong lúc phẫu thuật để báo cáo trong thời gian tới
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Chow, J., B., Gankoff, M.S (1983) Radiologic assessment preoperative for ESS Otolaryngologic
clinic of North Americ, 22: 691 – 701
2 Hilding, A C (1944) The physiology of drainage of nasal mucus Annals of Otology, Rhinology and
laryngology, 53: 35 -41
3 Messerklinger, W, (1967) On the drainage of normal frontal sinus of man Acta, Otolaryngologica, 673: 176
-181
4 Stammberger, H (1986) Endoscopic endonasal surgery
- Concept in treatment of recurring rhinosinusitis
Otolaryngology Head nad neck surgery, 94(2): 143 –
156
5 Zinreich, S, J., Kenned, D, W., Rosenbaum, A E.,
(1987) Paranasal sinuses: CT imaging requirements for ESS, Radiology, 163: 769 – 775