Đại diện và các loại đại diện

Các chủ thể khác của quan hệ dân sự là pháp nhân , hộ gia đình, tổ hợp tác đều hoạt động thông qua hành vi của những người nhất định có thẩm quyền đại diện cho chủ thể đó.. So với khoản

PHẦN MỞ ĐẦU

Bộ luật dân sự năm 2005 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ 7 thông qua ngày 14/6/2005 có hiệu lực

từ ngày 1/1/2006 Đây là bộ luật lớn nhất nước ta hiện nay Với 777 điều luật, Bộ luật dân sự điều chỉnh các quan hệ xã hội có tính phổ biến trong đời sống của nhân dân ta hiện nay Đại diện là một trong những quan hệ pháp luật được luật dân sự điều chỉnh Đây là một quan hệ pháp luật tương đối phức tạp, Bộ luật dân sự 2005 dành hẳn một chương gồm 11 điều ( điều 139 – điều 148) quy định về quan hệ pháp luật này Bài viết dưới đây sẽ đi sâu phân tích về những nội dung của quan hệ Đại diện và các loại đại diện

NỘI DUNG

I Khái niệm đại diện

1 Định nghĩa

Trong giao lưu dân sự, các chủ thể có thể tự xác lập, thực hiện giao dịch dân sự nhưng trong trường hợp nhất định có thể thông qua hành vi của người khác là người đại diện

Theo quy định tại khoản 1 – Điều 139 BLDS 2005: “ Đại diện là việc một người( sau đây gọi là người đại diện) nhân danh và vì lợi ích của người khác( sau đây gọi là người được đại diện) xác lập, thực hiện giao dịch trong phạm vi đại diện”

Như vậy, đại diện là một quan hệ pháp luật dân sự bao gồm người đại diện và người được đại diện Người được đại diện có thể là cá nhân không

có năng lực hành vi, chưa đủ năng lực hành vi nên theo quy định của pháp luật, phải có người đại diện theo quy định của pháp luật “ Người” trong định nghĩa trên không phải chỉ một cá nhân cụ thể mà chỉ tất cả các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự

Cá nhân có đầy đủ năng lực hành vi (trừ trường hợp quy định tại khoản 2 – Điều 143 bộ luật này) có thể ủy quyền cho người khác làm đại diện theo ủy quyền của mình Các chủ thể khác của quan hệ dân sự là pháp nhân , hộ gia đình, tổ hợp tác đều hoạt động thông qua hành vi của những người nhất định có thẩm quyền đại diện cho chủ thể đó Tuy nhiên, cá nhân không được người khác đại diện cho mình nếu pháp luật quy định họ phải tự xác lập giao dịch đó ( Khoản 2 – Điều 139).Ví dụ: Pháp luật không cho phép một cá nhân ủy quyền cho người khác thay mình làm thủ tục li hôn, kết hôn, lập si chúc… ( những công việc liên quan đến yếu tố nhân thân)

So với khoản 1 – Điều 148 BLDS 1995 “ Đại diện là việc một người nhân danh người khác xác lập thực hiện giao dịch dân sự trong phạm vi thẩm quyền đại diện” thì khoản 1 – Điều 139 BLDS 2005 đã nhận mạnh hơn trách nhiệm của người đại diện, từ đó có cơ sở pháp lý để giải quyết những trường hợp đại diện xác lập, thực hiện các quan hệ dân sự không xuất phát từ lợi ích của người được đại diện

2. Đặc điểm

Ngoài đặc điểm của quan hệ pháp luật nói chung, quan hệ đại diện có những đặc điểm riêng sau:

• Đại diện làm phát sinh hai mối quan hệ cùng song song tồn tại là quan hệ bên trong và quan hệ bên ngoài

Quan hệ bên trong là quan hệ hình thành giữa người đại diện và người được đại diện Người đại diện là người nhân danh người được đại diện xác lập quan hệ với người thứ ba, vì lợi ích của người được đại diện Người được đại diện là người tiếp nhận các hậu quả pháp lý do người đại diện xác lập, thực hiện đúng thẩm quyền đại diện Quan hệ này có thể được hình thành từ hợp đồng hoặc theo quy định của pháp luật VD: Theo quy định tại điều 21 – BLDS thì mọi giao dịch dân sự của người chưa đủ 6 tuổi phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện chứ không phải theo hợp đồng

Quan hệ bên ngoài là quan hệ giữa người đại diện với người thứ ba Quan hệ bên trong là cơ sở hình thành nên quan hệ bên ngoài Quan hệ bên ngoài thực hiện bởi quan hệ bên trong Tuy nhiên, trên thực tế vẫn tồn lại quan hệ giữa người được đại diện và người thứ ba về lợi ích và trách nhiệm

• Trong quan hệ đại diện, người đại diện nhân danh người được đại diện để xác lập và thực hiện giao dịch dân sự với người thứ ba.

Người đại diện xác lập quan hệ với người thứ ba là nhân danh người được đại diện chứ không phải nhân danh chính bản thân họ, do vậy các quyền và nghĩa vụ do người đại diện thưc hiện trong phạm vi thẩm quyền đại diện với người thứ ba đều thuộc về người được đại diện Người đại diện

có thể được hưởng lợi ích từ người được đại diện do thực hiện hành vi đại diện với người thứ ba chứ không được hưởng bất kỳ lợi ích gì từ người thứ

ba

• Người đại diện tuy nhân danh cho người được đại diện nhưng vẫn có

sự chủ động trong sự xác lập thực hiện giáo dịch

Người đại diện tuy nhân danh người được đại diện và thẩm quyền của

họ bị giới hạn trong phạm vi thỏa thuận hay theo quy định của pháp luật nhưng họ vẫn có sự chủ động trong khi tiến hành các hoạt động cần thiết để

đạt được mục đích là vì mục đích của người được đại diện Ví dụ: A là đại diện theo ủy quyền của B để mua xe máy cho B, A vẫn được thể hiện ý chí của mình trong việc thỏa thuận các điều khoản trong hợp đồng với người thứ

ba nhằm bảo đảm lợi ích tốt nhất cho B

• Trong quan hệ đại diện, người được đại diện trực tiếp thu nhận các kết quả pháp lý do hoạt động của người đại diện thực hiện trong phạm vi thẩm quyền đại diện mang lại.

Các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch dân sự do người đại diện xác lập thực hiện với người thứ ba đều thuộc về người đại diện, nghĩa là quan hệ đại diện phát sinh giữa người được đại diện và người thứ ba chứ không phải giữa người trực tiếp xác lập giao dịch( người đại diện) với người thứ ba

II Phân loại đại diện

Khoản 3 – Điều 139 quy định “ Quan hệ đại diện được xác lập theo pháp luật hoặc theo ủy quyền” Như vậy, theo điều trên ta phân loại đại diện thành hai loại: Đại diện theo pháp luật và đại diện theo ủy quyền

2.1 Đại diện theo pháp luật

• Khái niệm và đặc điểm

Đại diện theo pháp luật là đại diện do pháp luật quy định hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền quy định ( Điều 140 – BLDS 2005)

Từ khái niệm trên có thể rút ra các đặc điểm của hình thức này là:

- Đại diện được quy định theo pháp luật chung là đại diện mặc nhiên, ổn định về người đại diện, về thẩm quyền đại diện…Đó là các trường hợp: Cha,

mẹ đại diện cho con vị thành niên, người đứng đầu pháp nhân đại diện cho pháp nhân, người giám hộ đương nhiên đại diện cho người được giám hộ, chủ hộ gia đình với hộ gia đình, tổ trưởng tổ hợp tác với tổ hợp tác…)

- Đại diện theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền được coi

là đại diện theo quyết định của cơ quan hành chính trong những quyết định riêng biệt Đó là các trường hợp: Người giám hộ cử đối với người được giám

hộ, người được Tòa án chỉ định với người bị hạn chế năng lực hành vi dân

sự Trong một số trường hợp, người đứng đầu pháp nhân có thể được xác định theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền

Căn cứ để hình thành quan hệ này là ý chí của nhà nước, pháp luật quy định mối quan hệ theo pháp luật được xác lập dựa trên các mối quan hệ đã tồn tại sẵn chứ không theo ý chí hay sự thỏa thuận, định đoạt của các chủ thể

• Các chủ thể trong quan hệ đại diện theo pháp luật

- Người được đại diện:

+ Nếu người được đại diện là cá nhân thì phải là người không có khả năng trực tiếp tham gia vào bất kỳ giao dịch nào nên pháp luật quy định phải có những chủ thể có nghĩa vụ bảo vệ quyền lợi cho họ trong việc xác lập, thực hiện các giao dịch dân sự Đó là những người không có năng lực hành vi dân

sự đầy đủ( người chưa thành niên), người được giám hộ, người không có năng lực hành vi dân sự ( người chưa đủ 6 tuổi), người bị Tòa án ra quyết định tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự

+ Nếu người được đại diện là pháp nhân, tổ hợp tác, hộ gia đình khi tham gia vào giao dịch dân sự bắt buộc phải thông qua người đại diện

- Người đại diện: Phải là người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ Người đại diện theo pháp luật phải là người có mối quan hệ đặc biệt với người được đại diện: Quan hệ huyết thống ( VD: Cha mẹ với con cái,…), quan

hệ pháp lý ( VD: Quan hệ giám hộ…)

• Các căn cứ để nhận biết các quan hệ đại diện theo pháp luật đang

tồn tại:

- Căn cứ vào giấy khai sinh của con chưa thành niên để biết ai là người đại diện theo pháp luật

- Căn cứ vào giấy xác nhận của Ủy ban nhân dân xã, phường nơi người giám hộ cư trú để biết ai là người đại diện theo pháp luật của người được giám hộ

- Căn cứ vào quyết định của tòa án khi tuyên bố một người bị hạn chế hay mất năng lực hành vi dân sự để biết ai là người đại diện cho người này

- Căn cứ vào sổ hộ khẩu của gia đình để biết ai là người đại diện theo pháp luật cho hộ gia đình

- Căn cứ vào hợp đồng hợp tác có xác nhận của Ủy ban nhân dân xã, phường để biết ai là người đại diện cho tổ hợp tác

- Căn cứ vào giấy đăng kí kinh doanh, điều lệ của công ty để biết được ai

là người đại diện theo pháp luật của pháp nhân

Tóm lại, quan hệ đại diện theo pháp luật là quan hệ dân sự mang tính ổn định và bền vững dựa trên mối quan hệ giữa người đại diện và người được đại diện là mối quan hệ huyết thống hay mối quan hệ pháp lý Vì vậy người đại diện vì trách nhiệm với người được đại diện và không được hưởng công trong mối quan hệ này

2.2 Đại diện theo ủy quyền

• Khái niệm và đặc điểm

Theo Khoản 1 Điều 142: “Đại diện theo ủy quyền là đại diện được

xác lập theo sự ủy quyền giữa người đại diện và người được đại diện” ,

Từ khái niệm trên có thể rút ra các đặc điểm của hình thức này là:

- Đại diện theo ủy quyền là hình thức đại diện tự nguyện, theo sự thỏa thuận giữa người đại diện và người được đại diện, thể hiện bằng hợp đồng

ủy quyền ( giấy ủy quyền ) Trên thực tế, việc đại diện theo ủy quyền diễn ra rất phổ biến, các bên có thể thỏa thuận cho nhau tiến hành giao dịch dưới nhiều hình thức, kể cả bằng miệng; tuy nhiên đối với các trường hợp pháp luật qui định việc ủy quyền phải được lập thành văn bản thì phải tuân theo hình thức đó mới có giá trị pháp lý

- Ủy quyền là căn cứ làm phát sinh quan hệ giữa người đại diện và người được đại diện; đồng thời nó cũng là cơ sở để người ủy quyền tiếp nhận các kết quả pháp lý do hoạt động ủy quyền mang lại Vì vậy khi ủy quyền phải xác định rõ phạm vi đại diện, thời hạn thời hiệu của việc phát sinh, chấm dứt

ủy quyền, mức độ ủy quyền … trong hợp đồng ủy quyền

- Khác với đại diện theo pháp luật, hai bên chủ thể trong quan hệ đại diện đều phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ trường hợp qui định tại

Khoản 2 Điều 143 BLDS 2005 “ người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có

thể là người đại diện theo ủy quyền, trừ trường hợp pháp luật qui định giao dịch dân sự phải do người từ đủ 18 tuổi trở lên xác lập, thực hiện”

•Các chủ thể trong quan hệ đại diện theo ủy quyền:

- Người đại diện theo ủy quyền có các loại:

+ Đại diện theo ủy quyền của cá nhân: đại diện theo ủy quyền của cá nhân có thể là cá nhân, ví dụ: A ủy quyền cho B đứng ra kí kết hợp đồng thuê nhà; đại diện theo ủy quyền của cá nhân cũng có thể là pháp nhân, ví dụ: A ủy quyền cho công ty luật X đứng ra kí kết hợp đồng thuê nhà

+ Đại diện theo ủy quyền của pháp nhân: là người đại diện theo pháp luật của pháp nhân ủy quyền cho người khác xác lập thực hiện giao dịch dân

sự Ví dụ: A là tổng giám đốc của công ty Y, đồng thời là người đại diện theo pháp luật của công ty này A ủy quyền cho B là nhân viên công ty thay mình

kí kết hợp đồng mua bán vật liệu xây dựng với công ty Z Trong trường hợp này B là người đại diện theo ủy quyền của công ty Y

+ Đại diện theo ủy quyền của hộ gia đình và tổ hợp tác: người được

ủy quyền chỉ có thể là thành viên trong hộ gia đình hay trong tổ hợp tác mà thôi

- Người được ủy quyền phải là người có năng lực hành vi dân sự đầy

đủ (trừ trường hợp người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi có thể có quyền là người đại diện trong một số trường hợp nhất định theo qui định tại Khoản 2 Điều 143 BLDS 2005 )

• Căn cứ pháp lý để nhận biết quan hệ ủy quyền là hợp đồng ủy quyền hoặc giấy ủy quyền Hợp đồng ủy quyền và giấy ủy quyền có thể do

pháp luật qui định, nếu pháp luật không qui định các bên có thể tự thỏa thuận để lựa chọn hình thức công chứng, chứng thực cho hợp đồng ủy quyền của mình

Tóm lại, ủy quyền là phương tiện pháp lý cần thiết tạo điều kiện cho

cá nhân, pháp nhân và các chủ thể khác của quan hệ dân sự, bằng nhiều hình thức khác nhau có thể tham gia vào giao dịch dân sự một các thuận lợi nhất, đảm bảo thỏa mãn nhanh chóng các lợi ích mà chủ thể quan tâm Người đại diện trong quan hệ ủy quyền có thể được hưởng lương, lợi ích từ quan hệ ủy quyền nếu các bên có thỏa thuận trong hợp đồng ủy quyền

III Phạm vi thẩm quyền đại diện.

Người đại diện thực hiện hành vi nhân danh người được đại diện bởi vậy cần phải có một giới hạn nhất định cho hành vi đó Giới hạn này là

phạm vi thẩm quyền đại diện Việc xác định phạm vi thẩm quyền có ý nghĩa

sẽ mang lại những ý nghĩa pháp lý rất quan trọng, đó là: Khi người đại diện thực hiện hành vi trong phạm vi đại diện thì mới làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của người được đại diện với người thứ ba Ngoài ra phạm vi đại diện còn là căn cứ để xem xét tính hiệu lực của một số giao dịch do người đại diện xác lập, nếu người đại diện vượt qua thẩm quyền cho phép thì họ phải tự chịu trách nhiệm về hành vi của mình Như vậy: Phạm vi thẩm quyền đại diện là giới hạn quyền, nghĩa vụ theo đó người đại diện nhân danh người được đại diện xác lập, thực hiện GDDS với người thứ ba Tùy thuộc vào quan hệ đại diện là đại diện theo pháp luật hay đại diện theo ủy quyền mà phạm vi thẩm quyền đại diện được xác định khác nhau (Khoản 1, 2 Điều 153 BLDS 2005)

*

Phạm vi thẩm quyền của người đại diện theo pháp luật.

- Đại diện theo pháp luật là đại diện do pháp luật qui định hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định nên thẩm quyền của người đại diện theo pháp luật được pháp luật quy định hoặc thể hiện trong quyết định cử người đại diện của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền Việc xác lập đại diện này thường không phụ thuộc vào ý chí của người được đại diện Khoản 1 Điều

144 BLDS quy định: “Người đại diện theo pháp luật có quyền xác lập, thực

hiện mọi giao dịch dân sự vì lợi ích của người được đại diện, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác” Như vậy pháp luật cho phép người đại diện

theo pháp luật có quyền chủ động tối đa trong việc lựa chọn, xác lập và thực hiện các giao dịch liên quan đến người được đại diện nhưng phải xuất phát

vì lợi ích của người được đại diện

- Trong trường hợp đại diện cho người bị hạn chế NLHVDS có một số nét đặc biệt riêng Chính người bị hạn chế NLHVDS vẫn trực tiếp tham gia giao kết hợp đồng, nhưng với sự chấp thuận của người đại diện Người đại diện

chỉ đống vai trò giám sát, đồng ý hay không đồng ý cho việc xác lập giao dịch Nếu giao dịch đó không làm ảnh hưởng đến lợi ích của chính người đại diện, của những người thân thích trong gia đình của người bị hạn chế NLHVDS thì người đại diện cho phép người bị hạn chế NLHVDS xác lập, thực hiện giao dịch

* Phạm vi thẩm quyền của người đại diện theo ủy quyền.

- Đại diện theo uỷ quyền là đại diện được xác lập theo sự uỷ quyền giữa

người được đại diện và người đại diện nên “phạm vi thẩm quyền đại diện

theo ủy quyền được xác lập theo sự ủy quyền” ( Khoản 2 Điều 144 BLDS

2005) và phụ thuộc vào ý chí của hai bên: bên đại diện và bên được đại diện

So với phạm vi thẩm quyền của người đại diện theo pháp luật thì phạm vi

thẩm quyền của người đại diện theo ủy quyền bị hạn chế hơn bởi “người đại

diện chỉ được thực hiện giao dịch dân sự trong phạm vi đại diện” (Khoản 3

Điều 144 BLDS 2005) Phạm vi của người đại diện theo ủy quyền được xác định trong văn bản ủy quyền và người đại diện theo ủy quyền chỉ được thực hiện phạm vi pháp lý trong khuôn khổ văn bản ủy quyền quy định

- Để bảo vệ lợi ích chính đáng cho người thứ ba, là người xác lập GDDS với

người đại diện, pháp luật quy định “Người đại diện phải thông báo cho

người thứ ba trong giao dịch dân sự về phạm vi đại diện của mình” (Khoản

4 Điều 144 BLDS 2005) Việc có một thông báo rõ ràng về việc đại diện cũng như phạm vi đại diện sẽ tránh được những rắc rối về sau trong quá trình thực hiện hợp đồng Thông báo rõ ràng, đầy đủ về có đại diện trong giao kết là hành lang pháp lý an toàn cho người đại diện cũng như người uỷ

quyền Ngoài ra pháp luật còn quy định “ Người đại diện không được xác

lập, thực hiện các giao dịch dân sự với chính mình hoặc với người thứ ba

mà mình cũng là người đại diện của người đó, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác” (Khoản 5 Điều 144 BLDS 2005) Quy định này nhằm ngăn