Phép liên tưởng Phân tích diễn ngôn

Phép liên tưởng là một phương thức liên kết thể hiện ở việc sử dụng trong chủ ngôn và kết ngôn những ngữ đoạn từ hoặc nhóm từ có liên quan về nghĩa với nhau thông qua một số ít nét nghĩ

PHÉP LIÊN TƯỞNG

VŨ THỊ TRÀ MY

VÕ KIỀU THIÊN

TRANG

C LỤC

I.PHÉP LIÊN TƯỞNG

II PHÂN LOẠI PHÉP LIÊN TƯỞNG

1 LIÊN TƯỞNG ĐỒNG LOẠI

2 LIÊN TƯỞNG KHÔNG ĐỒNG LOẠI

NHẬN XÉT.

Phép liên tưởng là một phương thức liên kết thể hiện ở việc sử dụng trong chủ ngôn và kết ngôn những ngữ đoạn ( từ hoặc nhóm từ) có liên quan về nghĩa với nhau thông qua một

số ít nét nghĩa chung và không chứa nét nghĩa đối lập.

PHÉP LIÊN

TƯỞNG

Ngữ đoạn tham gia phép liên tưởng ở chủ ngôn

chính là chủ tố

Ngữ đoạn ở kết ngôn ( kết tố) trong phương thức

này sẽ gọi là liên tố.

5

Phép liên tưởng có thể được phân loại theo tính

chất của hai yếu tố liên kết hoặc theo mối quan hệ giữa chúng.

Việc quan sát hoạt động của phép liên tưởng trên văn bản cho thấy rằng các yếu tố liên

kết có thể quy về 7 loại theo 3 dạng

Loài

người

b) Loài vật

c) Sự vật

d) Hiện tượng

e) Khái niệm

f) Hành động

g) Sự việc

Các loại a-f thường thể hiện bằng từ, còn loại g bao giờ

cũng thể hiện bằng cụm từ

PHÉP LIÊN TƯỞNG ĐỒNG CHẤT

Phép liên tưởng sẽ gọi là đồng chất nếu chủ tố và liên tố đều thuộc cùng một loại

PHÉP LIÊN TƯỞNG KHÔNG ĐỒNG CHẤT

Phép liên tưởng sẽ gọi là không đồng chất nếu chủ tố và liên tố thuộc

Theo tính chất của mối quan hệ giữa chủ tố

và liên tố, phép liên tưởng có thể chia thành

3 LT định lượng

4 LT định vị

5 LT định chức

6 LT đặc trưng

7 LT nhân quả

”

Cái riêng chỉ tồn tại trong

mối liên hệ đưa đến cái

chung Cái chung chỉ tồn

tại trong cái riêng, thông

qua cái riêng

[ Lênin 1981, tr381]

PHÉP LIÊN TƯỞNG

ĐỒNG CHẤT

“Chất liệu” dùng làm hai yếu

tố liên kết ở nhóm này đều thuộc cùng một trong số 6 loại đầu

( loài người, loài vật…, hành động), và thường cũng thuộc cùng một từ loại ( danh từ, động từ hoặc số từ).

1

FIRST MIDLE LAST

Kiểu 1:

Liên tưởng bao hàm

Trong kiểu liên tưởng này, chủ tố và liên tố chỉ những đối tượng có quan hệ bao hàm với nhau Quan hệ bao hàm

ở đây là bao hàm giữa một cái chung, cái toàn thể với cái riêng, cái bộ phận, chứ không phải bao hàm theo kiểu giống- loài như ở thế đồng nghĩa lâm thời Tuy trật

tự giữa từ chỉ cái chung và từ chỉ cái riêng không cố định, nhưng những số liệu khảo sát trên văn bản cho thấy rằng thứ tự chung- riêng có tần số xuất hiện cao hơn thứ tự riêng-chung.

Liên tưởng bao

Theo mức độ gắn

bó giữa các vật quy chiếu của 2 yếu tố liên kết thành hai quan hệ.

Khả li ( có thể tách rời

ra)

Khả li ( có thể tách rời

ra)

Bất khả li ( không thể tách rời ra).

Bất khả li ( không thể tách rời ra).

Company Name

Liên tưởng bao hàm phân loại theo dạng và

loài của các yếu tố liên kết

Ví dụ:

Hành động Mẹ ta nghèo, rau cháo nuôi ta, đau khổ bốn nghìn năm, chắt chiu từng hạt gạo nuôi ta.

+ Khái niệm:Đêm đầy sao, chi chít những sao, như lòng mẹ,

như lòng em đứng ở bên đường

+ Loài vật: Những con thuồng luông mình đen chúi dàiloằng ngoài,

chân đỏ chót tua tủa như chùm rễ xoan

Loài người:Nó nằm úp mặt vào đất, nước mắt thấm xuống làm tảng đất cầy

nhão ra, da mặt nó cứng lại, dính ập vào hòn đất mới cầy vỡ.

FIRST MIDLE LAST

Kiểu 2:

Liên tưởng đồng loại

Liên tưởng đồng loại là kiểu liên tưởng của những đối tượng đồng chất ngnag hàng với nhau, không phân biệt được cái nào bao hàm trong cái nào Chúng đều là những cái riêng của cùng một cái chung, những giống của cùng một loài Chính nhờ những quan hệ đồng loại đó mà chúng tạo nên sự liên kết chặt chẽ giữa hai phát ngôn.

Ví dụ

Second image caption here

+ Loài người:Bộ đội xung phong Du kích nhào theo

(Nguyễn Thi, Người mẹ cầm súng)

+ Loài vật:Bắt đầu từ gà gáy một tiếng, trâu bò lục-tục

kéo thợ cầy đến đoạn đường phía trong điếm tuần

(Tắt đèn – Ngô Tất Tố)+ Sự vật:Áo anh rách vai / Quần tôi có vài mảnh vá 

(Đồng chí – Chính Hữu)

+ Hiện tượng: Đó là khi người ta thấy hoang hoải, chán

chường, sau một giấc dài, mở mắt ra, vẫn gió đìu hiu, vẫn

nắng võ vàng trên những cánh đồng hoang lạnh

( Cánh Đồng bất tận – Nguyễn Ngọc Tư)

+ Khái niệm:Quê hương anh nước mặn, đồng chua 

(Đồng chí – Chính Hữu)

+ Hành động: (…), ông xúc tô cơm, ngồi ngoài gốc cây

vú sữa già đã cưa thành cái đôn, vừa ăn vừa nhìn cây

chanh núm bắt đầu ra trái

Kiểu liên tưởng đồng loại khá gần với kiểu đối lâm thời Nó sẽ chuyển thành đối lâm thời, khi bị giới hạn trong hai đối tượng và nhất là khi có từ nối tương phản đi kèm.

Liên tưởng định

lượng hợp – phân

Liên tưởng định lượng hợp phân: là khi

một trong hai yếu tố liên kết là một số

từ chỉ số lượng chung, yếu tố liên kết

kia là số

Ở trường hợp này, trước số từ chỉ số lượng

chung trong kết ngôn thường có các phụ từ chỉ toàn bộ cả, tất cả… đi kèm.

Có thể lược bỏ danh từ sau số từ, nhưng kkhi

đó sự có mặt của phụ từ chỉ toàn bộ ở trước

VD:Hai người cùng mỏi mệt Hai người cùng bứt rứt Một người ngồi quạt

phành phạch Một người ngồi gãi cái

đầu tổ quạ đến mấy tháng nay chưa gội

(Con mèo – Nam Cao_

Khi các số lượng bộ phận bằng một và được liệt kê thì nó có thể được thể hiện

bằng số từ một hoặc đơn thuần là bằng các danh từ đếm được số đơn Còn khi

nói từng số lượng bộ phận nói chung thì

nó được thể hiện bằng các từ mỗi.

VD: Cái Tý, thằng Dầnmỗi đứa nấp một

Liên tưởng định lượng đối chiếu: Là kiểu

liên tưởng mà các số lượng được đối chiếu với nhau, thường theo xu thếtăng dần hoặc giảm dần.

VD: Cách năm trăm thước, chúng dừng lại, triển

khai đội hình …[+ 11 phát ngôn]

Ba trăm thước, Nghiêu hơi ghé mắt lên bờ giếng

PHÉP LIÊN TƯỞNG

KHÔNG ĐỒNG CHẤT “Chất liệu” dùng làm hai yếu tố liên kết ở nhóm này không nhất thiết phải thuộc cùng một loại:

Chúng có thể thuộc những loại khác nhau, những từ loại khác nhau, có thể là từ hoặc nhóm từ.

2

FIRST MIDLE LAST

Ví dụ

Second image caption here

Phổ biến nhất là sự định vị cho người, sự vật trong không gian

VD:Cách đây ít lâu, mình còn là sinh viên Bây giờ thì xa vời lắm rồi những ngày cắp sách lên giảng đường, nghe

thầy Đường, thầy Đạo

(Mãi mãi tuổi 20 – Nguyễn Văn Thạc)Bên cạnh đó, còn có thể gặp liên tưởng định vị cho hiện tượng; định vị giữa hành động với không gian diễn ra hành động; và liên tưởng định vị trong thời gian

VD1: Sáng rồi Phương Đông rực rỡ một màu hồng chói

lọi (liên tưởng định vị cho hiện tượng)

(Nguyễn Trung Thành, Đường chúng ta đi)

VD2:Cả nhà đúng bốn người, bốn người chất cả vào một cái giường (liên tưởng định vi hành động – không gian)

(Trăng sáng – Nam Cao )

VD3: Tối nay lại có giăng.(Liên tưởng định vị sự vật – thời

gian)

(Trăng sáng – Nam cao)

FIRST MIDLE LAST

Second image caption here

Đối với người, xét về nghề nghiệp, bác sĩ có

chức năng chữa bệnh; nông dân có chức năng làm ruộng,… Cùng một chủ thể cũng có nhiều chức năng điển hình khác nhau Đây là định

chức theo dạng chủ thể - hành động.

VD:

Các bộ phận trên cơ thể cũng có chức năng đặc thù của chúng Đây là định chức theo dạng công cụ - hành động

VD:Ánh mắt vô hồn không cảm xúc như nhắc nhở đối

phương khi nhìn vào: " Hãy tránh xa tôi ra"  

(Phía sau giảng đường)

Ví dụ

Second image caption here

Phổ biến hơn là liên tưởng định chức của sự vật Đây cũng

(Thời xã vắng – Lê Lựu)

Phần lớn trường hợp liên tưởng định chức đều là quan hệ giữa một danh từ ( danh ngữ) với động từ ( động ngữ) Tuy nhiên ta cũng gặp trường hợp liên tưởng định chức giữa hai danh từ

VD:Trong công tác của tôi, thiếu chiếc đồng hồ chắc thật

là tai hại Đầu óc tôi lúc nào cũng nghĩ đến chuyện giờ

giấc.

FIRST MIDLE LAST

VD:Sương dày nên đạn chưa căng Tiếng nổ không chát chúa

mà âm âm Đèn vỡ tung, đạn xuyên qua phao dầu, đạn phá

rách toang bia

Ở kiểu liên tưởng này, dấu hiệu thường được

thể hiện bằng cụm từ.

FIRST MIDLE LAST

Kiểu 7:

Liên tưởng nhân quả

Trong kiểu liên kết liên tưởng này, nguyên nhân thường

(Triệu Huấn, Ánh sao băng)

+ Nguyên nhân là sự việc ( kết quả thường cũng là sự việc)

VD:Bao giờ chạch đẻ ngọn đa /Sáo đẻ dưới nước thì ta lấy mình (Ca dao)

PHÉP LIÊN

TƯỞNG

Độ độc lập giữa các phát ngôn phụ thuộc vào

FOR YOUR

TIME