Despite having to undertake the hard family work, the Asian rural women still play the key role in production, processing and marketing of agricultural products. Under the context of current industrialization and urbanization in Asian countries, the role of rural women has become increasingly important in generating the agricultural income. However, they usually suffer inferiority in spiritual and physical life. Therefore, rural development programs should pay attention to Asian rural women in order to improve their living standard.
Trang 1Vai trò của phụ nữ nông thôn châu á trong sản xuất nông
nghiệp và phát triển nông thôn Role of Asian rural women in agricultural production and rural development
Nguyễn Phượng Lê1
Summary
Despite having to undertake the hard family work, the Asian rural women still play the key role in production, processing and marketing of agricultural products Under the context of current industrialization and urbanization in Asian countries, the role of rural women has become increasingly important in generating the agricultural income However, they usually suffer inferiority in spiritual and physical life Therefore, rural development programs should pay attention to Asian rural women in order to improve their living standard
Keywords: Asian rural women, agricultrual production, biodiversity, post-harvest, aquaculture, rural development
Hiện nay, kinh tế châu á là sự pha trộn
giữa những nền kinh tế phát triển với các
nền kinh tế chậm phát triển và thiếu hụt
Mặc dù có sự khác nhau về trình độ phát
triển kinh tế như vậy nhưng nhìn chung
nông nghiệp vẫn là một ngành kinh tế
quan trọng trong châu lục, xoá đói giảm
nghèo và an ninh lương thực vẫn là vấn đề
mang tính chất thời sự Hầu hết các nước
trong khu vực đều đang tiến hành công
nghiệp hoá - hiện đại hoá, tuy nhiên phần
lớn người nghèo ở các nước đang phát
triển sinh sống ở khu vực nông thôn và
phụ thuộc chủ yếu vào sản xuất nông
nghiệp hoặc các hoạt động kinh tế gắn liền
với nông nghiệp
Phụ nữ châu á đóng vai trò quan trọng
trong sản xuất nông nghiệp và giải quyết
an ninh lương thực Nhìn một cách tổng
thể, phụ nữ châu á đang sống trong những
1
Bộ môn Phát triển Nông thôn, Khoa Kinh tế và
Phát triển Nông thôn
điều kiện kinh tế, chính trị, trình độ văn hoá và xS hội rất khác nhau Trong những năm gần đây, các nước trong châu lục đS
đạt được những thành tựu quan trọng trong chiến lược bình đẳng giới và vì sự tiến bộ của phụ nữ nhưng mới chỉ tập trung ở khu vực thành thị Phụ nữ nông thôn hiện nay vẫn đang phải gánh trên vai hai gánh nặng,
đó là vừa phải tham gia lao động sản xuất
ra của cải vật chất, vừa làm nhiệm vụ tái sản xuất gia đình Họ đang phải đương đầu với nghèo đói, thiếu nguồn lực sản xuất, mù chữ, bệnh tật và không có khả năng tiếp cận với thị trường nông sản Với phương pháp chủ yếu là chuyên khảo và thu thập thông tin từ những tài liệu đS công bố, bài viết này sẽ tập trung xem xét vai trò của phụ nữ châu á trong sản xuất nông nghiệp và phát triển nông thôn trên các khía cạnh chủ yếu như sự
đóng góp của họ vào lực lượng lao động nói chung và lao động nông nghiệp nói riêng, vai trò của họ trong hoạt động sản xuất trồng trọt, chăn nuôi…
Trang 22 Vai trò của phụ nữ nông thôn
châu á trong nông nghiệp và
phát triển nông thôn
Thách thức lớn nhất trong quá trình
phát triển ở châu á hiện nay đó là: (1) đạt
được sự bình đẳng giới trong nông nghiệp
và cộng đồng nông thôn; (2) tạo cơ hội
cho phụ nữ nông thôn tham gia vào các
hoạt động xoá đói giảm nghèo; và (3) đạt
được an ninh lương thực
Số liệu trong bảng 1 cho thấy sự khác
nhau về tình trạng của phụ nữ nông thôn ở
các nước châu á thông qua các chỉ số về
sự tham gia của lực lượng lao động nữ
trong ngành nông nghiệp ở các nước có
chỉ số về phát triển con người (HDI) thấp
và trung bình thì chỉ số phát triển có tính
đến cân bằng giới (GDI) cũng ở mức thấp
một cách tương ứng Các nước có chỉ số
HDI và GDI cao thì sự tham gia của lao
động nữ trong sản xuất nông nghiệp thấp
hơn và ngược lại
Vai trò của phụ nữ nông thôn châu á trong nông nghiệp và phát triển nông thôn
được thể hiện ở những khía cạnh chủ yếu sau:
2.1 Sự đóng góp của phụ nữ vào lực lượng lao động
Trong hầu hết các nước đang phát triển ở khu vực châu á, phụ nữ đều chiếm một tỷ lệ lớn trong lực lượng lao động của ngành nông nghiệp ấn Độ có tới 89,5% lao động nữ ở nông thôn tham gia sản xuất nông nghiệp, tỷ lệ này ở Việt Nam là 73,0% (fao.org)
ở các nước Nam á, cơ hội tìm kiếm việc làm trong khu vực Nhà nước có xu hướng giảm xuống trong những năm gần
đây, vì thế khi lực lượng lao động gia tăng thì số người làm việc trong khu vực kinh tế tư nhân ngày càng tăng Trong khi đó tỷ lệ nam giới có việc làm ở khu vực Nhà nước cao hơn nhiều so với phụ nữ Điều đó cho thấy rằng phụ nữ đS đóng góp vào lực
Bảng 1 Các chỉ số về sự phát triển con người và sự tham gia của phụ nữ trong sản xuất nông
Tên nước
Xếp hạng HDI
1996
Xếp hạng GDI
1996
Tỷ lệ lao động nữ
trong sản xuất nông nghiệp (%) 1994
Tỷ lệ lao động
có trả
lương (%) 1990
Tỷ lệ lao động gia
đình không được trả lương(%) 1990
Nguồn: UNDP, 1995
Trang 3lượng nghèo đói của thế giới một cách
không cân đối Những phụ nữ nghèo đói
này đS phải kéo dài thời gian làm việc của
mình kể cả ở nhà và bên ngoài để kiếm đủ
tiền nuôi sống gia đình Tính kém hiệu
quả của ngành nông nghiệp đS khiến cho
nó trở thành ngành cuối cùng trong quá
trình lựa chọn, tìm kiếm việc làm ở nhiều
nước trên thế giới và do đó đS tạo ra sự
“phụ nữ hoá” trong sản xuất nông nghiệp
(theo UN/ESCAP 1995) Quá trình “phụ
nữ hoá” trong sản xuất nông nghiệp có xu
hướng gia tăng ở các nước có công nghiệp
nông thôn phát triển, đồng thời phát triển
các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở thành phố
thị xS đS thu hút một lượng lớn những lao
động trẻ khoẻ là nam giới từ khu vực nông
nghiệp, quá trình này diễn ra mạnh mẽ ở
các nước như Bangladesh, Trung Quốc, ấn
Độ và một số vùng nông thôn của Việt
Nam
2.2 Phụ nữ nông thôn với hoạt động sản
xuất nông nghiệp và phát triển các hệ
thống canh tác
Trong thời gian gần đây đS có nhiều
nghiên cứu về vai trò của giới trong phát
triển hệ thống canh tác (kể cả nam giới và
phụ nữ) Qua nghiên cứu cho thấy, ở châu
á cả nam giới và phụ nữ đều tham gia vào
sản xuất nông nghiệp nhưng vai trò giới
thay đổi theo vùng và theo các điều kiện
nông - sinh thái, theo kiểu hệ canh tác,
theo mối liên kết giữa trồng trọt và chăn
nuôi và tuỳ theo cơ hội tìm kiếm việc làm
ở khu vực phi nông nghiệp Mặc dù có sự
khác nhau như vậy nhưng hầu hết những
người phụ nữ đều có vai trò quan trọng
trong việc đáp ứng nhu cầu lương thực -
thực phẩm cho gia đình không chỉ bằng
hoạt động sản xuất và chế biến sản phẩm
mà còn thông qua hoạt động tiêu thụ sản
phẩm trên các thị trường phi chính thống
ở các nước Việt Nam, Lào, Campuchia
Indonesia và Philippines nơi mà sản xuất nông nghiệp là ngành kinh tế chủ yếu thì phụ nữ luôn đảm nhận hầu hết các công việc nặng nhọc trong sản xuất lúa như: làm đất, gieo cấy, bón phân, làm cỏ, tưới nước, thu hoạch và các hoạt động sau thu hoạch (UNICEF) ở Bhutan, trừ khâu cày bừa, phụ nữ đảm nhận hầu hết các khâu của quá trình sản xuất nông nghiệp, ngoài
ra họ còn kiếm tiền bằng các hoạt động bán sản phẩm và đi làm thuê Ngoài ra, phụ nữ nông thôn còn chăn nuôi gia súc, gia cầm để cải thiện chất lượng dinh dưỡng và nâng cao thu nhập cho gia đình
ở châu á nghề làm vườn cũng rất phát triển, cùng với nghề chăn nuôi và sản xuất nông sản, nghề này đS góp phần quan trọng vào việc giải quyết nhu cầu lương thực - thực phẩm cho hộ gia đình Đối với nghề làm vườn người ta cũng thấy rằng phụ nữ thường trồng và chăm sóc rau, quả nhiều hơn nam giới
2.3 Phụ nữ nông thôn với đa dạng sinh học
Phụ nữ nông thôn châu á đóng vai trò chủ chốt trong lĩnh vực đa dạng sinh học,
họ được xem như những người lựa chọn hạt giống, quản lý đa dạng sinh học trong vườn nhà và là người gìn giữ kiến thức bản
địa về các loại cây thực phẩm và cây thuốc (loại trồng và hoang dại) và các sản phẩm
từ rừng Thông qua hoạt động trồng trọt và tìm kiếm thức ăn, phụ nữ nông thôn là những người bảo vệ và quản lý đa dạng sinh học khu vực châu á ở Việt Nam, phụ nữ có vai trò hết sức quan trọng trong hoạt động gìn giữ những kiến thức về cây trồng bản địa Chẳng hạn ở Ba Vì - Hà Tây phụ nữ là người gieo trồng, thu lượm và chế biến những cây thuốc nam có tác dụng chữa bệnh rất tốt, trong khi đó nam giới hầu như không tham gia vào những hoạt
động này (Bùi Thị Minh Tiệp, 2000)
Trang 42.4 Phụ nữ nông thôn với nghề nuôi
trồng thuỷ sản
Cá và các sản phẩm từ cá là một phần
trong toàn bộ khẩu phần ăn của người dân
ở nhiều nước và cũng là một ngành kinh tế
quan trọng ở một số nước trong khu vực
Phụ nữ nông thôn tham gia vào cả hai khu
vực đó là chăn nuôi cá theo kiểu thủ công
và chế biến thuỷ hải sản ở các xí nghiệp
công nghiệp Bằng hoạt động của mình
trong ngành thuỷ sản phụ nữ không chỉ
góp phần làm tăng thu nhập cho gia đình
mà còn làm tăng thêm nguồn thu ngoại tệ
cho đất nước
ở ấn Độ và Lào, phụ nữ đánh bắt tôm
cá nước ngọt bằng lưới, còn ở Philippines
thì phụ nữ đánh cá bằng xuồng ở những
vùng nước lợ ven biển (FAO,1987) Xem
xét vai trò của phụ nữ ở vùng vịnh Bengal,
Madhu (1989) đS xác định được tính đa
dạng của lao động nữ trong nghề thuỷ sản
như sau: ″ngoài vai trò là vợ, là mẹ, là
người quản lý gia đình (những công việc
đS lôi cuốn họ suốt từ sang sớm đến tối)
những ngư dân nữ còn tham gia vào thị
trường cá với vai trò của những người bán
lẻ, người bán đấu giá hoặc các đại lý bán
buôn; họ đan và sửa chữa lưới; thu lượm
trứng tôm và cá từ dưới nước để bán cho
những nông dân nuôi cá; ngoài ra họ còn
là những công nhân chế biến tôm, phơi và
ướp cá, chế biến ra hàng loạt các sản phẩm
từ cá”
2.5 Phụ nữ với các hoạt động sau thu hoạch
Phụ nữ nông thôn châu á có vai trò
quan trọng trong các hoạt động sau thu
hoạch của hầu hết các sản phẩm: từ cây
trồng làm lương thực, thực phẩm của hộ
đến cây hàng hoá, từ sản phẩm thu hoạch
ở vườn đến sản phẩm từ biển Hoạt động
của phụ nữ trong lĩnh vực này rất đa dạng
như: xay xát lúa gạo ở Indonesia, làm
bánh ở Nepal và Việt Nam, thái măng tre
để ngâm dấm và đóng hộp ở Nhật Bản,
chế biến hạt cây có dầu ở Trung Quốc, rửa
và cắt lát rau quả để đóng hộp ở ấn Độ và một số nước khác, phơi (sấy) cá ở Sri Lanka, làm mứt kim chi ở Hàn Quốc, và
đóng hộp cá ngừ để xuất khẩu ở Thái Lan Ngoài ra, trong hàng triệu nông hộ ở châu
á, việc chế biến thực phẩm phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của hộ cũng thuộc về phụ nữ Ngày nay, các nước trong khu vực đang đô thị hoá với tốc độ nhanh nên nhu cầu tiều dùng sản phẩm đS chế biến cũng ngày càng tăng, chính vì vậy cần có nhiều phụ nữ làm việc trong lĩnh vực sau thu hoạch hơn Song song với hoạt động chế biến thực phẩm theo tiêu chuẩn chính thức, phụ nữ còn là những người sơ chế thực phẩm, bán với giá rẻ nhằm phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của tầng lớp dân cơ
có thu nhập thấp
2.6 Phụ nữ với vai trò là chủ hộ Mặc dù vẫn còn rất nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề chủ hộ nữ song phải thừa nhận một thực tế là chủ hộ nữ chiếm một
số lượng đáng kể ở khu vực châu á Mencher và Joan (1993) cho rằng ở vùng bán lục địa của ấn Độ phụ nữ nói chung
và nữ chủ hộ nói riêng có vai trò quyết
định đến sự sống còn của nông hộ
Khi mà sự di cư của lực lượng nam giới
ra khỏi khu vực nông nghiệp và nông thôn ngày càng gia tăng do họ tìm kiếm được việc là ở nước ngoài và khu vực thành thị thì vai trò của người phụ nữ càng trở nên quan trọng hơn
Hiện nay, tình trạng nam giới vùng nông thôn của các nước Thái Lan, Philippines, ấn Độ và Việt Nam, ra thành phố làm việc ngày càng tăng đS khiến cho phụ nữ phải gánh vác thêm các công việc nặng nhọc của sản xuất nông nghiệp và các ngành nghề khác ở Trung Quốc, phụ nữ có thể vừa là nông dân, vừa là chủ các
xí nghiệp công nghiệp địa phương do
Trang 5chính phủ có một chương trình di chuyển
nguồn lực lao động trong nước nhằm đáp
ứng nhu cầu lao động cho quá trình
chuyển đổi nền kinh tế (Croll,1995) ở
Bangladesh, những người đàn ông không
có đất đi tìm kiếm việc làm ở thành phố và
để lại toàn bộ công việc gia đình cho
người phụ nữ Do đó, phân tích về sự vất
vả của những chủ hộ nữ ở nông thôn
(trong những điều kiện kinh tế khác nhau)
sẽ giúp cho chính phủ có những chương
trình can thiệp phù hợp
Nói chung, định kiến của xS hội về phụ
nữ đS ngăn cản họ tiếp cận với những cơ
hội phát triển kinh tế Singh (1993) cho
rằng: “ở ấn Độ, mặc dù chính sách của
Nhà nước xác định những nữ chủ hộ là
nhóm mục tiêu đặc biệt của chương trình
hỗ trợ phát triển, song trên thực tế chính
sách này vẫn không được biến thành hành
động ở cấp bang và cấp địa phương”
2.7 Phụ nữ nông thôn với nền nông
nghiệp hàng hoá
Sự đóng góp của phụ nữ châu á trong
ngành sản xuất lúa đS có sự thay đổi rõ
rệt, phụ nữ các nước ấn Độ, Thái Lan và
Việt Nam không chỉ tham gia vào sản xuất
lúa trên đồng ruộng mà họ còn là lực
lượng quan trọng trong xuất khẩu lúa gạo
của các nước này Lao động nữ trong
ngành chè, cà phê và cao su cũng tương tự,
họ không những góp phần thúc đẩy sản
xuất phát triển mà còn làm tăng thu nhập
của ngành nói chung và của hộ nói riêng
Chính phụ nữ chứ không phải ai khác đS
thực hiện thành công công cuộc chuyển
nền nông nghiệp từ sản xuất tự cấp tự túc
sang sản xuất hàng hoá ở các nước đang
phát triển thuộc khu vực châu á
3 Kết luận
Mặc dù phải gánh vác những công việc
gia đình nhưng phụ nữ nông thôn châu á vẫn đóng vai trò quan trọng trong các hoạt
động sản xuất, chế biến và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp
Trong điều kiện công nghiệp hoá - hiện
đại hoá đang diễn ra ở khắp các nước châu
á, vai trò của phụ nữ nông thôn ngày càng trở nên quan trọng hơn trong việc tạo thu nhập từ nông nghiệp của hộ Tuy nhiên, phụ nữ nông thôn cũng là những người chịu nhiều thiệt thòi cả về vật chất và tinh thần, vì thế họ cần phải nhận được sự quan tâm, hỗ trợ của các chương trình phát triển
“vì sự tiến bộ của phụ nữ”, giúp cho họ trở thành những người chủ thực sự của xS hội
Tài liệu tham khảo
Croll, Elizabeth (1995), Rural migration in rural development in the evolving market economy, UNDP, New York
FAO (1987), Women in Fisheries, Rome FAO (1998), Rural women and Food security: current situation and perspectives, Rome FAO, Sustainable Development Department, fao.org/sd/women_index
Madhu, S R (1989), Fisher women of bay of Bengal, Nagaicalm Quarterly
Mencher, Joan P (1993), Female-headed, female-supported households in India: who are and what are their survival strategies Singh, Andrea Menefe (1993), Defining and targetting female-headed households for development assistance in South Asia Bùi Thị Minh Tiệp (2000), Vai trò của phụ nữ Dao trong phát triển kinh tế hộ gia đình tại bản Yên Sơn - Ba Vì - Hà Tây, Luận văn thực tập tốt nghiệp, Đại học Nông nghiệp I
- Hà Nội
UN/ESCAP (1995), Improving the access of women to formal credit and financial institution windows of opportunity, New York, United Nations
UNICEF, Empowering women: experiences in East Asia and the Pacific
