Thế giới nghệ thuật thơ trần đăng khoa thời niên thiếu

Sau này lớn lên, tôi biết đượctác giả của những vần thơ đã theo mình suốt thời thơ ấu là Trần Đăng Khoa, và càngthú vị hơn khi biết rằng những bài thơ đó được sáng tác từ khi tác giả còn

LỜI CẢM ƠN

Thực tế luôn cho thấy, sự thành công cũng đều gắn liền với những sự hỗ trợ, giúp

đỡ của những người xung quanh dù cho sự giúp đỡ đó là ít hay nhiều, trực tiếp haygián tiếp Trong suốt thời gian qua em đã nhận được sự quan tâm, chỉ bảo , giúp đỡcủa thầy cô, gia đình và bạn bè xung quanh

Với tấm long biết ơn sâu sắc, em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến quýthầy cô của trường Đại Học Quảng Bình, đã dùng những tri thức và tâm huyết củamình để có thể truyền đạt cho chúng em trong vốn kiến thức quý báu trong suốt thờigian học tập tại trường Đặc biệt em xin chân thành cảm ơn cô Tuyết đã tận tâm chỉbảo hướng dẫn em qua từng buổi học, thảo luận về đề tài nghiên cứu Nhờ có nhữnglời hướng dẫn, dạy bảo đó , bài luận văn này của em đã hoàn thành một cách suất sắcnhất Một lần nữa em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới cô

Vì vốn kiến thức em còn hạn chế, không tránh khỏi những thiếu sót, em rất mongnhận được ý kiến đóng góp của quý thầy cô để bài tiểu luận của em được hoàn thiệnhơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên thực hiện

MỤC LỤC

em thiếu nhi làm thơ: Trần Đăng Khoa, Chu Hồng Quý, Cẩm Thơ, Hoàng Hiếu Nhân,

… mà tiêu biểu nhất là Trần Đăng Khoa

Tuổi thơ tôi và bạn bè tôi đã thuộc làu những câu: trong Hạt gạo làng ta, Nghethầy đọc thơ,… Mặc dù chưa hiểu hết cái hay của những câu thơ đó, chúng tôi vẫncảm nhận được một cái gì đó rất thân thương, gần gũi Sau này lớn lên, tôi biết đượctác giả của những vần thơ đã theo mình suốt thời thơ ấu là Trần Đăng Khoa, và càngthú vị hơn khi biết rằng những bài thơ đó được sáng tác từ khi tác giả còn rất nhỏ.Tập thơ Góc sân và khoảng trời đã nhận được không ít ý kiến đánh giá, phêbình, nhưng chỉ đơn thuần là một vài nhận định, phê bình ngắn ngủi, chung chung vềtổng thể tập thơ hay cảm xúc đối với một vài bài thơ mà người viết cho là tiêu biểu.Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi sẽ góp thêm một cách nhìn, cách cảm tương đốitoàn diện và có hệ thống về một nhà thơ từng được mệnh danh là “thần đồng” cũngnhư khẳng định lại những đóng góp của nhà thơ này Từ đó tìm ra những nghệ thuậtthơ riêng biệt tạo nên phong cách thơ của Trần Đăng Khoa

2 Lịch sử vấn đề

Tập thơ Góc sân và khoảng trời được viết từ năm 1966 đến 1973, in năm

1973 được rất nhiều người quan tâm Tập thơ đã nhận được một số ý kiến phê bình vàđánh giá về nội dung và nghệ thuật như sau:

2.1 Những ý kiến về giá trị nội dung của tập thơ

Nguyễn Văn Long đã xếp thơ Trần Đăng Khoa vào bộ phận văn học thiếu nhi từsau Cách mạng tháng 8 năm 1945 và có những nhận xét rất hay về tập thơ Góc sân và

khoảng trời cũng như về thơ của Trần Đăng Khoa nói chung: “Anh đã viết rất nhiều,rất hay về nông thôn nhỏ bé của mình Đến với thơ anh, ta được sống trong bầu khôngkhí rất riêng, không khí của làng quê nông thôn Việt Nam Trong đó, ông nêu lênnhững ý kiến của nhà nghiên cứu phê bình Nguyễn Đăng Mạnh về “nhà thơ mụcđồng” và khen ngợi “Trần Đăng Khoa luôn cảm nhận đựơc vẻ đẹp trong trẻo, trinhnguyên, thuần nhất của vùng quê dân dã”.

Dương Thu Hương đã nhận định về thiên nhiên và cuộc sống của người nông dântrong thơ Trần Đăng Khoa: Qua đó, Trần Đăng Khoa đã bộc lộ một tình yêu quêhương sâu sắc và truyền cho người đọc tình yêu ấy Với tất cả bạn đọc nước ngoài, quathơ anh, họ cũng hiểu thêm phần nào về phong vị Việt Nam” Chính cây bút nhỏ này

đã làm cho người ta chú ý nhiều hơn đến Việt Nam không chỉ vì Việt Nam là chiếntrường ác liệt lúc bấy giờ mà còn do Việt Năm xuất hiện một hiện tượng thơ đáng tựhào Gerad Gullaume đã thốt lên đầy xúc động khi nói về Trần Đăng Khoa:“Việt Nam,hồn tôi”

Phạm Hổ trong tiểu luận “Đọc lại thơ Trần Đăng Khoa” cho rằng Trần ĐăngKhoa đã không viết về những cái gì xa lạ mà viết những cái ở ngay làng quê mà ngàyngày em trông thấy và “hầu như toàn bộ thơ Trần Đăng Khoa là viết bằng lòng yêuthương…”

Hoài Thanh đã đề cập đến hình ảnh các chú bộ đội trong thơ các em thiếu nhi màđặc biệt là trong thơ Trần Đăng Khoa: “…Hình ảnh chú bộ đội gắn liền với cảnh sắcyêu dấu, với không khí đầm ấm của quê em lại càng thêm gần gũi…”

Trần Đăng Xuyền đã chỉ ra những nhân tố góp phần làm nên hồn thơ cũng nhưmột và đặc điểm trong cái nhìn của Trần Đăng Khoa: nhân tố gia đình, cảnh sắc thiênnhiên ở làng quê, ảnh hưởng của nhà thơ Xuân Diệu, bạn bè, thầy cô và không khí củathời đại kháng chiến chống Mĩ Đó là những nhân tố khách quan bên cạnh tài năngthiên bẩm của Trần Đăng Khoa “Thơ Trần Đăng Khoa chạm đến bản chất, cái cốt lõicủa làng quê Quả thật, trong thơ Trần Đăng Khoa luôn có dấu ấn của thời chiến tranhkhốc liệt của của cuộc kháng chiến chống Mĩ nhưng luôn giữ được vẻ trong trẻo, tươitắn của tâm hồn trẻ thơ

Lã Thị Bắc Lý đã nêu những nội dung cơ bản của thơ Trần Đăng Khoa, trong đónội dung hàng đầu là thiên nhiên nông thôn bởi theo tác giả thì “đây là mảng nội dungnổi bật nhất trong thơ Trần Đăng Khoa” Sự vật trong thiên nhiên thì hầu như ai cũng

biết, cũng nhận thấy nhưng không ai có được cái nhìn như Trần Đăng Khoa Đó là mộtcái nhìn ngộ nghĩnh, đáng yêu mà lại rất sâu sắc: “Thơ Trần Đăng Khoa luôn gợi chobạn đọc cảm nhận về một thiên nhiên nông thôn thuần nhất, tinh nguyên và hết sức thơmộng… thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa không chỉ là sự yên tĩnh thơ mộng màcòn đầy sức sống, luôn luôn vận động và phát triển” Bên cạnh đó, hình ảnh ngườinông dân được nhắc đến Đó là những người dân lam lũ, cực nhọc, chịu thương chịukhó Ngòi bút của Trần Đăng Khoa đã phác họa được “bức chân dung người nông dândũng cảm, tự tin và chiến thắng” Khi viết về điều gì, điều đầu tiên là người cầm bútphải thật hiểu rõ điều đó và cần nhất là phải có tấm lòng sâu nặng Viết về người nôngdân quê mình, Trần Đăng Khoa hội tụ đầy đủ các yếu tố đó Khó có thể tìm thấy ở đâu

có niềm vui tập thể bình dị, trong trẻo như niềm vui đồng ruộng của người nông dânnhư trong thơ Trần Đăng Khoa Qua việc miêu tả cuộc sống ở nông thôn, Trần ĐăngKhoa đã ghi lại “âm vang của thời đại” Tuy nhiên, Trần Đăng Khoa không đi sâumiêu tả cảnh, liệt kê, thống kê các số liệu lịch sử mà “dấu ấn của thời đại dội vào thơanh đã biến thành hình tượng, thành số phận của một lớp người, một thế hệ trong chiếntranh” Thế hệ măng non trong chiến tranh cũng được miêu tả bằng những chi tiết rấtxúc động Các em thiếu nhi tuy ít được sự quan tâm chăm sóc đầy đủ nhưng vẫn luônlạc quan, tin tưởng ở tương lai của dân tộc Chính Trần Đăng Khoa đã là một ví dụđiển hình cho điều đó “Điều kì diệu là Trần Đăng Khoa nhìn cuộc chiến tranh tànkhốc, dữ dội một cách bình thản”

2.2 Những ý kiến về giá trị nghệ thuật của tập thơ

Ngoài những ý kiến nhận xét, phê bình về nội dung còn có những ý kiến xoayquanh mặt giá trị nghệ thuật của tập thơ Góc sân và khoảng trời như sau:

Lã Thị Bắc Lý đã nhận xét rằng Trần Đăng Khoa thường “sử dụng biện phápnhân hóa để miêu tả cảnh vật” Trong cái nhìn “vật ngã đồng nhất” của trẻ con thì TrầnĐăng Khoa đã xem chú chó vàng như một người bạn thân quý với cách gọi những sựvật bằng từ xưng hô: cái na, cu chuối, chị tre, bác nồi đồng, cậu mèo, ông trời, bàsân…Những cảnh vật thiên nhiên trong tập thơ đều chứa đựng một tâm hồn, một sựsống lúc nào cũng sẵn sàng đón nhận ánh sáng Một đặc điểm dễ thấy nhất trong nghệthuật của tập thơ là sự liên tưởng, tưởng tượng độc đáo “…luôn luôn phát hiện ranhững mối liên hệ của chúng hoặc liên tưởng tới những hình ảnh tương đồng khác để

từ đó khái quát lên một cái gì đó cao hơn” Không dừng lại ở đó, tập thơ còn nhận

được những nhận xét về nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ Anh Ngọc đã hết lời ngợi khen

“thứ ngôn ngữ giản dị, chính xác và giàu hình ảnh có thể gây hiệu qủa tình cảm mạnhmẽ”

Chính vì thơ của Trần Đăng Khoa (đặc biệt là tập Góc sân và khoảng trời) chứađựng những yếu tố nội dung và nghệ thuật ấy mà vào những năm 1994-1995 Phạm Hổ

đã viết về Trần Đăng Khoa “thơ Trần Đăng Khoa viết lúc còn bé đã chịu sự thử tháchkhá dài trên dưới 30 năm với bao nhiêu những đổi thay trong cuộc sống không thểlường trước… Đến nay, đọc lại thơ Trần Đăng Khoa, tôi vẫn thấy hay, có bài còn hayhơn”

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Với đề tài “Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếu”, chúng tôimuốn tập trung tìm hiểu thơ Trần Đăng Khoa ở góc độ thế giới nghệ thuật Tuy tập thơđược viết từ khi tác giả còn rất nhỏ nhưng vẫn được xem xét như một chỉnh thể nghệthuật có sự đan xen, hòa quyện và thống nhất giữa các yếu tố nội dung và hình thức

Từ đó, chúng tôi cùng người đọc khám phá được cảm nhận và những sáng tạo từ hìnhtượng nghệ thuật đến biện pháp nghệ thuật được Trần Đăng Khoa sử dụng trong tậpthơ

4 Đối tượng nghiến cứu

Đối tượng nghiên cứu của tiểu luận là Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoathời niên thiếu Trong phần trình bày của tiểu luận, chúng tôi chủ yếu dựa trên văn bảncủa tập thơ Góc sân và khoảng trời được Nhà xuất bản Văn học in năm 2006 Trong

đó, chúng tôi chỉ khảo sát và nghiên cứu các bài thơ được Trần Đăng Khoa viết từ năm

1966 đến 1973, in từ trang 16 đến trang 152 Những bài còn lại viết vào năm 1974được bổ sung sau này, chúng tôi xin phép không khảo sát mà chỉ liên hệ để làm phongphú thêm ý của các vấn đề

5 Phạm vi, nội dung nghiên cứu

Trong giới hạn của đề tài, chúng tôi chỉ xin được đi sâu nghiên cứu tìm hiểu thếgiới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa qua một điển hình là tập Góc sân và khoảng trời ởgóc độ các cảm hứng chủ đạo của tác giả và một số đặc sắc nghệ thuật nổi bật trongtập thơ Trong qúa trình nghiên cứu, chúng tôi có liên hệ, so sánh, đối chiếu với thơcủa Hoàng Hiếu Nhân, Cẩm Thơ, Xuân Quỳnh…để làm nổi bật thế giới nghệ thuật thơTrần Đăng Khoa

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp phân tích - tổng hợp

Đây là phương pháp nghiên cứu được sử dụng chủ yếu trong đề tài của luận văn.Chúng tôi đã dựa trên một số tài liệu nhận xét, đánh giá của các nhà phê bình nghiêncứu cùng sự tìm tòi, phát hiện của bản thân trên văn bản của các bài thơ trong tập Gócsân và khoảng trời để làm cơ sở cho việc tiếp cận và tìm hiểu tập thơ nhằm phục vụ tốthơn cho cho đề tài

6.2 Phương pháp so sánh

Phương pháp này giúp chúng tôi có sự liên hệ, đối chiếu, so sánh những điểmgiống và khác nhau giữa thơ Trần Đăng Khoa và thơ một số em nhỏ lúc bấy giờ trongcách thể hiện thế giới nghệ thuật thơ, giữa thơ Trần Đăng Khoa lúc còn là thiếu nhi vàkhi đã là anh bộ đội Qua đó, chúng ta sẽ có cái nhìn đúng mức về tài năng, tâm hồn

Trần Đăng Khoa và những đóng góp cho nền văn học thiếu nhi qua tập Góc sân và khỏang trời.

6.3 Phương pháp thống kê

Đây là phương pháp không thể thiếu trong quá trình nghiên cứu Qua việc khảosát tập thơ, tôi sẽ thống kê các yếu tố về nội dung và nghệ thuật có tính khái quát trongtập thơ, những hình ảnh, chi tiết được lặp lại nhiều lần nhằm tìm ra cảm hứng chủ đạo

và các phép tu từ được sử dụng trong tập thơ Trên cơ sở này, chúng tôi tìm ra nhữngnét riêng, nét độc đáo của tài năng thơ Trần Đăng Khoa

7 Những đóng góp mới của đề tài

Đề tài của tiểu luận này là một đề tài mới mẻ Người ta biết đến Trần Đăng Khoanhư là một thần đồng thơ với Góc sân và khoảng trời Thế nhưng, mọi người lại ítquan tâm nghiên cứu tập thơ một cách toàn diện Nghiên cứu đề tài này, chúng tôimuốn khẳng định tài năng, phong cách riêng của thơ Trần Đăng Khoa Đồng thời tiểuluận sẽ cung cấp một phần kiến thức cho giáo viên cấp I cấp II khi giảng dạy thơ TrầnĐăng Khoa cũng như một số phép tu từ có trong phân môn Tiếng Việt

8 Dàn ý tiểu luận

Tiểu luận với đề tài “Thế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa thời niên thiếugồm có 3 phần: phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận Trong đó, nội dung làphần trọng tâm, gồm có 3 chương:

Chương I: Trần Đăng Khoa - “thần đồng” của thi ca Việt Nam:

Chương II: Góc sân và khoảng trời - Những nguồn cảm hứng dào dạt:

Chương III: Góc sân và khoảng trời - một số hình thức biểu hiện nổi bật:

B PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: TRẦN ĐĂNG KHOA - “THẦN ĐỒNG” CỦA THI CA VIỆT NAM

1 Đôi nét về Trần Đăng Khoa và tập thơ Góc sân và khoảng trời

1.1 Về Trần Đăng Khoa

Trần Đăng Khoa (bút danh cũng là tên khai sinh) sinh ngày 26/ 04/ 1958 tại thônĐiền Trì, xã Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương Bố mẹ Trần Đăng Khoathuộc rất nhiều truyện và thơ ca cổ Anh trai và em gái của Trần Đăng Khoa đều lànhững người say mê văn học Riêng Trần Đăng Khoa, khi học hết vỡ lòng (tươngđương lớp 1 bây giờ) đã ham đọc sách, đã thuộc rất nhiều ca dao và thơ ca cổ

Trần Đăng Khoa có bài thơ “Con bướm vàng” được đăng báo từ năm Trần ĐăngKhoa 8 tuổi Tập thơ đầu tiên “Từ góc sân nhà em” in ở Nhà xuất bản Kim Đồng lúcTrần Đăng Khoa tròn 10 tuổi Nhà thơ Xuân Diệu đã viết bài giới thiệu Trần ĐăngKhoa trên báo (ngày 6/ 6 /1973) khi tập thơ thứ hai “Góc sân và khoảng trời” được innăm 1973

Năm 1975, đang học lớp 10 (tương đương lớp 12 bây giờ), trong đợt tổng độngviên khi cuộc kháng chiến chống Mĩ bước vào giai đoạn cuối, Trần Đăng Khoa tìnhnguyện vào quân ngũ

Khi kháng chiến chống Mĩ giành thắng lợi, đất nước hoàn toàn giải phóng, TrầnĐăng Khoa về học trường Sĩ quan lục quân, rồi tiếp tục học ở trường viết văn Nguyễn

Du (khóa IV) Sau đó, Trần Đăng Khoa được cử sang Cộng Hòa Liên bang Nga học tạiHọc viện Văn học thế giới mang tên M Gorki Khi trở về nước, Trần Đăng Khoa làmviệc cho Tạp chí Văn nghệ quân đội Về sau chuyển sang công tác tại Ban văn họcnghệ thuật của Đài tiếng nói Việt Nam

- Các tác phẩm chính

+ In ở trong nước :

• Từ góc sân nhà em(1968)

• Thơ Trần Đăng Khoa, tập 1 (tuyển 1966-1969, 1970)

• Khúc hát người anh hùng (trường ca, 1975)

• Kể cho bé nghe (1979)

• Thơ Trần Đăng Khoa, tập 2 (tuyển 1969-1975, 1983)

+ In ở nước ngoài:

• Tiếng hát còn tiếp tục (Pháp 1971)

• Góc sân và khoảng trời của tôi (Cuba, 1973)

• Cánh diều no gió (CHDC Đức, 1973)

• Con bướm vàng (Hunggari, 1973)

- Các giải thưởng:

• Giải thưởng thơ Báo Thiếu niên Tiền Phong (1968, 1969, 1971)

• Giải thưởng văn học của Bộ lao động - thương binh xã hội (1975) với Trường

ca Khúc hát người anh hùng

• Giải A cuộc thi thơ Báo Văn nghệ (1981 - 1982) với bài Đợi mưa trên đảo Sinh Tồn

• Giải thưởng Báo Người giáo viên nhân dân (1987)

• Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (đợt I năm 2001) với tập thơ Gócsân và khoảng trời

1.2 Về tập Góc sân và khoảng trời

Theo Trần Đình Sử, thế giới nghệ thuật chính là “khái niệm chỉ tính chỉnh thể củasáng tác nghệ thuật (tác phẩm, sáng tác của một tác giả, trào lưu) thịnh hành trongnghiên cứu văn học hiện đại) ”

Như vậy, thế giới nghệ thuật là sản phẩm, là kết quả của sự sáng tạo của tác giảchỉ có trong tác phẩm nghệ thuật Góc sân và khoảng trời là một chỉnh thể nghệ thuật

có cấu trúc riêng, quy luật riêng với những cảm nhận của tác giả về thiên nhiên ở nôngthôn, về cuộc sống của người nông dân, các anh bộ đội, các em thiếu nhi,… Tiếp cậnthế giới nghệ thuật thơ Trần Đăng Khoa trong Góc sân và khoảng trời là tiếp cận hệthống nghệ thuật hoàn chỉnh gồm hai yếu tố nội dung và hình thức thống nhất vớinhau Từ sự tiếp cận đó, ta sẽ khám phá được tư duy nghệ thuật và những sáng tạo độcđáo của nhà thơ nhi đồng Trần Đăng Khoa

Tập thơ Góc sân và khoảng trời được Trần Đăng Khoa sáng tác từ năm 1966-1973 được Nhà xuất bản Văn học phát hành vào năm 2006 gồm 142 bài, trong đó có

9 bài được viết vào năm 1974 Góc sân và khoảng trời được sáng tác trong những nămtháng dầu sôi lửa bỏng của cuộc kháng chiến chống Mĩ nên chứa đựng rất nhiều yếu tốcủa thời đại Trần Đăng Khoa, với lòng căm thù giặc sâu sắc, đã tố cáo tội ác của giặcnhưng không phải bằng việc kể ra những sự kiện, thống kê những con số như một nhà

sử học mà như một nhà thơ với những vần thơ “mạnh hơn những tiếng bom”

Cảm hứng chủ đạo trong tập thơ là tình cảm của Trần Đăng Khoa dành cho quêhương, đất nước, con người Việt Nam Đó là tình cảm yêu thương, gắn bó, tự hào, lạc

quan và tin tưởng vào ngày toàn thắng của cách mạng Tập thơ còn thể hiện một nănglực quan sát rất nhạy bén của Trần Đăng Khoa đối với những cảnh vật, cuộc sống ởnông thôn Tuy còn nhỏ tuổi nhưng Trần Đăng Khoa đã biết sử dụng nhiều cách biểuhiện khác nhau trong tập thơ để khắc họa, miêu tả thế giới với những sự vật vô cùngphong phú, đa dạng và sinh động: nghệ thuật tả cảnh, ngôn ngữ chính xác, gợi cảmkhiến hình ảnh quen thuộc trở nên độc đáo và giọng thơ vừa hồn nhiên, trong sáng lạivừa triết lí, sâu sắc Tất cả những gì Trần Đăng Khoa nhắc đến trong thơ không xa lạ,cao siêu mà ngược lại, rất gần gũi, quen thuộc, thân thương Gần gũi, quen thuộc đếnmức chúng ta không để ý, không nghĩ rằng trăng, cây lúa, con trâu, con mèo, cánh cò,những đồ vật trong nhà… lại có thể viết thành thơ với những nét vô cùng độc đáo của

nó Trần Đăng Khoa, với đôi mắt trẻ thơ, với tài năng thiên bẩm cùng với sự học tập,lao động, sáng tạo nghiêm túc đã viết nên những vần thơ thật hay Trải qua gần nửa thế

kỉ mà tập thơ của một em nhỏ Trần Đăng Khoa vẫn được đánh giá là hay, là có ý, cótình Đây là trường hợp hiếm hoi của nền văn học nước ta từ trước đến nay

Với phạm vi nghiên cứu của một tiểu luận đại học, chúng tôi xin phép chỉ đi sâuvào hai vấn đề: nguồn cảm hứng dào dạt làm nên Góc sân và khoảng trời và một sốhình thức biểu hiện đặc sắc làm nên Góc sân và khoảng trời

2 Những yếu tố hình thành và phát triển hồn thơ Trần Đăng Trần Đăng Khoa

Bất kì một sự thành danh ở lĩnh vực nào cũng phải có sự đóng góp của các nhân

tố khách quan bên cạnh tài năng của chủ thể Trần Đăng Khoa, sẽ không phải là mộttrường hợp ngoại lệ Vậy, những nhân tố nào đã góp phần hình thành và phát triển hồnthơ Trần Đăng Khoa, một hiện tượng nổi bật đến mức Trần Đăng Xuyền đã ca ngợikhông tiếc lời là hiện tượng “vô tiền khoáng hậu của nền văn học Việt Nam”?

2.1 Dòng sữa văn học dân gian của quê hương

Tuổi thơ của Trần Đăng Khoa gắn bó máu thịt với thôn Điền Trì, xã Quốc Tuấn một làng quê ven bờ sông Kinh Thầy Chính cái cảnh sắc quê hương với hương đồnggió nội, tấm chân tình, mộc mạc của những người dân ở nông thôn Bắc bộ đã tạo môitrường thuận lợi để hồn thơ Trần Đăng Khoa đâm chồi, nảy lộc, đơm hoa, kết trái.Cũng như bao trẻ em khác, ngay từ khi còn trong nôi, Trần Đăng Khoa đã được nuôidưỡng bằng những dòng sữa ngọt ngào của văn học dân gian qua những điệu chèo LưuBình- Dương Lễ, Quan âm Thị Kính…của bà ngoại, qua những lời kể về tích Hoàng

-Trừu, Tống Trân - Cúc Hoa… của mẹ Đặc biệt hơn, mẹ của Trần Đăng Khoa có thểđọc ngược Truyện Kiều.

2.2 Truyền thống gia đình

Trần Đăng Khoa xuất thân trong một gia đình có truyền thống Trần Đăng Khoabảng và văn học Nguyễn Hà (ông bác của Trần Đăng Khoa) kể: “Có năm, triều CảnhThịnh, trong Lục bộ mà mấy anh em họ Trần - các cụ tổ Trần Đăng Khoa - đã chiếmbốn, trong đó, cụ Trần Nhuận Minh Phủ là nhà thơ”

Từ đó đến đời cha Trần Đăng Khoa thì không thấy xuất hiện trên văn đàn Đếnđời Trần Nhuận Minh (anh ruột Trần Đăng Khoa) đã có năng khiếu làm thơ văn nhưngkhá khiêm nhường, bật lên trong thời kì đổi mới mà sau này trong một cuộc trả lờiphỏng vấn với báo chí, Trần Đăng Khoa đã cho đó là một sự “lột xác” Và đến TrầnĐăng Khoa thì đột ngột xuất hiện một giọng thơ mới “hồn nhiên, trong trẻo đến mứckhó tin” Thời ấy, người ta liên tục kéo đến nhà xem cho biết mặt mũi đứa trẻ ấy rasao, có giống như người bình thường không Thậm chí, có một số nhà xuất bản đã cửhẳn người đến nhà Trần Đăng Khoa trong thời gian dài để kiểm chứng sự thật tài năngcủa cậu bé Khoa (Nguyễn Nghiệp đã theo lời Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên đến nhàTrần Đăng Khoa cùng sống, cùng đi cất vó, câu cá, cùng đến trường, cùng dự các buổisinh hoạt…và chứng kiến những vụ sát hạch của các thầy ở ty giáo dục Hải Hưng vàcác vị khách vãng lai) Rồi tất cả đều công nhận “thần đồng thơ Trần Đăng Khoa” là

sự thật chứ không phải là tin đồn

2.3 Ảnh hưởng từ các nhà thơ, văn bậc thầy

Một điều may mắn là trong quá trình sáng tác, Trần Đăng Khoa đã được gặp vàtiếp xúc với các bậc thầy văn thơ như: Tố Hữu, Huy Cận, Tô Hoài, Chế Lan Viên,…Những nhà văn, nhà thơ ấy đã dìu dắt rất tận tình để Trần Đăng Khoa vượt qua sự ấutrĩ mà phát triển tư duy nghệ thuật, nhanh chóng trưởng thành trong việc sáng tác thơ.Đặc biệt hơn, ngay từ năm 1968, sau khi gặp nhà thơ Xuân Diệu, Trần Đăng Khoa mới

có ý thức được sự vất vả của việc làm thơ Đó không phải là một cuộc rong chơi nhànnhã mà đó chính là “một công việc sáng tạo cực nhọc, nếu không muốn nói là nghề laođộng khổ ải” Trần Đăng Khoa đã hiểu đựơc rằng: Thơ cần có tính chân thực nhưngkhông phải là sự sao chép nguyên vẹn, thô thiển mà phải được sáng tạo một cách côngphu, linh hoạt Hầu như, các bài viết của Trần Đăng Khoa đều được nhà thơ Xuân

Diệu đọc trước và đóng góp ý kiến Trong cuộc đời sáng tác, Trần Đăng Khoa chịu ảnhhưởng sâu sắc của người thầy nghiêm khắc này.

2.4 Sự động viên, giúp đỡ của gia đình và thầy cô, bạn bè

Từ khi biết đọc, biết viết, Trần Đăng Khoa đã hết sức tận dụng tủ sách của anhTrần Nhuận Minh Anh là người rất thích làm thơ, ham đọc sách Anh đã tạo cho mìnhmột “thư viện nhỏ” ở trong nhà Trong “thư viện” ấy, có rất nhiều sách như: Bỉ Vỏ(Nguyên Hồng), Giông tố, Số đỏ ( Vũ Trọng Phụng), truyện ngắn của A Sekhov, Đỏ

và đen (Stendhal),… Trần Đăng Khoa đã đọc rất nhiều khi chỉ là học sinh cấp I, II.Bấy giờ, Trần Nhuận Minh là một thầy giáo, một nhà thơ được nhiều người ngưỡng

mộ ở vùng đất mỏ Hồng Gai Trần Đăng Khoa rất khâm phục tài năng “xuất khẩuthành thơ” của anh trai mình Để bù đắp những cái mình không được như thế, TrầnĐăng Khoa đã bí mật làm rất nhiều bài thơ Người đầu tiên được thưởng thức thơ TrầnĐăng Khoa là bé Thuý Giang Được anh Trần Đăng Khoa đọc thơ cho nghe, bé Giangrất thích và cứ đọc đi đọc lại cho bạn bè nghe Khi mọi người biết chuyện, hỏi ra thìmới biết những câu thơ đó là của Trần Đăng Khoa

Và, một trong những nhân tố quan trọng góp phần làm cho thơ Trần Đăng Khoangày một hay hơn chính là nhờ thầy cô, bạn bè Những người thầy, người bạn này đãhết lòng động viên, khuyến khích và bình phẩm, sửa chữa thơ Trần Đăng Khoa Thầygiáo Lê Thường đã cho rằng chính tập thể đã phát hiện, cổ vũ và bồi dưỡng tài năngthơ Trần Đăng Khoa

2.5 Thời đại kháng chiến chống Mĩ

Một điều không thể thiếu trong những những yếu tố làm nên những trang văn thơ

có giá trị cho đời là yếu tố thời đại mà tác giả đang sống (tất nhiên, tài năng của họ làchủ yếu) Một Nguyễn Du sống trong xã hội phong kiến nhiễu nhương với những quanniệm hẹp hòi đã để lại tác phẩm bất hủ là “Truyện Kiều” Một Hồ Chí Minh trongnhững ngày tháng bị giam cầm ở nhà tù Tưởng Giới Thạch chứng kiến nhiều sự bấtcông tàn bạo đã viết nên “Ngục trung nhật kí”,… Chúng tôi không dám sánh TrầnĐăng Khoa với Nguyễn Du, Hồ Chí Minh,… mà chỉ muốn nói rằng, hồn thơ TrầnĐăng Khoa được hình thành và phát triển cũng là nhờ một phần vào yếu tố thời đại.Cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mĩ đặt dân tộc ta trước những thử thách gaygắt Đó là một thời đại mà vận mệnh của đất nước, tự do và độc lập dân tộc đứng trướcnguy cơ một mất một còn Đó là một thời đại mà đời sống mà số phận của mỗi người

phải gắn chặt với cuộc chiến đấu của dân tộc như lời của Chế Lan Viên: “Những nămđất nước có chung tâm hồn, có chung khuôn mặt Nụ cười tiễn đưa con, nghìn bà mẹnhư nhau” Đó là một thời đại mà với tính chất gay go, quyết liệt của cuộc chiến đấuchống Mĩ, dân tộc ta phải huy động và phát huy cao độ tất cả sức mạnh vật chất vàtinh thần, phải gắn kết tất cả lại với nhau, không phân biệt tầng lớp, lứa tuổi, giới tính,tôn giáo,… để tiến hành công cuộc vệ quốc vĩ đại, khẳng định chính nghĩa, tinh thần

và sức sống bất diệt của đất nước và con người Việt Nam

Trong thời “đất nước đứng lên” như thế, hồn thơ trẻ của Trần Đăng Khoa bỗngvụt sáng như một hiện tượng lạ chưa từng có trong lịch sử văn học nước nhà Hồn thơ

đó đã nói lên tiếng nói chung của cả dân tộc, được mọi người đồng tình, ủng hộ vàngưỡng mộ

Tóm lại, nếu không có những yếu tố như trên thì hồn thơ của Trần Đăng Khoa sẽkhông được hình thành và phát triển Hoặc là, nếu có hình thành và phát triển cũngkhông thể gây được tiếng vang như ngày hôm nay

CHƯƠNG II: GÓC SÂN VÀ KHOẢNG TRỜI - NHỮNG NGUỒN CẢM HỨNG

DÀO DẠT

1 Cảm hứng từ cảnh vật thiên nhiên và hình ảnh người nông dân

Cũng giống như các cây bút thiếu nhi thời kháng chiến chống Mĩ, Trần ĐăngKhoa viết về nhiều đề tài mang âm hưởng thời đại: Lòng yêu mến và tự hào về đấtnước anh hùng, niềm kính yêu Bác Hồ, thương mến bộ đội, căm thù giặc, chán ghétchiến tranh…Nhưng, khác với các bạn, Trần Đăng Khoa dành sự quan tâm đặc biệtcho cảnh sắc quê nhà với những bài thơ viết về góc sân, khoảng trời, cánh đồng, dòngsông,… nơi Trần Đăng Khoa sinh ra và lớn lên để rồi đóng góp thêm cho nền thơ caViệt Nam một “nhà thơ mục đồng” (theo Nguyễn Đăng Mạnh) Có thể nói, những bàithơ viết về nông thôn đã góp phần tạo nên phong cách nghệ thuật của thơ Trần ĐăngKhoa ngay từ thuở nhỏ

Viết về nông thôn Bắc bộ, trước Trần Đăng Khoa đã có các nhà thơ tiền bối:Nguyễn Khuyến - nhà thơ của làng cảnh Việt Nam, Nguyễn Bính - nhà thơ chân quê,Anh Thơ – người đã vẽ nên “bức tranh quê” bằng thơ, Đoàn Văn Cừ - ca sĩ của đồngquê,… Vậy mà khi đánh giá về thơ Trần Đăng Trần Đăng Khoa viết về làng quê,Nguyễn Đăng Mạnh đã đặt Trần Đăng Khoa chỉ ở sau tên Nguyễn Khuyến Nghĩa là,thơ Trần Đăng Khoa viết về nông thôn được đánh giá cao hơn các nhà thơ còn lại?Ông cho rằng: Những nhà thơ của phong trào Thơ Mới (1930 – 1945) viết về nôngthôn nhưng thực ra, chỉ mới là sự vay mượn đề tài, cảm xúc chứ thực tế họ chưa nhậpthân vào hiện thực đó Nhận định này có phần chủ quan của nhà phê bình Chúng ta cóthể đồng tình hoặc không đồng tình Mỗi người có một cảm nhận riêng khi thưởngthức văn học Người viết nêu ra chỉ để nhấn mạnh rằng những bài thơ viết về quêhương trong Góc sân và khoảng trời rất chân thực, chan chứa, dào dạt niềm yêuthương và nghệ thuật cũng không kém phần sắc sảo, dù tác giả của các bài thơ đó cònrất ít tuổi

Cảm hứng về quê hương trong tập Góc sân và khoảng trời là cảm hứng về cảnhvật thiên nhiên và cuộc sống của những người dân lao động nghèo ở nông thôn

1.1 Cảnh vật thiên nhiên

Đây là mảng đề tài được Trần Đăng Khoa thể hiện nhiều nhất trong thơ mình Làmột người con được sinh ra và lớn lên ở nông thôn nên Trần Đăng Khoa có tấm lòngyêu thương, gắn bó sâu nặng đối với thôn Điền trì, xã Quốc Tuấn Trước khi đi tìm

những nét đẹp của thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa, ta nên biết nhà thơ đượcmệnh danh là “thần đồng” đã bắt đầu sự nghiệp sáng tác như thế nào.

Bài thơ đầu tiên của Trần Đăng Khoa là “Con bướm vàng” Con bướm vàng hiện

ra rất thật và sống động với đôi cánh chập chờn Lúc ấy, Trần Đăng Khoa đang ngồiđun bếp Nhìn thấy cánh bướm, Trần Đăng Khoa đã đuổi theo hệt như một thi nhânxúc động trước cái đẹp và muốn nắm bắt cho kì được khoảnh khắc tuyệt vời này Kếtquả của việc chạy theo chú bướm ấy là nồi cơm bị trương, Trần Đăng Khoa bị mẹmắng Trần Đăng Khoa chỉ đứng im, không dám bảo là tại làm thơ Cánh bướm vàng

ấy bay là một hoạt động bình thường như các loài vật khác vận động, bắt mồi, lạichính là tác nhân khơi dậy một hồn thơ còn đang ẩn giấu bên trong một thân hình bécon của cậu bé lớp một Hồn thơ Trần Đăng Khoa đi lên từ bài thơ đầu tiên “Conbướm vàng” là như vậy đó Mãi sau này, Trần Đăng Khoa mới tiết lộ ban đầu viết là

“Con bướm vàng – Bay nhẹ nhàng – Trên bờ rào…” Trần Đăng Khoa thấy gì ghi nấy,hoàn toàn chưa biết thế nào là ý đồ nghệ thuật Con bướm vàng chao trên bờ rào là thậtchứ không phải là bờ cỏ Làm gì có “bờ cỏ” ở vườn nhà Người dân quê, nhất là nhữngngười ở miền Bắc đời sống rất khó khăn, chủ yếu là trồng trọt nên họ rất quý đất, cómiếng nào là tận dụng cho bằng hết, dù chỉ miếng đất cạnh chân rào, hay ô đất bé bằngbàn tay bên vại nước, không trồng cây thì họ cũng gieo một ít rau thơm hay rau húngláng

Từ sự gắn bó, từ lòng yêu thương cảnh sắc thiên nhiên của quê nhà, Trần ĐăngKhoa đã đưa vào thơ mình những hình ảnh hết sức quen thuộc của làng quê Việt Nam.Đọc thơ Trần Đăng Khoa, không chỉ các em nhỏ mà tất cả chúng ta đều nhận ra sựquen thuộc ấy Ở đâu mà chẳng có góc sân, cây trầu, khoảng trời, cánh đồng, cánh còbay,… Ở đâu mà chẳng có chẳng có trò chơi thả diều, chọc ếch, câu cá, … Những hìnhảnh đó trong cái nhìn trong trẻo, tinh khiết của trẻ thơ bỗng trở nên có hồn, có thần vàđầy chất thơ Tuy giống đấy mà lại khác đấy Khác bởi cảm nhận của mỗi người không

ai giống ai Đối với một số người, cây bàng, cây dừa, cây lựu, vườn cải hay chiếc máycày, cái nồi đồng, cây chổi,… chỉ là những cây, những đồ vật vô tri vô giác Nhưng đốivới Trần Đăng Khoa tất cả là bạn bè, tất cả đều có hồn, có hành động, tất cả đều ngộnghĩnh, đáng yêu

Cảnh sắc làng quê trong thơ ca cách mạng Việt Nam hiện đại thường được miêu

tả và cảm nhận trong dáng vẻ của làng quê nông nghiệp cổ truyền Nguyễn Duy đã viết

bài thơ “Hơi ấm ổ rơm” làm cho chúng ta rất xúc động bởi khi đọc lên, từ những dòngthơ tỏa ra một sự ấm nồng lạ lùng làm cho những ai đang sống ở quê hương thì càngthêm yêu mến, những ai đang xa quê thì nhớ thương da diết nơi chôn nhau cắt rốn củamình:

Hạt gạo nuôi hết thảy chúng ta, Riêng cái ấm nồng nàn như lửa.

Cái mộc mạc lên hương của lúa, Đâu dễ chia cho tất cả mọi người.

Trần Đăng Khoa của chúng ta chưa từng trải nghiệm trong cuộc sống nhưng đã

có bài thơ mà nhiều người nằm lòng:

Hạt gạo làng ta

Có vị phù sa Của sông Kinh Thầy

Có hương sen thơm Trong hồ nước đầy

(Hạt gạo làng ta)Không một chút cầu kì mà rất chân thật Dưới sự khắc nghiệt của khí hậu, nhữngcon vật, cỏ cây như ngừng hoạt động trong khi con người vẫn phải đối mặt:

Giọt mồ hôi sa Những trưa tháng sáu Nước như ai nấu Chết cả cá cờ Cua ngoi lên bờ

Mẹ em xuống cấy…

Sinh ra và lớn lên ở nông thôn, gắn bó với ruộng đồng nên hơn ai hết, Trần ĐăngKhoa hiểu rằng hạt gạo trong cuộc sống có một vị trí vô cùng quan trọng Trong nhữngnăm tháng chiến tranh thì giá trị của nó càng tăng lên gấp bội Để có được hạt gạo,người nông dân đã rất vất vả, phải “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” Và như đãnói, trong chiến tranh thì có biết bao người nông dân đang làm đồng đã chết vì bom

Mĩ Thế nên, hạt gạo “gửi ra tiền tuyến – gửi về phương xa” lại kết tinh thêm tình cảmthiết tha, sâu nặng của hậu phương đối với tiền tuyến Tố Hữu khi nhận định về thi ca,

đã viết: “Bài thơ hay làm cho người ta không thấy câu thơ, chỉ còn cảm thấy tình

người” Với bài thơ này, Trần Đăng Khoa đã làm cho chúng ta cảm nhận được tìnhngười đó Trần Đăng Khoa đã khiêm nhường cho rằng bài thơ của mình hay là nhờđược nhạc sĩ Trần Viết Bính phổ nhạc Không khó khăn để tìm ra những em bé cónhững câu, những ý như Trần Đăng Khoa viết “hạt gạo làng ta” nhưng mãi mãi chúng

ta sẽ không tìm được ai khác ngoài Trần Đăng Khoa với câu “hạt vàng làng ta”

Cánh đồng làng Điền Trì cũng được Trần Đăng Khoa nói đến Đó là nơi sản xuất,trồng trọt của xóm làng Đó là nơi tuổi thơ để mặc cho cánh diều thỏa sức tung bay.Ngày ngày đứng trước sân nhà nhìn thấy cánh đồng nên nó trở nên quen thuộc với tất

cả những người nơi đây Riêng Trần Đăng Khoa với giác quan tinh tế, nhạy cảm đãphát hiện:

Cánh đồng làng Điền Trì Sớm nay sao mà rộng Sương tan trên mũi súng Trên sừng trâu cong veo

(Cánh đồng làng Điền Trì)Trần Đăng Khoa ngạc nhiên trước sự đổi thay cánh đồng bởi sau khi gặt hái xongthì người dân bắt đầu cấy mạ cho một vụ mùa khác Từ một cánh đồng chỉ trơ gốc rạnay bỗng nhiên tươi màu xanh của mạ trong sương sớm chưa tan Hình ảnh đơn sơ làmsao mà cũng đẹp làm sao Trong con mắt yêu thương thì tất cả sự vật đều trở nên đángyêu, cho dù sự vật đó đối với người khác là bình thường

Bên cạnh góc sân, cánh đồng thì dòng sông Kinh Thầy là nơi Trần Đăng Khoahết lòng thương mến Chính dòng sông này đã tắm mát cho Trần Đăng Khoa Chínhdòng sông này đưa nước vào tưới mắt cho đồng ruộng, cây trái Sông Kinh Thầy trongthơ Trần Đăng Khoa có “Hàng chuối lên xanh mướt – Phi lao reo trập trùng” Vậythôi, nhưng người đi xa vẫn nhớ hoài, vẫn mong có ngày được trở về đi dọc bờ sông,vùng vẫy trong dòng nước mát như thuở ấu thơ

Thiên nhiên trong thơ Trần Đăng Khoa còn có cả thế giới loài vật, đồ vật Chúnghiện ra với một dáng vẻ vô cùng sinh động, đáng yêu Trần Đăng Khoa có thể tròchuyện thân mật với con trâu – người bạn vô cùng thân thiết của nông dân:

Trâu ơi, ăn cỏ mật Hay là ăn cỏ gà Đừng ăn lúa đồng ta…

Trâu ơi, uống nước nhá…

Trâu cứ chén cho no Ngày mai cày thật khỏe Đừng lo đồng nứt nẻ…

(Con trâu đen lông mượt)Những con vật trong thơ của một em bé đều có những nét đáng yêu: con mèo(Đánh tam cúc), con gà (Nói với con gà mái, Ò ó o…), con chó (Sao không về Vàngơi), chim (Tiếng chim chích chòe, con chim hay hót), Trong bài Buổi sáng nhà em,tất cả hiện lên thật sinh động trong cái nhìn và sự liên tưởng của trẻ thơ Mèo dậy rửamặt trong tư thế hết sức đỏm dáng “cái tay rửa mặt, cái đầu nghiêng nghiêng” Cái Na,

cu Chuối nghịch ngợm đứng vỗ tay cười Chị Tre “chải tóc bên ao”, nàng Mây thì “ghévào soi gương” trong khi bà Sân đã “vấn chiếc khăn hồng đẹp thay” từ khi “Ông trờinổi lửa đằng đông”

Nó cũng đáng thương, nhỏ bé trước cuộc đời:

Trong giấc mơ em

Có gặp con cò Lặn lội bờ sông

(Tiếng võng kêu)Nhưng con cò ở đây có thêm những nét mới Nó “đánh nhịp bay vào bay ra” nhưnhững “chớp trắng trên sông Kinh Thầy” Nó không còn đơn côi một mình trong đêmtối mà trong bầy đàn, trong số đông và xuất hiện vào ban ngày, trong nắng đẹp của trờiquê yên ả Và nếu trước kia tác giả dân gian thấy “con cò đi đón cơn mưa” trong “tốităm mù mịt” với vẻ cam chịu, thụ động, mệt mỏi, chẳng biết “ai đưa cò về” thì đối vớiTrần Đăng Khoa:

Con cò Trắng muốt Bay ra đón cơn mưa

Mừng đón cơn mưa

(Con cò trắng muốt)Với một thái độ chủ động, tự tin, những con cò này trở thành tượng trưng cho tưthế cứng cỏi, dũng cảm, cho tâm hồn trong trắng, thanh cao và ngay thẳng của conngười, làng quê Việt Nam đang vượt lên trên những thử thách khắc nghiệt Nó gópphần làm cho thiên nhiên ở làng quê Việt Nam tự ngàn xưa đã đẹp, hữu tình nay càng

thêm đẹp, thêm hữu tình hơn Đối với người lớn, thiên nhiên được miêu tả và cảmnhận chủ yếu bằng kinh nghiệm, bằng lí trí và đôi lúc là cảm nhận bằng tâm trạng, nỗiniềm riêng của mình Còn trẻ con thì không thế Đối với chúng, thiên nhiên chứa đựngnhững điều kì diệu, bí ẩn, thú vị và chúng rất muốn chiêm ngưỡng, khám phá Chínhthiên nhiên với tất cả sự phong phú, đa dạng của những sự vật đã giúp cho trẻ em nhậnthức, hình thành tư duy và từ đó phát triển trí tưởng tượng, làm giàu tâm hồn của các

em Các em sáng tác một cách ngẫu hứng, không chủ ý, không theo một đề tài nhấtđịnh Hãy đọc một số bài thơ của các em nhỏ, ta sẽ nhận ra một điều trùng hợp ngẫunhiên là các em miêu tả rất nhiều về thiên nhiên Bên cạnh việc miêu tả, các em cảmnhận được sự thay đổi của cảnh vật, thời tiết cho dù sự thay đổi đó rất nhỏ mà đôi khichúng ta không để ý đến Ánh trăng được Trần Đăng Khoa nhắc đến rất nhiều trongthơ mình (hơn 10 lần) Trẻ em ở nông thôn ngày ấy rất thích chơi trước sân nhà vàonhững ngày trăng sáng Các trò chơi mang đậm tính dân gian: xỉa cá mè, mèo đuổichuột,… Với Trần Đăng Khoa, trăng không chỉ là một người bạn thân thiết cùng emchơi, chia sẻ bao điều suy nghĩ mà còn là một người bạn thơ Vẻ đẹp của trăng làm chomọi vật như lặng đi:

Hàng cây cau lặng đứng Hàng cây chuối đứng im Con chim quên không kêu Con sâu quên không kêu Chỉ có trăng sáng tỏ Soi rõ sân nhà em…

(Trăng sáng sân nhà em)Người đọc thích và khen ngợi thơ Trần Đăng Khoa không chỉ ở cách miêu tả thậthay, chân thật mà còn ở chỗ các sự vật đều có hồn, đều biến chuyển, vận động như conngười Trẻ em thường lầm tưởng những điều chúng trông thấy thực sự và những điềuchúng tưởng tượng từ thực tế ấy Bởi thế, thơ của chúng miêu tả về sự vật vừa quen màcũng vừa lạ lùng, ngộ nghĩnh, đáng yêu Những chuyển đổi âm thầm của vạn vật đượcTrần Đăng Khoa cảm nhận một cách tinh tế: trời trở gió heo may, sắp mưa, tiếng giótrở mình trăn trở trong đêm thu, nhịp thở của cái ngõ nhỏ, tiếng sâu, tiếng hạt sươngđọng mật, “tiếng cây lách cách đâm chồi” và tuyệt vời hơn nữa là tiếng rơi của chiếc lá

đa “tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng” Câu thơ này đã được mọi người hết lời

khen ngợi Nghiêng gợi tả hình dáng nhiều hơn nên khi mới đọc ta cứ nghĩ rằng ngườiviết đã trông thấy chứ không phải nghe thấy.

Đọc thơ Trần Đăng Khoa, ta như được sống với những hình ảnh dung dị nhất vềmột miền quê yên bình, ấm áp tình người Tất cả những sự vật, sự việc, con ngườidưới con mắt trẻ thơ thông minh, đầy sáng tạo đã đi vào thơ đong đầy kỉ niệm Mộtphút đứng ở bờ ao nhìn hoa khế rụng, nghe tiếng chim hót, một lần sang nhà bạn thấychú bù nhìn, một mầm hoa dại ven đường,… cũng gợi cho Trần Đăng Khoa niềmthương mến thiết tha Tất cả hồn quê được Trần Đăng Khoa lưu giữ bằng thơ để những

ai mỗi khi nhớ quê hương đọc lên cảm thấy mình đã tìm được một đồng hương, một triâm

Viết về thiên nhiên thành công như thế, phải thừa nhận rằng bên cạnh tâm hồn,tài năng của mình Trần Đăng Khoa còn học tập rất nhiều từ văn học dân gian và cácnhà văn, nhà thơ bậc thầy Những học tập đó được vận dụng một cách linh hoạt, sángtạo Trong bài Đám ma bác Giun ta thấy thấp thoáng hình bóng ca dao:

“Cô gió chăn mây trên đồng” dựa vào hình ảnh của cô bé chăn cừu trong truyện Từ

nữ sĩ Anh Thơ, Trần Đăng Khoa viết “Bố em đi cày về - Đội sấm – Đội chớp – Đội cảtrời mưa” dựa vào bài Chiều xuân: “Ngoài đường lội, một vài người về chợ - trĩu gánhhàng như trĩu cả quang mưa”

1.2 Hình ảnh người nông dân

Bên cạnh thiên nhiên thì con người cũng được Trần Đăng Khoa miêu tả chânthực, sinh động Chủ yếu là những người nông dân với đời sống nhọc nhằn, vất vả màtâm hồn trong trắng, mộc mạc và giàu nghĩa tình Người nông dân mà Trần ĐăngKhoa gần gũi và yêu thương nhất chính là bố mẹ của mình Là con nhà nông, Trần

Đăng Khoa am hiểu tường tận công việc bố mẹ làm hàng ngày Những vần thơ em viết

về bố mẹ cũng chính là viết về người nông dân nói chung ở quê hương mình

Hạt gạo làng ta như một khúc hát yêu thương, ca ngợi những người nông dân Aicũng biết rằng để có được hạt gạo thì người nông dân phải làm lụng rất vất vả: “ Giọt

mồ hôi sa – Những trưa tháng sáu –Nước như ai nấu – Chết cả cá cờ - Cua ngoi lên bờ

- Mẹ em xuống cấy…” Ta thấy có sự đối lập giữa hai hình ảnh Cua ngoi lên bờ và Mẹ

em xuống cấy Từng nhánh mạ tươi non, thẳng đều tăm tắp đều có giọt mồ hôi của mẹnhỏ xuống Người viết sống ở miền Nam, quanh năm đối mặt với cái nóng cứ ngỡ rằngmiền Bắc cũng chẳng hơn gì Nhưng khi đọc bài Ao nhà mùa hạn mới biết mình đã sai:

Mùa mưa mà mưa chẳng đến Đáy sâu nẻ toác khi nào Rêu nằm mơ những sấm sét Rồi khô trên cọc cầu ao…

Cái nắng như muốn hủy diệt tất cả Rêu là loại thực vật dễ sống, chỉ cần khôngkhi hơi ẩm cũng đủ để chúng tồn tại Thế nhưng thời tiết khắc nghiệt, mưa chỉ còn làniềm mơ ước Và chúng đã chết khô Trong khi đó con người, nhất là người nông dânvẫn phải ra đồng lao động Người đọc như được Trần Đăng Khoa truyền sang nỗi thấmthía, xúc động mạnh mẽ xen lẫn cảm thông, biết ơn những con người ngày đêm laođộng, cống hiến thầm lặng cho cuộc sống này Những câu thơ “chạm vào bản chất củanông dân quê hương” Giọt mồ hôi gợi cho ta liên tưởng đến câu ca dao:

Cày đồng đang buổi ban trưa

Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày

Nếu như mẹ em đứng cấy bất chấp cả cái nắng gay gắt, dữ đội của mùa hè Bắc

bộ thì bố em là người hùng trong cơn mưa: “Bố em đi cày về - Đội sấm – Đội chớp –Đội cả trời mưa…” Bức chân dung của người nông dân không bị mưa gió làm nhạtnhòa mà ngời sáng như một tâm điểm của đất trời Nắng mưa hay thậm chí là nhữngthiên tai nào khác là điều mà người nông dân phải chống chọi, phải vượt qua Sứcmạnh của họ không phải là sức mạnh thần thánh mà chính là sức mạnh đã trải quanhững năm tháng lao động vất vả cùng với niềm tin bất diệt: Cuộc kháng chiến củadân tộc ta sẽ chiến thắng, đất nước ta sẽ thống nhất hoàn toàn Niềm tin đó là động lựcthúc đẩy họ lao động và chiến đấu trong lạc quan Trên cánh đồng lúc nào cũng cótiếng nói, tiếng cười:

Nơi này mấy bác cày Đâu nghiêng nghiêng chiếc nón…

Nơi kia là mấy chị Thì thòm tát gầu dai…

Nơi ấy mấy cô cấy Ngửa tay phí mặt trời

Mạ bén hàng thẳng đứng Hồn nhiên trong tiếng cười

Tình cảm của con người và cảnh vật nơi đồng ruộng được Trần Đăng Khoa thẩmthấu và đưa vào bài Khi mùa thu sang Cảnh vật không lạ nhưng ăm ắp tình làm choTrần Đăng Khoa muốn kêu to lên “Thu sang rồi đấy! Thu sang!” Chúng tôi nghĩ, thơhay không chỉ ở các con chữ đọc lên nghe mượt mà, êm dịu mà cốt ở cái tình của tácgiả đối với đối tượng được thể hiện Nếu tác giả không xúc động, không có cái tâm màchỉ muốn phô diễn sự lạ thì làm sao có thể thổi hồn vào các con chữ được? Chúng tôirất tán đồng ý kiến cho rằng Trần Đăng Khoa đã sáng tác “không chỉ bằng tâm hồn củamột cậu bé lớn lên cùng những trò chăn trâu, thả diều, bắt cá mà thực sự còn bằng máuthịt của người nông dân” Ai đã hòa nhịp thở của mình với từng thay đổi rất nhỏ củacủa vạn vật mới có thể cảm nhận được: “Mùi bùn đang ngấu – Mùi phân đang hoai –Vôi chưa tan hẳn - Còn hăng rãnh cày…” để rồi say sưa, ngây ngất: “Trời đất đêm nay

– Như chim mới hót – Như rượu mới cất – Như mật mới đong… Thịt da ta cũng – Tỏahơi ruộng đồng…” (Hương đồng) Thiên nhiên và con người hòa làm một:

Đất trời cách một gang mây

Và tôi cùng với luống cày tỏa hương…

(Đồng chiều)

2 Cảm hứng từ những người thân yêu

Khi bàn về thơ thiếu nhi, giáo sư Vân Thanh cho rằng: “Tình cảm gia đình trongthơ các em viết chưa nhiều Thực ra lỗi không phải ở các em Các em làm thơ vì mộtnhu cầu tự nhiên của tâm hồn, những gì các em không sống, không biết hay chưa thểnghiệm sâu thì các em chưa nói đến” Đối với Trần Đăng Khoa thì khác Bên cạnhthiên nhiên, cuộc sống lao động ở nông thôn và những tình cảm đối với Bác Hồ, bộ độithì Trần Đăng Khoa viết khá nhiều về người thân của mình Những người gắn bó vớiTrần Đăng Khoa nhất thì phải nói đến: Bà, bố mẹ, anh Minh, bé Giang và cháu béMinh Hà (gọi Trần Đăng Khoa bằng chú) Tất cả những người này đã góp phần hìnhthành và nuôi dưỡng hồn thơ Trần Đăng Khoa

Trong cả tập thơ chỉ có một bài Mưa là Trần Đăng Khoa viết về bố Điều nàykhông có nghĩa là Trần Đăng Khoa không yêu bố mà là một hiện tượng tâm lí bìnhthường Người bố cho dù có thương con mức nào cũng ít thể hiện, vẻ ngoài thườnglạnh lùng, nghiêm khắc Thế nên, trong ca dao dân ca hay trong văn học viết cũng ít đềcập đến bố Trong khi đó, mẹ là cảm hứng vô tận của thơ, nhạc, họa…Trong các loạihình nghệ thuật đó, mẹ được ví với cái cao cả, lớn lao như sông dài, như biển rộng,như núi cao,… Trần Đăng Khoa viết về mẹ không như những người lớn đã viết Bằngtấm lòng yêu thương tha thiết, Trần Đăng Khoa nhận thức được những vất vả, gian lao

mà mẹ phải trải qua từ khi cưu mang con cho đến khi con trưởng thành Mẹ của TrầnĐăng Khoa là hình ảnh của những bà mẹ trong các cuộc kháng chiến Hạt gạo làng talàm bao người xúc động về tính chân thật, sức gợi cảm của từ ngữ qua hình ảnh người

mẹ phải đối mặt với cái nắng hè như đổ lửa trên lưng, phải ngâm chân trong “nướcnhư ai nấu” để cấy mạ, để làm ra hạt gạo làng ta Trần Đăng Khoa còn nhận thức đượcnhững vất vả của mẹ:

Áo mẹ mưa bạc màu Đầu mẹ nắng cháy tóc

Mẹ ngày đêm khó nhọc

Đó là nguyên nhân sâu xa làm cho “mẹ ốm”:

Nắng mưa từ những ngày xưa Lặn trong đời mẹ đến giờ chưa tan

Hiểu được điều đó nên Trần Đăng Khoa luôn chăm chỉ làm các công việc nhà để

bố mẹ đỡ mệt nhọc Thực tế thì Trần Đăng Khoa đã làm rất nhiều việc: luộc khoai, thổicơm, nhổ cỏ vườn, quét sân (Khia mẹ vắng nhà), ru em ngủ (Tiếng võng kêu),…Những việc làm tuy nhỏ nhưng đã thể hiện lòng yêu thương của một đứa con hiếuthảo Hơn thế, Trần Đăng Khoa còn làm nhiều trò khi Mẹ ốm:

Ngâm thơ, kể chuyện rồi thì múa ca Rồi con diễn kịch giữa nhà Một mình con sắm cả ba vai chèo

Anh Minh là người mà Trần Đăng Khoa rất ngưỡng mộ tài “xuất khẩu thànhthơ” Trong tập thơ có bài Nhận thư anh diễn tả nỗi vui mừng đến nỗi bàn tay bóc thư

mà “ngón tay cứ ríu vào nhau” của Trần Đăng Khoa Tuy anh ở xa, khá lâu mới vềthăm nhà nhưng tình cảm của Trần Đăng Khoa dành cho anh rất sâu đậm Anh Minhkhông chỉ là anh mà còn là người bạn, là thầy giáo đã bồi dưỡng cho Trần Đăng Khoa

từ những quyển sách trong “thư viện nhỏ” mà anh mua từ đồng lương giáo viên ít ỏicủa mình Anh chữa giúp Trần Đăng Khoa bài thơ, góp ý để thơ Trần Đăng Khoa ngàycàng hay hơn Sau này khi trưởng thành nhà thơ Trần Đăng Khoa có làm bài thơ Gửibác Trần Nhuận Minh được mọi người đánh giá cao Trải qua bao bộn bề cuộc sốngnhưng tình nghĩa anh em không bao giờ phai nhạt Trong bài thơ đó, hay nhất là ướcmuốn:

Thung thăng em với bác

Ta cưỡi thơ ra đồng.

Trong thơ Trần Đăng Khoa, những em bé trong thời chiến vẫn có những nét hồnnhiên, ngây thơ của lứa tuổi chúng và cũng có những “kinh nghiệm, những suy nghĩgià dặn so với tuổi Chúng biết cách ngụy trang trên đường đến trường, biết cách tựchăm sóc cho mình, biết cách tạo ra những trò chơi cùng các con vật nuôi trong nhàkhi không còn ai khác

Ngoài tình cảm dành cho những người thân trong gia đình, Trần Đăng Khoa còn

có những bài thơ viết tặng cho các nhà thơ, nhà văn - những người thầy đã dạy bảo,dẫn dắt Trần Đăng Khoa từ những bước đi đầu tiên trên con đường nghệ thuật chông

gai: Nếu chú ý một chút ta sẽ thấy rằng những bài thơ em viết tặng mỗi người rất phùhợp với phong cách sáng tác của người đó Nhà văn Tô Hoài chuyên viết truyện về thếgiới loài vật thì Trần Đăng Khoa tặng chú bài Ò ó o… với các sự vật đang háo hức đónchào ngày mới, Huy Cận sáng tác với “nỗi sầu vạn cổ” thì Trần Đăng Khoa tặng bàiNửa đêm tỉnh giấc bằng tất cả sự rung cảm, tinh tế trước những vận động, rất khẽkhàng của đất trời,… Hơn thế, Trần Đăng Khoa còn lẫy cả tên bài thơ, câu thơ, ý thơcủa Tố Hữu, Xuân Diệu để viết Kính tặng chú Tố Hữu, Ở nhà chú Xuân Diệu với vốnhiểu biết không trẻ con chút nào về quê hương và sự nghiệp sáng tác của hai nhà thơnày Trần Đăng Khoa còn viết tặng cho bác P Nê-ru-đa (nhà thơ Chi-lê) trong niềmxúc động khi nghe tin bác bị sát hại trong vụ đảo chính năm 1973 Trần Đăng Khoanói lên tiếng lòng của một dân tộc Việt Nam - dân tộc liên tục bị ngoại xâm rất khaokhát hòa bình Trần Đăng Khoa đã thay mặt thiếu nhi Việt Nam để trả lời với thiếu nhiquốc tế qua bài Gửi bạn Chi-lê:

Chúng tôi chẳng sợ

Mĩ đâu Vẫn vui vẫn hát những câu rộn rang

3 Cảm hứng từ hoàn cảnh lịch sử của đất nước

3.1 Số phận của những em bé Việt Nam trong chiến tranh

Càng yêu quê hương, đất nước Việt Nam bao nhiêu thì con người Việt Nam càngcăm thù giặc Mĩ bấy nhiêu Không chỉ có người lớn mới biết yêu thương và căm thù

mà trẻ con cũng thế Lẽ ra, trong tâm hồn ngây thơ, trong trắng của những trẻ em ở lứatuổi Trần Đăng Khoa lúc bấy giờ chỉ nên có lòng yêu thương chứ không có lòng thùhận Khi Trần Đăng Khoa lên bảy, lên tám thì bè lũ Nhà Trắng bắt đầu mở rộng chiếntranh ra miền Bắc Trong hoàn cảnh chiến tranh, chứng kiến những hoang tàn, đổ nát,chết chóc do chiến tranh gây ra như thế làm sao có thể không đau xót? Tập thơ Gócsân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa là những lời đồng cảm sâu sắc giúp chúng tathấu hiểu được số phận và tâm hồn của những em bé Việt Nam trong chiến tranh.Đáng lí ra, những em bé - mầm non của một đất nước - phải được nâng niu, chămsóc và tạo mọi điều kiện để phát triển, để các em được hưởng mọi ưu ái như lời TốHữu luôn căn dặn những nhà văn, nhà thơ khi sáng tác cho thiếu nhi phải luôn tâmniệm một điều: “Cái gì càng ngon, càng hay, càng đẹp, càng vui thì chúng ta để dànhcho các em”

Đằng này, các em lại là những nạn nhân trực tiếp hoặc gián tiếp phải gánh chịunhững hậu quả của khói lửa, đạn bom Hậu quả trực tiếp: có biết bao sinh mạng củanhững người thân của các em bị bị chiến tranh cướp đi và chính các em cũng bị chiếntranh giết hại “nó thiêu cả bé chưa và được cơm” (Gửi bạn Chi-Lê) Hậu quả gián tiếp:Người lớn (ông bà, cha mẹ…) không có nhiều thời gian để chăm sóc cho con em củamình, bởi vì họ bận sản xuất, chiến đấu và nuôi bộ đội hay bất kì công việc gì gópphần bảo vệ đất nước Thế nên, các em phải tự chăm sóc bản thân mình là chính Cũng

là một em nhỏ như bao em nhỏ khác, Trần Đăng Khoa đã nhìn thấy và xót xa về điều

đó qua nhiều bài thơ trong tập Góc sân và khoảng trời mà hình ảnh gần gũi và đượcnhắc khá nhiều là em gái của mình - bé Thúy Giang Thường là mọi người trong nhà đivắng hết, bé Giang phải ở nhà một mình Ta có thể hình dung khuôn mặt tiu nghỉu thậttội nghiệp khi em nhìn trước, ngó sau chẳng thấy ai khác ngoài chú mèo:

Cả nhà vắng hết Chỉ còn bé Giang Bé đánh tam cúc Với con mèo hoang

(Đánh tam cúc)Đúng là thiếu nhi Việt nam có đói cơm, khát nước, có vất vả vì phải tự chăm sócbạn thân, phải lao động trong hoàn cảnh khắc nghiệt của chiến tranh nhưng không vìthế mà “vắng nụ cười trên môi” Trái lại, các em “vẫn vui vẫn hát những câu rộnràng” Đó là một đặc điểm không thể thiếu của lứa tuổi thiếu nhi Và đó cũng thể hiệnniềm tin của các em vào tương lai tươi sáng của đất nước Niềm tin ấy là có cơ sở thựctiễn Khi Trần Đăng Khoa làm bài thơ “Gửi bạn Chi-lê” thì đất nước ta đang có nhiềuthắng lợi trên các chiến trường cả nước:

Miền Nam thắng trận Đông Xuân Miền Bắc bắn rụng hàng ngàn máy bay

“Nếu các thằng giặc thua”- lời tiên đoán của một đứa trẻ mà lại tràn đầy niềm tintưởng mang tính cách của con người Việt Nam: lạc quan trong mọi hoàn cảnh Sau lờitiên đoán ấy thì các em chia nhau các công việc góp phần xây dựng đất nước: em thìlàm nhà du hành vũ trụ, em thì vào văn công, em thì sẽ bắc chiếc cầu dài qua sông Mơước bắc chiếc cầu “dài hàng trăm ngàn thước” của các bạn Trần Đăng Khoa thật trùnghợp với lời của Đỗ Thị Đoan Trang tâm tình với cây gạo:

Cây nhủ em: chóng lớn Học giỏi thành công nhân Bắc cầu trên sông rộng Cho đò khỏi sang ngang.

Trẻ con nào chẳng mơ ước Có những mơ ước thật cao xa và cũng có nhưng mơước thật giản dị nhưng tất cả đều xuất phát từ ý muốn làm giàu đẹp cho quê hương đấtnước Riêng Trần Đăng Khoa thì mơ ước “suốt đời làm thơ” “Cái ước mơ thành nghệ

sĩ này quả là một nét mới”

Những câu thơ như thế đã trả lời cho câu hỏi mà bao năm nay thế giới đã dàycông đi tìm đáp án: Tại sao Việt Nam - một đất nước nhỏ bé - lại có thể chiến thắngđược Mĩ - một đế quốc đã có nhiều chiến tích lẫy lững trong các cuộc xâm lược cácquốc gia trên thế giới? Chính kẻ thù của chúng ta cũng đã và đang đau đầu bởi họ vẫnkhông thể tin được một yếu tố phi vật chất lại làm nên lại làm nên thắng lợi trong cuộcchiến không cân sức: tinh thần dân tộc Họ tin vào sức mạnh quân sự, sức mạnh kinh

tế và những chiến thuật tinh vi đến từng milimet Điều đó cần thiết cho mọi cuộcchiến Thế nhưng, họ lại quên đi lịch sử Dân tộc ta đã kiên cường, bất khuất đập tanách đô hộ của 1000 giặc Tàu, 80 năm đô hộ giặc Pháp thì lẽ nào lại cam phận làm nô

lệ một lần nữa? Lời của Hồ Chủ tịch trong bản Tuyên ngôn độc lập bất hủ đã nói thaylời non sông: “Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem cả tinh thần và lực lượng, tínhmệnh và tài sản để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy”

3.2 Lòng căm thù giặc Mĩ sâu sắc

Qua những câu thơ rất chân thực, Trần Đăng Khoa đã vẽ ra trước mắt người đọcngày ấy và bây giờ một cảnh mà nơi nơi, người người, kể cả trẻ con cũng nín thở vìmột tin dữ dội:

Mẹ nấu cơm dụi lửa

Bố em họ trâu giữa đường

Các cô thầy Ngừng giảng bài giữa lớp Bạn Tĩnh Bạn Nho, bạn Lập Bạn nào mắt cũng đỏ hoe

Bé Giang ngồi ở đâu hè Cũng thôi đánh chuyền đánh chắt

(Hà Nội có Bác Hồ)

Năm 1972, tổng thống Mĩ đã ra lệnh ném bom B52 rải thảm Hà Nội, Hải Phòng

và oanh tạc miền Bắc sát hại hàng ngàn người dân vô tội, người già, trẻ con chúngcũng không tha Làm sao mà không chua xót, không căm thù khi hình ảnh “hố bomsâu - thăm thẳm hố bom sâu” (Bến đò) ngày ngày hiển hiện trước mắt mình

Đế quốc Mĩ mà đứng đầu là tổng thống Ních-xơn không chỉ gây ra tội ác đối vớiđất nước và con người Việt Nam nói chung, thiếu nhi Việt Nam nói riêng mà còn đốivới biết bao thiếu nhi trên thế giới Vậy mà khi đứng trong nghĩa trang của nhữngngười bị Hít-le tàn sát, hắn đã nhỏ những giọt nước mắt như thương cảm sâu sắc lắmvậy Mặc dù tội ác đó được ngụy trang, ngụy biện bằng nhiều hình thức nhưng ai cũngnhận ra được sự thật Hành động giả nhân, giả nghĩa của bọn chúng không thể gạtđược một đứa trẻ con Trong nghĩa trang mà Ních-xơn đang viếng có mộ của bé gáiTania (12 tuổi) Trần Đăng Khoa đã hóa thân vào Tania để vạch trần bộ mặt của “ngàitổng thống” nói riêng và bọn đế quốc Mĩ nói chung:

Ý nghĩ của hắn chạy từ đầu xuống chân

Từ chân xuống đất sâu nên tôi nghe hết:

“Nếu mày sống thì ông cũng giết”

(Lời một bạn gái mười hai tuổi)Khi viết những câu thơ như thế thì hẳn người viết đã chất chứa trong lòng niềmcăm thù tột độ Và đó không còn là sự căm thù cảm tính mà là tình cảm có chỉ dẫn của

lí trí Đừng cho rằng trẻ con không có khả năng đó Hãy đọc kĩ bài thơ ta sẽ thấy giọngđiệu trẻ con được giữ nguyên, không có một chút gượng ép, gò bó Chính vì thế mà tathấm thía được bản chất của Đế quốc Ai cũng nhận ra một điều giản dị: Ý nghĩ hắn(Ních-xơn) chạy từ đầu xuống chân và chân liền với đất nên người nằm dưới mồ sâutrong ngót 30 năm vẫn nhận ra được

Không chỉ nhìn thấy được tội ác của giặc Mĩ không chỉ trên mặt đất, dưới lòngđất mà còn dưới cả âm phủ Trần Đăng Khoa đã tưởng tượng ra cảnh linh hồn đoànngười bị bọn Mĩ giết hại lũ lượt kéo nhau đến đập của Diêm Vương đòi trừng phạt bọngiết người Bài thơ “Đập cửa Diêm Vương” có giá trị tố cáo thật sâu sắc: Những cụ giàkhông tìm thấy các bộ phận của thân thể mình, những bà mẹ bụng mang dạ chửa cũng

bị giết hại, những em bé thơ “đang lẫy đang bò”, “đang phi ngựa gỗ” không tìm đượccha mẹ, ông bà… Nó khiến những người đã từng sống trong chiến tranh thì ngậm