chủ đề: Môi trường hoang mạc – Địa lý 7

Thông qua các tiết học theo phương pháp định hướng phát triển năng lực học sinh trong chuyên đề giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức một cách hiệu quả hơn, đồng thời qua đó giúp học sinh hứng thú hơn với môn Địa lý.

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lí do chọn chuyên đề

II Mục đích nghiên cứu

III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

B PHẦN NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

II Cơ cở thực tiễn

1 Thuận lợi

2 Khó khăn

III Khái niệm về năng lực nói chung và năng lực môn Địa lý nói riêng

1 Khái niệm

2 Các mức độ cần đạt của năng lực chuyên biệt môn Địa Lý

IV Vận dụng trong chủ đề: Môi trường hoang mạc – Địa lý 7

1 Nội dung chủ đề

2 Một số cách tiếp cận

3 Các năng lực và mức độ năng lực cần sử dụng trong chủ đề

4 Hệ thống câu hỏi sử dụng trong chủ đề

5 Tổ chức thực hiện

V Đánh giá năng lực chuyên biệt môn Địa lý

1 Đánh giá chung

2 Kết quả cụ thể

C PHẦN KẾT LUẬN

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lý do chọn chuyên đề

Về việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa và hội nhập quốc tế có viết: “ Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học

đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và xã hội ” Bộ giáo dục Đào tạo đổi mới chương trình SGK theo định

hướng phát triển năng lực học sinh là quan điểm cần thiết để xác định mức độ đạt được của từng năng lực, gợi ý cách thức kiểm tra cũng như đánh giá năng lực học sinh.Từ đó thúc đẩy việc đổi mới

Việt Nam đang trên con đường công nghiệp hóa và hiện đại hóa, trong bối

cảnh thế giới và khu vực hiện nay tạo ra nhiều cơ hội và thách thức Theo quan điểm

chỉ đạo tại Nghị quyết 29-NQ/TW năm 2013 về "Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế " có nội dung viết:

"Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và của toàn dân Đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát triển, được ưu tiên đi trước trong các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế xã hội”

Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo năng lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội…"

Nhằm đáp ứng được yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực phục vụ cho quá trình phát triển đất nước, đổi mới chương trình, sách giáo khoa theo định hướng phát triển năng lực của người học là một quan điểm chỉ đạo quan trọng Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là một trong những nội dung cơ bản trong định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông hiện nay đã được triển khai ở hầu hết các bộ môn Trong môn Địa lý bên cạnh việc hình thành cho học sinh những năng lực chung, còn cần hình thành và rèn luyện cho học sinh những năng lực chuyên biệt của bộ môn

Nhận thấy sự cần thiết phải rèn luyện và hình thành năng lực học tập cho học sinh qua môn Địa lý, qua thực tiễn giảng dạy cho học sinh môn Địa lý trrong chương trình lớp 7, để các em dễ dàng tiếp cận và dần hình thành những năng lực của người học sinh, tôi mạnh dạn lựa chọn chủ đề: Môi hoang mạc, để ứng dụng

II Mục đích nghiên cứu

Thông qua các tiết học theo phương pháp định hướng phát triển năng lực học sinh trong chuyên đề giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức một cách hiệu quả hơn, đồng thời qua đó giúp học sinh hứng thú hơn với môn Địa lý

III Đối tượng nghiên cứu

Hình thành và rèn luyện các năng lực cho học sinh qua chủ đề “ Môi trường hoang mạc”- Địa lý 7

IV Phương pháp nghiên cứu

Phối hợp nhiều phương pháp trong đó chủ yếu 2 phương pháp:

-Về nghiên cứu lý luận: Tham khảo và đọc tài liệu có liên quan đến đề tài -Nghiên cứu thực tiễn: Soạn và thiết kế giáo án theo phương pháp định hướng phát triển năng lực học sinh tiến hành thực nghiệm tại lớp 7A, 7B – Trường THCS

TT Hoa Sơn

B PHẦN NỘI DUNG

I Cơ sở lý luận

Từ kiến thức đại cương ở lớp 6, bước sang lớp 7 các em lần lượt làm quen với các môi trường địa lý, các đới khí hậu, thiên nhiên và con người ở các châu lục Vì vậy, việc hình thành và rèn luyện các năng lực chung và năng lực chuyên biệt của môn Địa lý có ý nghĩa rất quan trọng không thể thiếu được trong giảng dạy Địa lý

Từ đó học sinh có thể tiếp cận kiến thức một cách bao quát những khu vực lãnh thổ rộng lớn, những khu vực lãnh thổ xa xôi trên bề mặt Trái Đất mà học sinh chưa bao giờ có điều kiện đi đến tận nơi để quan sát, tìm hiểu

Việc hình thành và rèn luyện các năng lực cho học sinh ở bộ môn Địa lý nói chung, địa lý 7 nói riêng là một việc nên làm thường xuyên của mọi giáo viên giảng dạy địa lý ở bậc THCS, tuy nhiên hiện nay việc áp dụng của giáo viên chưa được thường xuyên và hiệu quả đạt được còn chưa đáp ứng được yêu cầu đề ra

Nhằm góp phần nâng cao việc dạy học theo hướng hình thành các năng lực chung và năng lực chuyên biệt thông qua môn Địa lý ở học sinh một cách có hiệu quả Vì vậy, trong quá trình thực hiện chuyên đề Địa lý, tôi đã dựa trên quan điểm chỉ đạo của ngành, những vấn đề chung về đổi mới dạy học theo định hướng năng lực học sinh ở trường THCS do Bộ Giáo Dục và đào tạo ấn hành, tài liệu hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng môn địa lí THCS để làm cơ sở lý luận chung cho việc nghiên cứu

II Cơ sở thực tiễn

Từ thực tế giảng dạy bộ môn Địa lý ở Trường THCS TT Hoa Sơn, chúng tôi nhận thấy việc dạy học theo định hướng phát triển năng lực qua môn Địa lý nói chung, địa lí 7 nói riêng gặp những khó khăn và thuận lợi sau:

1 Thuận lợi

- Được sự giúp đỡ nhiệt tình của Ban giám hiệu, Ban chuyên môn, tổ chuyên môn trong việc chỉ đạo áp dụng chương trình đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực, giáo dục lồng ghép, tích hợp… là một việc làm thiết thực giúp học sinh tích cực, hứng thú học tập bộ môn Địa lí

2 Khó khăn

* Học sinh:

- Năng lực học tập của từng đối tượng học sinh chưa đều, phần lớn học sinh ( trung bình và yếu) nên tiếp cận với việc đổi mới chậm

- Một số em chây lười chưa chịu khó làm các bài tập nên kiến thức và kĩ năng còn chưa thành thục

* Nhà trường:

- Cơ sở vất chất còn nhiều hạn chế: Thiếu phòng học bộ môn…

III Những khái niệm về năng chung và năng lực chuyên biệt của bộ môn Địa lý

1 Khái niệm

- Năng lực là gì? Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh

nghiệm, kĩ năng thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống

Năng lực chuyên biêt là những năng lực được hình thành và phát triển trên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động như Toán học, Âm nhạc, Mĩ thuật, Thể thao, Địa lí,…

- Đặc điểm của năng lực:

+ Có sự tác động của một cá nhân cụ thể tới một đối tượng cụ thể (kiến thức,

kĩ năng, quan hệ xã hội, …) để có một sản phẩm nhất định; do đó có thể phân biệt người này với người khác

+ Năng lực là một yếu tố cấu thành trong một hoạt động cụ thể Năng lực chỉ tồn tại trong quá trình vận động, phát triển của một hoạt động cụ thể Vì vậy, năng lực vừa là mục tiêu, vừa là kết quả hoạt động

+ Đề cập tới xu thế đạt được một kết quả nào đó của một công việc cụ thể, do một con người cụ thể thực hiện (năng lực học tập, năng lực tư duy, năng lực tự quản

lý bản thân, … Vậy không tồn tại năng lực chung chung

- Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi… làm

nền tảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp Một số năng lực cốt lõi của học sinh trung học cơ sở:

1 Năng lực tự học

2 Năng lực giải quyết vấn đề

3 Năng lực sáng tạo

4 Năng lực tự quản lý

5 Năng lực giao tiếp

6 Năng lực hợp tác

7 Năng lực sử dụng CNTT và TT

8 Năng lực sử dụng ngôn ngữ

9 Năng lực tính toán

- Năng lực chuyên biệt là những năng lực được hình thành và phát triển trên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động như Toán học, Âm nhạc, Mĩ thuật, Địa lí,…

1 Năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ

2 Năng lực học tập tại thực địa

3 Năng lực sử dụng bản đồ

4 Năng lực sử dụng số liệu thống kê

5 Năng lực sử dụng ảnh, hình vẽ, video clip, mô hình

2 Các mức độ cần đạt của một số năng lực chuyên biệt môn Địa lí

Thang đo các mức độ của năng lực từ đơn giản đến phức tạp

Với mỗi năng lực trên, có các mức độ cần đạt được từ thấp đến cao và được mô tả như sau:

Tư duy

tổng hợp

theo lãnh

thổ

Xác định được mối quan hệ tương hỗ giữa hai thành phần

tự nhiên, kinh tế - xã hội trên một lãnh thổ

Xác định được mối quan hệ tương hỗ giữa nhiều thành phần

tự nhiên, kinh tế - xã hội trên một lãnh thổ

Xác định được hệ quả của mối quan

hệ tương

hỗ giữa các thành phần

tự nhiên và kinh tế - xã hội trên một lãnh thổ

Giải thích được hệ quả của mối quan

hệ tương

hỗ giữa các thành phần

tự nhiên và kinh tế - xã hội trên một lãnh thổ

Phân tích được mối quan hệ tương hỗ giữa các thành phần

tự nhiên và kinh tế - xã hội cũng như hệ quả của mối quan hệ đó trong thực tiễn

Học tập tại

thực địa

Quan sát

và ghi chép một số yếu

tố tự nhiên hoặc kinh

tế - xã hội đơn giản ở quanh trường học hoặc nơi

cư trú

Quan sát và ghi chép được một số đặc điểm khó nhận biết hơn của các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội ở khu vực quanh trường học hoặc nơi cư trú

Thu thập các thông tin được về các đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội ở phạm

vi một phương/xã

Phân tích các thông tin thu thập được về các đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội ở phạm

vi một quận/huyệ

n hoặc tỉnh/thành phố

Đánh giá về hiện trạng của các đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội ở phạm

vi một quận/huyện hoặc

tỉnh/thành phố

bản đồ

tính toán được một

số yếu tố

sơ đẳng như độ cao, độ sâu, chiều dài, xác định được phương hướng, tọa

độ địa lí của các đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội trên bản đồ

đặc điểm về

sự phân bố, quy mô, tính chất, cấu trúc, động lực của các đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội được thể hiện trên bản đồ

được những điểm tương đồng và khác biệt giữa các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội trong một tờ bản

đồ hay giữa nhiều

tờ bản đồ

được sự phân bố hoặc mối quan hệ của các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội được thể hiện trên bản đồ

đồ để phục

vụ các hoạt động trong thực tiễn như khảo sát, tham quan,… ở một khu vực ngoài thực địa

Sử dụng số

liệu thống

kê

Nêu các nhận xét về quy mô, cấu trúc và

xu hướng hiến đổi của các đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội thông qua đọc số liệu thống kê

So sánh về quy mô, cấu trúc và xu hướng biến đổi của các đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội thông qua đọc số liệu thống kê

Giải thích được quy

mô, cấu trúc, xu hướng biến đổi hoặc nét tương đồng hay khác biệt của các đối tượng thể hiện qua số liệu thống kê

Phân tích mối quan

hệ của đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội được thể hiện qua số liệu thống kê với lãnh thổ chứa đựng số liệu

Sử dụng số liệu thống

kê để chứng minh, giải thích cho các vấn đề

tự nhiên hay kinh tế - xã hội của một lãnh thổ nhất định

Sử dụng

tranh, ảnh,

hình vẽ,

video clip,

mô hình…

Nhận biết được các đặc điểm của các đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội được thể hiện trên tranh, ảnh

Tìm ra được những điểm tương đồng, khác biệt giữa các đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội được thể hiện trên tranh, ảnh

Nhận biết được mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội được thể hiện trên tranh, ảnh

Giải thích được mối quan hệ của các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội và hệ quả của nó tới lãnh thổ thể hiện trên tranh ảnh

Sử dụng tranh, ảnh để chứng minh hay giải thích cho các hiện tượng tự nhiên hay kinh tế - xã hội của một lãnh thổ cụ thể

IV Vận dụng trong chủ đề: Môi trường hoang mạc – Địa lý 7

1 Nội dung chủ đề phân theo các mức độ kiến thức

Môi trường

hoang mạc

- Trình bày được sự

phân bố của các hoang mạc trên thế giới

- Trình bày được đặc điểm khí hậu của môi trường hoang mạc

- Biết được những đặc điểm thích nghi của thực động vật với môi trường hoang mạc

- Trình bày được các hoạt động kinh tế của con người ở hoang mạc

- Biết được những nguyên nhân khiến hoang mạc đang ngày càng mở rộng trên thế giới

- Nêu được một số biện pháp nhằm hạn chế sự mở rộng của hoang mạc

- Giải thích được nguyên nhân sự phân bố các hoang mạc trên thế giới

- Giải thích được đặc điểm khí hậu của môi trường hoang mạc

- Giải thích được tại sao giới sinh vật có thể thích nghi với môi trường hoang mạc

tích một

số biểu

đồ nhiệt

độ và lượng mưa để trình bày được đặc điểm khí hậu của môi trường hoang mạc

- So sánh

sự khác nhau giữa khí hậu hoang mạc đới nóng và đới ôn hòa

- Liên hệ với quá trình hoang mạc hóa

ở Việt Nam

2 Một số cách tiếp cận giảng dạy môn Địa lý 7 theo đinh hướng phát triển năng lực học sinh

Những năm gần đây, việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh đã trở thành một đòn bẩy mạnh mẽ làm thay đổi đáng kể chất lương học tập của học sinh, học sinh tích cực chủ động hơn trong học tập, qua đó bản thân tôi rút ra những giải pháp cơ bản sau:

- Khi tổ chức dạy học phải phân hóa theo năng lực học sinh dựa trên tài liệu chuẩn kiến thức kỹ năng, bám sát chuẩn kiến thức kỹ năng để thiết kế bài giảng, giúp học sinh trung bình trở lên hiểu và thực hiện tốt các yêu cầu của chuẩn Đối với học sinh khá giỏi ta nên khai thác sâu kiến thức kỹ năng để phù hợp với khả năng tiếp thu và vận dụng của học sinh Giáo viên cần sử dụng câu hỏi hợp lý theo từng đối tượng học sinh

- Việc sử dụng SGK hợp lý khắc phục tình trạng dạy theo lối đọc chép, phải

xuất phát từ từng đối tượng cụ thể, ở từng lớp, khả năng nhận thức của học sinh mà tìm biện pháp phát triển

- Sử dụng hợp lý công nghệ thông tin trong bài giảng, khai thác tối đa thiết bị dạy học

3 Các năng lực và mức độ năng lực được sử dụng trong chủ đề: Môi trường hoang mạc

Tư duy tổng

hợp theo

lãnh thổ

- Giải thích được tại sao giới sinh vật

có thể thích nghi với môi trường hoang mạc

-Biết được những nguyên nhân khiến hoang mạc đang ngày càng mở rộng trên thế giới

- Liên

hệ với quá trình hoang mạc hóa

ở Việt Nam

Sử dụng bản

đồ

- Trình bày

được sự phân

bố của các hoang mạc trên thế giới

- Giải thích được nguyên nhân sự phân bố các hoang mạc trên thế giới

Sử dụng

tranh, ảnh,

hình vẽ,

video clip,

mô hình…

- Biết được những đặc điểm thích nghi của thực động vật với môi trường hoang mạc

- Trình bày được các hoạt động kinh tế của con người ở hoang mạc

- Biết được những

- Trình bày được đặc điểm khí hậu của môi trường hoang mạc

Sự khác nhau giữa khí hậu hoang mạc đới ôn hòa và đới nóng

- Giải thích được đặc điểm khí hậu của môi trường hoang mạc

nguyên nhân khiến hoang mạc đang ngày càng

mở rộng trên thế giới

- Nêu được một số biện pháp nhằm hạn chế sự

mở rộng của hoang mạc

Sử dụng số

liệu thống kê

- Phân tích

một số biểu

đồ nhiệt độ

và lượng mưa để trình bày được đặc điểm khí hậu của môi trường hoang mạc

- So sánh sự

khác nhau giữa khí hậu hoang mạc đới nóng và đới ôn hòa

4 Hệ thống câu hỏi sử dụng trong chủ đề môi trường hoang mạc

4.1 Câu hỏi ở mức độ nhận biết.

Câu 1: Quan sát lược đồ phân bố các hoang mạc trên thế giới, cho biết các hoang mạc trên thế giới thường phân bố ở đâu?

Câu 2: Em hãy nêu đặc điểm chung của khí hậu hoang mạc?

Câu 3: Dựa vào thông tin trong sách giáo khoa, kết hợp với hiểu biết của bản thân cho biết thực, động vật ở hoang mạc thích nghi với môi trường khắc nghiệt, khô hạn như thế nào?

Câu 4: Trình bày các hoạt động kinh tế của con người ở hoang mạc?

Câu 5: Trình bày nguyên nhân khiến diện tích hoang mạc ngày càng mở rộng? Câu 6: Nêu một số biện pháp để hạn chế sự mở rộng diện tích các hoang mạc

4.2 Câu hỏi mức độ thông hiểu.

Câu 1: Dựa vào kiến thức đã học giải thích sự phân bố của các hoang mạc trên thế giới?

Câu 2: Giải thích tại sao môi trường hoang mạc lại có khí hậu khô hạn, khắc nghiệt như vậy?

Câu 3: Tại sao giới sinh vật lại có thể thích nghi với môi trường khô hạn, khắc nghiệt của hoang mạc?

4.3 Câu hỏi mức độ vận dụng thấp.

Câu 1: Phân tích biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa Hình 19.2 và Hình 19.3 rút ra

đặc điểm của khí hậu môi trường hoang mạc

4.4 Câu hỏi mức độ vận dụng cao.

Câu 1: So sánh sự khác nhau giữa đặc điểm khí hậu hoang mạc đới nóng và khí hậu hoang mạc đới lạnh?

Câu 2: Bằng kiến thức và hiểu biết của bản thân hãy cho biết quá trình hoang mạc hóa ở Việt Nam diễn ra như thế nào?

5 Tổ chức thực hiện chủ đề: Môi trường hoang mạc

I Mục tiêu

1 Kiến thức

- Trình bày và giải thích ( đơn giản ) một số đặc điểm tự nhiên cơ bản của môi trong hoang mạc

- Phân tích sự khác nhau về chế độ nhiệt giữa hoang mạc ở đới nóng và hoang mạc ở đới ôn hòa

- Biết được sự thích nghi của động vật và thực vật ở môi trường hoang mạc

- Trình bày và giải thích được ( đơn giản ) các hoạt động kinh tế cổ truyền và hiện đại của con người ở hoang mạc

- Biết được nguyên nhân hoang mạc ngày càng mở rộng và biện pháp hạn chế

sự mở rộng của hoang mạc

2 Kĩ năng

- Đọc và phân tích lược đồ phân bố hoang mạc trên thế giới để biết đặc điểm phân bố và nguyên nhân hình thành các hoang mạc

- Đọc và phân tích biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của một số địa điểm ở môi trường hoang mạc để hiểu và trình bày đặc điểm khí hậu hoang mạc, sự khác nhau về nhiệt độ của hoang mạc đới nóng và hoang mạc đới ôn hòa

- Phân tích ảnh địa lý: Cảnh hoang mạc ở đới nóng và hoang mạc ở đới ôn hòa, hoạt động kinh tế hoang mạc

3 Thái độ

- Yêu thích môn học

- Thông cảm, chia sẻ với khó khăn nhân dân vùng hoang mạc

- Rút ra nhiều kinh nghiệm sản xuất trong điều kiện tự nhiên khó khăn

4 Phát triển năng lực

- Năng lực chung: Tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo, tự quản lý, giao tiếp, hợp tác, sử dụng ngôn ngữ, tính toán

- Năng lực riêng: Năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, năng lực sử dụng bản đồ, sử dụng biểu đồ, năng lực sử dụng tranh ảnh,

II Chuẩn bị

1 GV:

- Lược đồ sự phân bố hoang mạc trên thế giới

- Ảnh chụp các hoang mạc ở châu Á, châu Phi, châu Mĩ, Ôxtrâylia

- Ảnh về các hoạt động kinh tế cổ truyền và kinh tế hiện đại trên các hoang mạc

- Ảnh về các thành phố hiện đại trong hoang mạc ở các nước Ảrập hay Bắc Mĩ

- Ảnh về phòng chống hoang mạc hóa trên thế giới

2 Học sinh:

- Sgk, đồ dùng học tập