GIAO TRINH NAM 20180606043925314310

Sau khi học xong mô đun này người học có thể sử dụng được cácloại máy móc, dụng cụ dùng trong nhân giống nấm; thực hiện được các bước công việcchuẩn bị môi trường nhân giống, cấy giống,

Trang 1

SỞ LAO ĐỘNG VÀ THƯƠNG BINH XÃ HỘI TIỀN GIANG

GIÁO TRÌNH Nghề: TRỒNG NẤM Trình độ : Nghề Dưới 3 Tháng

Tiền Giang, 2017

Trang 3

LỜI GIỚI THIỆU

Để đáp ứng nhu cầu phát triển ngành trồng trọt theo hướng nền kinh tế thị trường hàng hóa nhiều thành phần của nước ta trong thời gian tới, những người tham gia vào hoạt động nông nghiệp cần được đào tạo để họ có những kiến thức,

kỹ năng và thái độ cần thiết Trường Cao Đẳng Nông nghiệp Nam Bộ phối hợp với các đơn vị chức năng của Sở Lao động và Thương binh Xã hội tỉnh Tiền Giang xây dựng chương trình đào tạo nghề dưới 3 tháng, nghề “Trồng và nhân giống nấm”.

Chương trình được xây dựng dựa trên cơ sở phân tích nghề theo phương pháp DACUM và cấu trúc mô đun Kiến thức, kỹ năng và thái độ của nghề được tích hợp vào các bài cụ thể trong chương trình Kết cấu của chương trình gồm nhiều mô đun, mỗi mô đun gồm nhiều công việc và bước công việc tích hợp liên quan chặt chẽ với nhau, nhằm hướng tới hình thành những năng lực thực hiện của người học Vì vậy những kiến thức lý thuyết được chọn lọc và tích hợp vào công việc, mỗi công việc được trình bày dưới dạng một bài học.

Đây là chương trình chủ yếu dùng cho đào tạo sơ cấp nghề, đối tượng học

là lao động nông thôn đủ sức khỏe có nhu cầu đào tạo nhưng không có điều kiện đến các cơ sở đào tạo chính quy để học tập ở bậc học cao, thời gian tập trung dài hạn, họ có trình độ học vấn thấp Vì vậy việc đào tạo diễn ra với thời gian ngắn, tại cộng đồng, hình thức gọn nhẹ phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh của học viên.

Tài liệu này được viết theo từng mô đun của chương trình đào tạo nghề Trồng và nhân giống nấm và được dùng làm giáo trình cho các học viên trong khóa học nghề dưới 3 tháng, các nhà quản lý và người sử dụng lao động tham khảo

Việc biên soạn chắc chắn còn nhiều hạn chế và thiếu sót, tác giả mong muốn sự đóng góp của các bạn đồng nghiệp, đọc giả để giáo trình được hoàn thiện hơn Xin trân trọng cảm ơn

Tham gia biên soạn: Trần Thị Thu Tâm

Trang 4

MỤC LỤC

Contents

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN: 2

LỜI GIỚI THIỆU 3

MỤC LỤC 4

Contents 4

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: NHÂN GIỐNG NẤM 10

BÀI 1 CHUẨN BỊ NHÀ XƯỞNG, DỤNG CỤ, HOÁ CHẤT 11

DÙNG ĐỂ NHÂN GIỐNG NẤM 11

A Nội dung: 11

1 Yêu cầu về địa điểm xây dựng nhà nhân giống nấm 11

2 Yêu cầu về kết cấu đối với nhà nhân giống nấm 11

3.Thiết bị, dụng cụ chuyên dùng để nhân giống nấm 13

4 Vật tư, nguyên liệu, hóa chất chuyên dùng để nhân giống nấm 14

B Câu hỏi và bài tập thực hành 15

Bài 2 NHÂN GIỐNG NẤM CẤP I 16

A Nội dung 16

1 Quy trình nhân giống nấm cấp I 16

2 Cách tiến hành 16

C Ghi nhớ 22

BÀI 3 NHÂN GIỐNG NẤM CẤP II 23

A Nội dung 23

1 Quy trình nhân giống nấm cấp II 23

C Ghi nhớ 29

BÀI 4 NHÂN GIỐNG NẤM CẤP III 30

A Nội dung 30

1 Quy trình nhân giống nấm cấp III 30

3 Vận chuyển giống nấm cấp III 37

Trang 5

C Ghi nhớ 37

MÔ ĐUN 2: TRỒNG NẤM RƠM 38

BÀI 1 ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA NẤM RƠM 38

A Nội dung 38

1 Đặc điểm hình thái của nấm rơm 38

2 Chu trình sống của nấm rơm 38

Quả thể nấm rơm được hình thành qua các giai đoạn theo hình 2.2 như sau: 38

3 Các nguồn dinh dưỡng cho nấm rơm 39

4 Ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến sự sinh trưởng và phát triển của nấm rơm 40

C Ghi nhớ 40

BÀI 2 CHUẨN BỊ LÁN TRẠI, DỤNG CỤ TRỒNG NẤM RƠM 42

A Nội dung 42

1 Lán trại trồng nấm rơm 42

2 Chuẩn bị dụng cụ trồng nấm rơm 44

BÀI 3 TRỒNG NẤM RƠM TRÊN RƠM 46

A Nội dung 46

1 Quy trình trồng nấm rơm trên rơm 46

C Ghi nhớ 52

BÀI 4 TRỒNG NẤM RƠM TRÊN BÔNG HẠT 53

A Nội dung 53

1 Quy trình trồng nấm rơm trên bông hạt 53

C Ghi nhớ 58

BÀI 5 SÂU BỆNH HẠI NẤM RƠM VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ 59

A Nội dung 59

2 Bệnh hại quả thể nấm rơm 62

Trang 6

BÀI 6 BẢO QUẢN VÀ SƠ CHẾ NẤM RƠM 65

A Nội dung 65

1 Bảo quản lạnh nấm rơm 65

2 Phơi, sấy nấm rơm 66

3 Muối nấm rơm 68

C Ghi nhớ 70

MÔ ĐUN 3: TRỒNG NẤM SÒ 71

BÀI 1 ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA NẤM SÒ 71

A Nội dung 71

1 Đặc điểm hình thái của nấm sò 71

3 Các nguồn dinh dưỡng cho nấm sò 72

4 Các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của nấm sò 73

C Ghi nhớ 74

BÀI 2 CHUẨN BỊ LÁN TRẠI, DỤNG CỤ, VẬT TƯ VÀ 75

NGUYÊN LIỆU TRỒNG NẤM SÒ 75

A Nội dung 75

1 Lán trại trồng nấm sò 75

2 Thiết bị thanh trùng giá thể 78

3 Dụng cụ sử dụng để trồng nấm sò 78

4 Vật tư và nguyên liệu trồng nấm sò 80

C Ghi nhớ 81

BÀI 3 TRỒNG NÂM SÒ TRÊN MÙN CƯA 82

A Nội dung 82

1 Quy trình trồng nấm sò trên mùn cưa 82

C Ghi nhớ 91

BÀI 4 TRỒNG NÂM SÒ TRÊN BÔNG HẠT 92

A Nội dung 92

Trang 7

1 Quy trình trồng nấm sò trên bông hạt 92

C Ghi nhớ 98

BÀI 5 TRỒNG NÂM SÒ TRÊN RƠM 99

A Nội dung 99

1 Quy trình trồng nấm sò trên rơm 99

C Ghi nhớ 105

BÀI 6 SÂU BỆNH HẠI NẤM SÒ VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ 106

A Nội dung 106

1 Bệnh sinh lý và biện pháp phòng trừ 106

4 Bệnh do động vật hại và cách phòng trừ 110

C Ghi nhớ 112

BÀI 7 SƠ CHẾ VÀ BẢO QUẢN NẤM SÒ 113

A Nội dung 113

1 Bảo quản lạnh nấm sò 113

2 Phơi, sấy nấm sò 114

Bài tập 1: Thực hành bảo quản lạnh nấm sò 117

C Ghi nhớ 117

Mô đun: TRỒNG NẤM LINH CHI, MỘC NHĨ 118

BÀI 1 ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA NẤM LINH CHI, MỘC NHĨ 119

A Nội dung 119

1 Đặc điểm hình thái của nấm linh chi, mộc nhĩ 119

2 Chu trình sống của nấm linh chi, mộc nhĩ 120

3 Các nguồn dinh dưỡng cho nấm linh chi, mộc nhĩ 120

4 Ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến sự sinh trưởng và phát triển của nấm linh chi 121

C Ghi nhớ 123

Trang 8

BÀI 2 CHUẨN BỊ LÁN TRẠI, DỤNG CỤ, VẬT TƯ, NGUYÊN LIỆU TRỒNG NẤM

LINH CHI, MỘC NHĨ 124

A Nội dung 124

1 Lán trại trồng nấm linh chi, mộc nhĩ 124

2 Thiết bị sử dụng trong trồng nấm linh chi, mộc nhĩ 126

3 Dụng cụ sử dụng trong trồng nấm linh chi, mộc nhĩ 126

4 Vật tư, nguyên liệu dùng để trồng nấm linh chi, mộc nhĩ 127

C Ghi nhớ 127

BÀI 3 TRỒNG NẤM LINH CHI, MỘC NHĨ TRÊN MÙN CƯA 128

A Nội dung 128

1 Quy trình trồng nấm linh chi, mộc nhĩ 128

2.8 Chăm sóc và thu hái 134

C Ghi nhớ 137

BÀI 4 TRỒNG NÂM MỘC NHĨ TRÊN THÂN CÂY GỖ 138

A Nội dung 138

1 Quy trình trồng nấm mộc nhĩ trên thân cây gỗ 138

2 Cách tiến hh̀ành 139

C Ghi nhớ 143

BÀI 5 SÂU BỆNH HẠI NẤM LINH CHI VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ 144

A Nội dung 144

1 Bệnh hại sợi nấm linh chi 144

2 Bệnh hại quả thể nấm linh chi 147

BÀI 6 SÂU BỆNH HẠI NẤM MỘC NHĨ VÀ BIỆN PHH́ÁP PHÒNG TRỪ 150

A Nội dung 150

1 Bệnh sinh lý và biện pháp phòng trừ 150

2 Bệnh nhiễm vi sinh vật và biện pháp phòng trừ 151

3 Bệnh nhiễm do các loại nấm dại 154

4 Bệnh do động vật hại vh̀ cách phòng trừ 155

Trang 9

C Ghi nhớ 157

BÀI 7 SƠ CHẾ VÀ BẢO QUẢN NẤM LINH CHI 158

A Nội dung 158

1 Nguyên tắc phơi, sấy nấm linh chi 158

2 Phơi nấm linh chi 158

3 Sấy nấm linh chi 159

C Ghi nhớ 160

BÀI 8 SƠ CHẾ VÀ BẢO QUẢN NẤM MỘC NHĨ 161

A Nội dung 161

1 Nguyên tắc phơi, sấy nấm mộc nhĩ 161

C Ghi nhớ 164

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY 165

I MỤC TIÊU ĐÀO TẠO 165

II NỘI DUNG CHÍNH CỦA CÁC MÔ ĐUN: 165

III HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN BÀI TẬP, BÀI THỰC HÀNH 168

IV YÊU CẦU VỀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP 193

Bài 2 194

VI TÀI LIỆU CẦN THAM KHẢO 201

Trang 10

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: NHÂN GIỐNG NẤM

Mã số mô đun: MĐ01 Giới thiệu mô đun

Mô đun “Nhân giống nấm” trang bị cho học viên các kiến thức về chuẩn bị nhàxưởng, dụng cụ, vật tư và cách tiến hành nhân giống nấm các cấp Đồng thời mô đuncũng trình bày hệ thống các bài tập, bài thực hành cho từng bài dạy và bài thực hành khikết thúc mô đun Đây là một mô đun tích hợp giữa lý thuyết và thực hành nhưng trọngtâm là thực hành Sau khi học xong mô đun này người học có thể sử dụng được cácloại máy móc, dụng cụ dùng trong nhân giống nấm; thực hiện được các bước công việcchuẩn bị môi trường nhân giống, cấy giống, nuôi sợi giống nấm cấp I, cấp II và cấp III

Trang 11

BÀI 1 CHUẨN BỊ NHÀ XƯỞNG, DỤNG CỤ, HOÁ CHẤT

DÙNG ĐỂ NHÂN GIỐNG NẤM

Thời gian: 10 giờ

Mục tiêu:

- Mô tả được cách chuẩn bị nhà xưởng, dụng cụ, hóa chất để nhân giống nấm;

- Thực hiện bố trí và vệ sinh, khử trùng nhà nhân giống nấm đúng tiêu chuẩn kỹthuật;

- Lựa chọn các thiết bị, dụng cụ, vật tư, nguyên liệu, hoá chất đúng yêu cầu kỹthuật để nhân giống;

- Sử dụng, khử trùng và vệ sinh các thiết bị, dụng cụ nhân giống nấm theo đúngquy định;

- Rèn luyện tính cẩn thận, tỉ mỉ

A Nội dung:

1 Yêu cầu về địa điểm xây dựng nhà nhân giống nấm

- Cách xa các nguồn gây bệnh như: cống rãnh, bãi rác thải, chuồng trại chănnuôi, phế thải trồng nấm…;

- Cách xa các nơi có nhiều bụi bặm như nhà máy xay xát, nhà máy chế biến nôngsản, nhà máy cưa xẻ gỗ…;

- Không ở những vùng đất trũng, ẩm ướt vì dễ phát sinh mầm bệnh;

- Có nguồn nước và không khí không bị ô nhiễm, có hệ thống điện ổn định

2 Yêu cầu về kết cấu đối với nhà nhân giống nấm

2.1 Phòng pha chế môi trường

Phòng pha chế môi trường dùng để rửa, sấy các dụng cụ; xử lý, pha chế và thanhtrùng môi trường để nhân giống phải bảo đảm các yêu cầu sau:

- Phải được xây kiên cố, rộng rãi, thông thoáng, hệ thống điện nước đầy đủ, antoàn; có đường thoát nước tốt

2.2 Phòng đệm, phòng cấy giống nấm

* Phòng đệm: dùng chứa môi trường sau khi đã khử trùng, cần bảo đảm:

- Kiên cố, sạch sẽ, kín nhưng thông thoáng;

- Vô trùng;

- Càng ít cửa ra vào, cửa sổ càng tốt, đầy đủ ánh sáng

* Phòng cấy giống nấm: dùng để nhân giống và cấy chuyền giống nấm các cấp Phòng cấy giống thường đặt trong phòng đệm, cần bảo đảm yêu cầu:

- Có cửa lùa lệch với vị trí cửa của phòng đệm;

- Có thể lắp hệ thống kính hoặc áp gạch men xung quanh;

Trang 12

- Lắp đặt hệ thống quạt thông gió, máy điều hoà nhiệt độ;

- Có hệ thống đèn tử ngoại đảm bảo vô trùng cho phòng khi cần

2.3 Phòng nuôi sợi

Phòng nuôi sợi dùng cho việc nuôi sợi giống nấm, cần bảo đảm yêu cầu:

- Được bố trí liên thông với phòng cấy giống;

- Phải kiên cố, sạch sẽ, thoáng khí, không cần ánh sáng;

- Có lắp đặt hệ thống máy điều hoà, quạt thông gió;

- Mỗi phòng dùng để nuôi một loại giống nấm riêng;

- Trong phòng có các giàn kệ để xếp giống nấm các cấp

2.4 Khử trùng, vệ sinh nhà nhân giống nấm

2.4.1 Các loại hóa chất dùng để khử trùng

a Formol (formalin)

- Formol là một loại hóa chất ở dạng lỏng, không màu, có mùi hắc khó chịu, bayhơi trong điều kiện thường, Formol rất độc, có khả năng tiêu diệt các vi sinh vật gâybệnh Thường được sử dụng để khử trùng nhà xưởng nhân giống và nuôi trồng nấm

2.4.2 Tiến hành khử trùng nhà nhân giống

Bước 1 Vệ sinh nhà nhân giống

- Quét sạch bụi rác trong các phòng nhân giống;

- Lau sạch các cửa phòng cùng các thiết bị, dụng cụ có trong phòng bằng khănướt;

- Lau sạch bụi bẩn trên tường và nền nhà bằng nước sạch;

- Làm khô nước trong các phòng

Bước 2 Chuẩn bị hoá chất, dụng cụ để khử trùng

- Hoá chất: formol đậm đặc, amoniac (NH3) đậm đặc, bột lưu huỳnh

- Dụng cụ: đĩa sứ, đồng hồ, xẻng, cào sắt, dao rựa, chổi quét

- Bảo hộ lao động: quần áo bảo hộ, khẩu trang, mặt nạ phòng độc, ủng, găng taysu…

Bước 3 Khử trùng bằng formol

- Kiểm tra và bịt kín các chỗ hở của phòng;

- Mang bảo hộ lao động đầy đủ;

Trang 13

- Đặt các đĩa sứ vào các vị trí khác nhau trong phòng, tuỳ diện tích phòng mà ta

bố trí số lượng các đĩa nhiều hay ít;

- Tiến hành đổ formol đậm đặc vào các đĩa (tuỳ thuộc và diện tích phòng, số đĩatrong phòng) với lượng thích hợp;

- Ra khỏi phòng và đóng kín cửa phòng;

- Để formol bốc hơi tự do trong thời gian 48giờ;

- Thu gom lượng formol còn thừa trong đĩa (nếu còn);

- Tiến hành đổ dung dịch NH3 đậm đặc vào trong các đĩa cho bay hơi để trunghoà môi trường trong thời gian 24 giờ;

- Thu dọn các đĩa và đưa ra khỏi phòng

* Khử trùng bằng bột lưu huỳnh

- Kiểm tra và bịt kín các chỗ hở của phòng;

- Mang bảo hộ lao động đầy đủ;

- Đặt các đĩa sứ vào các vị trí khác nhau trong phòng, tuỳ diện tích phòng 10 mà

ta bố trí số lượng các đĩa nhiều hay ít;

- Tiến hành đổ bột lưu huỳnh vào các đĩa (tuỳ thuộc và diện tích phòng, số đĩatrong phòng) với lượng thích hợp;

- Tiến hành đốt bột lưu huỳnh trong phòng;

- Ra khỏi phòng và đóng kín cửa phòng;

- Sau khi đốt cháy hết lưu huỳnh vào phòng thu gom các đĩa đưa ra ngoài;

- Đợi sau 24 – 48 giờ mới được vào phòng làm việc

3.Thiết bị, dụng cụ chuyên dùng để nhân giống nấm

3.1 Thiết bị, dụng cụ chuyên dùng pha chế môi trường

- Nồi hấp vô trùng:

- Tủ sấy dụng cụ

- Bếp nấu môi trường

- Nồi nấu môi trường

- Cân

- Một số thiết bị, dụng cụ khác: Giấy đo pH, Bình tam giác, Ống nghiệm, giá đểống nghiệm, Ẩm kế, Ống đong, Phễu đong, Rổ nhựa, lưới lọc, thau nhựa, đũa khấy…

để phục vụ cho việc pha chế môi trường nhân giống

3.2 Thiết bị, dụng cụ chuyên dùng để cấy giống nấm

a Tủ cấy giống: Dùng để thực hiện nhân giống và giúp cho việc cấy chuyền ítnhiễm tạp hơn

b Bộ dụng cụ cấy giống bao gồm: Khay, đĩa, dao mổ, Que cấy đầu nhọn hoặcđầu bẹp làm bằng inox, Kéo, kẹp, đèn cồn

Trang 14

c Máy điều hoà nhiệt độ: Dùng để điều hoà nhiệt độ trong phòng cấy và duy trìphòng cấy luôn khô thoáng và thỏa mái khi tiến hành thao tác cấy giống

d Quạt thông gió

3.3 Thiết bị, dụng cụ chuyên dùng để nuôi sợi và bảo quản giống nấm

a Máy điều hoà nhiệt độ

b Tủ lạnh hoặc tủ mát: Dùng để bảo quản giống gốc hoặc giống cấp I, II và bảoquản các loại hoá chất dùng cho pha chế môi trường

c Tủ ấm: Dùng để nuôi sợi giống và kiểm tra độ vô trùng của môi trường trướckhi sử dụng để nhân giống

d Giàn giá nhiều tầng: Dùng để xếp các chai hoặc túi giống trong thời gian nuôisợi nhằm tiết kiệm diện tích

e Xe đẩy: Dùng để chuyển môi trường đến phòng cấy và chuyển các túi giốngnấm vào phòng nuôi sợi

3.4 Vệ sinh các thiết bị, dụng cụ dùng trong nhân giống nấm

- Bộ dụng cụ cấy giống, các thiết bị thủy tinh (ống nghiệm, bình tam giác) cầnphải được vô trùng (sấy trong tủ sấy ở nhiệt độ 160 – 1700C trong 2 giờ)

- Các phòng cấy giống, nuôi sợi phải dùng các chất tẩy rửa như xà phòng, nướcrửa chén, cồn… để vệ sinh và dùng nước sạch để lau sạch

- Đối với các thiết bị không thể dùng nước để vệ sinh: máy đo pH, ẩm kế, tủ cấy,

tủ lạnh, cân… cần phải dùng khăn khô (có thấm cồn nếu cần) để lau sạch

4 Vật tư, nguyên liệu, hóa chất chuyên dùng để nhân giống nấm

4.1 Vật tư

- Chai thủy tinh (chai nước biển) hoặc chai nhựa: dùng để chứa môi trường nhângiống nấm cấp II

- Túi nilon loại chịu nhiệt có kích thước 16 x 28cm, đã được gấp đáy vuông

- Dây cao su

- Bông không thấm nước: để làm nút bông cho chai hoặc túi môi trường giốngnấm các cấp

- Cổ nhựa: để tạo cổ cho các túi môi trường giống cấp III, cổ nhựa có đườngkính 3cm, chiều cao: 4cm, ngoài ra có thể làm bằng giấy carton

- Nắp nhựa: có đường kính 5cm, chiều cao 5cm, nếu không có nắp nhựa có thểdùng nilon thay thế khi đậy túi giá thể

Trang 15

- Agar (bột nấu đông sương): để tạo môi trường thạch nhân giống nấm cấp I, cầnchú ý chọn loại có chất lượng còn tốt, còn hạn sử dụng

- Đường glucô hoặc đường cát trắng: bổ sung môi trường nhân giống nấm cấp I

- Bột nhẹ (CaCO3), thạch cao (CaSO4): điều chỉnh pH, tăng độ xốp cho môitrường nhân giống nấm cấp II, cấp III

- Cồn 900: để khử trùng tay và dụng cụ cấy, cho vào đèn cồn để đốt cháy tạonhiệt khử trùng que cấy và môi trường không khí trong khi cấy giống nấm

B Câu hỏi và bài tập thực hành

Bài tập 1: Xác định đúng tên các loại thiết bị dùng trong phòng nhân giốngnấm? Cho biết mục đích của các thiết bị đó?

Bài tập 2: Thực hành khử trùng phòng cấy giống, phòng nuôi sợi giống nấmbằng formol và bột lưu huỳnh

Bài tập 3: Thực hành vận hành nồi khử trùng: nồi áp suất hoặc nồi autoclave

Trang 16

Bài 2 NHÂN GIỐNG NẤM CẤP I

Mục tiêu:

- Mô tả được các bước công việc nhân giống nấm cấp I theo đúng quy trình;

- Chọn được giống gốc, giống nấm cấp I đạt chất lượng;

- Thực hiện pha chế, khử trùng môi trường, cấy chuyền giống nấm cấp I theođúng trình tự và yêu cầu kỹ thuật;

- Điều chỉnh được điều kiện môi trường khi nuôi sợi, bảo quản giống nấm cấp Iđúng yêu cầu với từng loại giống nấm;

- Phát hiện và xử lý giống nấm cấp I bị nhiễm kịp thời và an toàn;

A Nội dung

1 Quy trình nhân giống nấm cấp I

Hình 1.1 Sơ đồ quy trình nhân giống nấm cấp I

2 Cách tiến hành

2.1 Giống gốc

Giống gốc là giống được phân lập trực tiếp từ quả thể nấm, bào tử của nấm hoặcsợi nấm

Trang 17

Giống gốc quyết định rất lớn đến chất lượng giống cấp I cũng như năng suất củanấm trong quá trình nuôi trồng, vì vậy cần phải chọn gốc có chất lượng tốt Giống gốctốt phải đạt các yêu cầu sau:

- Giống thuần, không lẫn tạp;

- Tơ mọc khỏe, chia nhánh đều;

- Tơ nấm ăn kín mặt thạch hoặc ăn vòng thành ống nghiệm, ít tơ kí sinh, tơ rốibông

2.2 Nguyên liệu làm môi trường

- Công thức môi trường nhân giống nấm cấp I (môi trường PDA), các thànhphần sau tính cho 1lít môi trường như sau:

- Nước: dùng nước cất hoặc nước sinh hoạt là đạt yêu cầu

- Bột ngô, cám gạo (hình 2.3): loại còn mới, không bị mốc, mọt, ẩm ướt

- Khoai tây: loại tốt, không bị hư hỏng, không bị nẩy mầm

- Giá đậu xanh: tươi, không được dùng giá xử lý bằng hóa chất, không lẫn tạpchất

2.3 Thu dịch chiết

a Thu dịch chiết khoai tây

- Gọt vỏ và rửa sạch khoai tây, thái khoai tây thành khối vuông (hình hạt lựu) cókích thước khoảng 1 – 2cm

- Nấu khoai tây: cho khoai tây đã thái cùng với 400ml nước vào nồi Đun sôikhoảng 15-20 phút cho khoai tây mềm (dùng tay bóp nhỏ là được)

- Lọc dịch khoai tây: cho khoai tây đã nấu qua vải lọc thu dịch chiết

b Thu dịch chiết giá đậu xanh

- Cân 200g giá đậu và đong 300ml nước cất cho vào nồi;

- Đun sôi giá đỗ trên bếp cho đến khi giá chín có màu trắng trong;

- Lọc qua vải lọc để thu dịch chiết giá đậu xanh

Cách thực hiện tương tự như thu dịch chiết khoai tây

c Thu dịch chiết từ bột ngô, cám gạo

- Cho hỗn hợp 200ml nước ấm (50 – 550C) và 25 gam bột cám (cám ngô và cámgạo) vào cốc;

Trang 18

- Khuấy trộn trong 4 - 5 phút;

- Để yên 10 – 15 phút để lắng cặn bã;

- Lọc qua vải lọc 2 - 3 lần và thu dịch trong

2.4 Pha chế môi trường cấp I

- Bước 1: Cho dịch nước chiết từ: khoai tây, giá đậu xanh, bột ngô và cám gạovào cốc, thêm nước vào cho đủ 1 lít

- Bước 2: Đổ hỗn hợp dịch vào nồi, cho tiếp 20 gam đường và 20 gam agar vào.Đặt nồi lên bếp đun nhỏ lửa và khuấy cho đường và agar tan hết

- Bước 3: Phân phối nhanh hỗn hợp môi trường cấp I còn nóng vào ốngnghiệm hoặc chai thuỷ tinh Lượng môi trường cho vào mỗi ống nghiệm là 6 – 7 ml,mỗi chai thuỷ tinh là 8 - 10ml

- Bước 4: Đậy miệng ống nghiệm hoặc chai thủy tinh bằng nút bông không thấmnước Nút bông không quá chặt hay quá lỏng, phần tròn đều đặt vào phía trong

- Bước 5: Sau đậy nút bông, dùng giấy bọc đầu nút bông, dùng dây buộc lại

2.5 Tiệt trùng môi trường nhân giống nấm cấp I

- Bước 1: Lắp tấm giá đỡ có đục lỗ vào trong nồi áp suất

- Bước 2: Đổ nước vào nồi sao cho không ngập tấm giá đỡ

- Bước 3: Đặt các chai hoặc ống nghiệm có môi trường đã được đậy nút bôngvào nồi, sau đó đậy kín nồi

- Bước 4: Hấp ở nhiệt độ 1210C trong thời gian 20 - 30 phút để tiệt trùng môi trường

- Bước 5: Mở nắp nồi áp suất khi nhiệt độ trong nồi đã giảm xuống khoảng 500C

- Bước 6: Tạo bề mặt môi trường nghiêng:

+ Để nghiêng các chai môi trường sau khi lấy ra khỏi nồi, sao cho môi trườngkhông chạm nút bông;

+ Khi môi trường trong chai đã đông hẳn, cất vào nơi khô ráo, sạch sẽ để dùngdần

- Bước 7: Kiểm tra môi trường sau khi tiệt trùng:

+ Để một vài chai ra ngoài môi trường để kiểm tra;

+ Nếu sau một thời gian thấy trên bề mặt thạch có các nốt, hoặc đốm đen là môitrường chưa đạt yêu cầu

2.6 Cấy chuyền giống nấm cấp I

a Chuẩn bị tủ cấy và dụng cụ cấy

- Dùng bông thấm cồn lau sạch bên trong và bên ngoài tủ

- Đặt tất cả dụng cụ và đồ dùng cấy giống vào trong khoang tủ (tất cả đã đượckhử trùng ở nhiệt độ 160 -1700C, thời gian 1,5-2 giờ)

Trang 19

- Bật đèn tử ngoại, quạt thông gió tủ cấy Sau khi bật khoảng 15 – 30 phút thì tắtđèn tử ngoại, quạt thông gió vẫn hoạt động để đẩy hết khí ozôn ra khỏi tủ

b Cấy chuyền giống từ ống giống gốc sang môi trường cấp I

- Bước1: Mang áo blouse, đeo khẩu trang, ngồi vào vị trí và dùng bông thấm cồnlau cả hai tay (lau từ khuỷu tay đến các ngón tay, kẽ tay)

- Bước 2: Dùng bông thấm cồn lau xung quanh các ống giống và ống chứa môitrường cấp I trước khi đưa vào tủ cấy

- Bước 3 Đốt đèn cồn để cháy tự do trong tủ, thời gian 2 – 3 phút, ngọn lửa đèncồn không nên để quá lớn hoặc quá nhỏ, nên cao từ 3 – 4 cm

- Bước 4 Khử trùng các dụng cụ cấy bằng cách đốt trực tiếp trên ngọn lửa đèncồn cho đến khi đỏ

- Bước 5: Mở nút bông và giữ nút bông của ống giống gốc và ống môi trườngbằng kẽ tay út và áp út

- Bước 6: Khử trùng miệng ống giống và ống môi trường trên ngọn lửa đèn cồn

- Bước 7: Dùng que cấy lấy một mẫu giống có kích thước 5 x 5mm từ ống giốnggốc

- Bước 8: Chuyển mẫu giống gốc vào chính giữa bề mặt thạch ống (hoặc chai)môi trường Thao tác phải thực hiện trên hoặc quanh ngọn lửa và ngang tầm lửa, trongkhu vực bán kính 10cm tính từ ngọn lửa đèn cồn

- Bước 9: Khử trùng lại miệng ống giống gốc và ống môi trường đã có giống(gọi là ống giống cấp I)

- Bước 10: Đậy nút bông ống giống gốc và ống giống cấp I lại như ban đầu

- Bước 11: Khử trùng lại đầu que cấy và tiếp tục thực hiện cấy giống gốc sangcác ống môi trường tiếp theo như đã thực hiện cho đến khi hoàn thành

- Bước 12: Dùng giấy báo bọc đầu nút bông của các ống giống cấp I lại

- Bước 13: Ghi lại ngày giờ cấy giống và xếp các ống giống lên giàn kệ sạch đểnuôi sợi

c Vệ sinh phòng cấy, thiết bị, dụng cụ sau khi cấy giống

- Vệ sinh dụng cụ: sau khi sử dụng xong chuyển ra ngoài vệ sinh bằng các chấttẩy rửa, sau đó rửa lại bằng nước sạch, sấy khô, bao gói và đem đi khử trùng, để chuẩn

bị cho lần sau

- Vệ sinh tủ cấy: dùng bông thấm cồn vệ sinh cả bên trong và bên ngoài tủ, sau

đó dùng màn phủ kín tủ lại hạn chế bụi bẩn bay vào

- Vệ sinh phòng cấy:

+ Dọn quét sạch sẽ các rác thải ra trong quá trình cấy;

+ Lau phòng cấy bằng nước sạch hoặc có thể dùng formol để khử trùng

2.7 Nuôi sợi giống nấm cấp I

Trang 20

2.7.1 Điều chỉnh điều kiện môi trường phòng nuôi sợi

Phòng nuôi phải đảm bảo yêu cầu sau đây:

- Phòng sạch sẽ không có bụi bẩn, rác thải, không bị ẩm mốc;

- Phòng càng ít ánh sáng càng tốt, khô thoáng, có đầy đủ hệ thống điện;

- Có hệ thống điều chỉnh nhiệt độ khi cần

Tùy thuộc vào mỗi loại giống nấm, nhiệt độ và thời gian nuôi sợi giống cấp I sẽkhác nhau

- Giống cấp I sau thời gian nuôi sợi theo bảng trên phải đảm bảo các yêu cầusau:

+ Sợi nấm ăn kín bề mặt môi trường một màu đồng nhất của sợi nấm

+ Sợi nấm khỏe, phân nhánh mạnh trên bề mặt môi trường

+ Không nhiễm vi sinh vật

2.7.2 Phát hiện, phòng ngừa và xử lý giống cấp I bị nhiễm bệnh

Một số biểu hiện nhiễm bệnh thường gặp ở giống cấp I:

a Giống bị nhiễm vi sinh vật

- Biểu hiện:

+ Nhiễm khuẩn: trên môi trường thạch có những vết trắng đục

+ Các ống giống bị nhiễm mốc: mốc đen, mốc trắng, mốc xanh…

- Nguyên nhân:

+ Hấp khử trùng môi trường chưa đạt nhiệt độ và thời gian;

+ Ống giống gốc bị nhiễm;

+ Do thao tác cấy không đúng (khi cấy các ống nghiệm để gần ngọn lửa đèn cồn

sẽ làm cho giống chết, thạch bị chảy ra và rất dễ nhiễm khuẩn;

+ Do tủ cấy không đảm bảo vô trùng hoặc phòng cấy không thường xuyên khửtrùng;

+ Lây nhiễm từ ngoài vào trong quá trình nuôi sợi Việc lây nhiễm này chủ yếu

là do phòng nuôi sợi, ống nghiệm, nút bông bị ẩm và bị nhiễm bẩn;

- Cách xử lý: các ống giống bị nhiễm vi sinh vật chuyển ra khỏi khu vực nuôi sợiđưa vào nồi hấp khử trùng để tiêu diệt mầm bệnh trước khi đưa đi vệ sinh để tránh lansang những đợt tiếp theo

- Cách phòng ngừa: để giống không bị nhiễm cần thực hiện nghiêm ngặt quytrình

b Sợi nấm bị thoái hoá

- Biểu hiện:

+ Sợi nấm co lại không phát triển, hệ sợi nấm dày, màu sợi nấm mờ;

+ Tơ tiết nước có màu từ trắng chuyển sang vàng trong;

Trang 21

+ Sợi nấm đổi màu: bình thường sợi nấm từ màu trắng chuyển sang màu tối, xámtro, màu nâu;

+ Thời gian ăn kín ống nghiệm quá lâu

độ cao, ánh sáng mặt trời trong thời gian dài;

+ Thời gian bảo quản giống gốc không quá thời gian quy định cho phép;

+ Quá trình nuôi sợi cần phải đảm bảo điều kiện thích hợp về nhiệt độ nuôi, độthông thoáng

2.8 Bảo quản giống nấm cấp I

Các ống giống cấp I đạt tiêu chuẩn về chất lượng nếu chưa dùng ngay cần đưa

đi bảo quản:

- Bảo quản giống nấm cấp I là chúng ta sử dụng nhiệt độ thấp nhằm kìm hãm tốc

độ sinh trưởng, phát triển hệ sợi nấm nhằm kéo dài thời gian sử dụng giống nấm

- Thiết bị bảo quản: tủ lạnh hoặc tủ mát

- Các ống giống được gói bởi giấy báo đã khử trùng sau đó chuyển vào tủ lạnhhoặc tủ mát để bảo quản

Chế độ nhiệt và thời gian bảo quản áp dụng cho các loại giống nấm cấp I đượcthực hiện theo bảng 2.2

Bảng 1.1 Chế độ nhiệt độ và thời gian bảo quản giống cấp I

Trang 22

Bài tập 1: Pha chế môi trường nhân giống nấm cấp I theo môi trường PAG Bài tập 2: Thực hành cấy chuyền giống gốc sang môi trường cấp I

Bài tập 3: Nhận biết một số bệnh nhiễm trên các ống giống cấp I, phân tíchnguyên nhân gây bệnh và đề xuất biện pháp khắc phục phù hợp

C Ghi nhớ

Cần chú ý các nội dung trọng tâm:

- Công thức và cách tiến hành pha chế môi trường nhân giống nấm cấp I

- Cấy chuyền và nuôi sợi giống nấm cấp I

- Bệnh thường gặp ở giống cấp I và biện pháp phòng trừ

Trang 23

BÀI 3 NHÂN GIỐNG NẤM CẤP II

Mục tiêu

- Mô tả được các bước công việc nhân giống nấm cấp II theo đúng quy trình;

- Chọn được giống nấm cấp I, cấp II đạt chất lượng;

- Thực hiện pha chế, khử trùng môi trường, cấy chuyền giống nấm cấp II theođúng trình tự và yêu cầu kỹ thuật;

- Điều chỉnh được điều kiện môi trường khi nuôi sợi, bảo quản giống nấm cấp IIđúng yêu cầu với từng loại giống nấm;

- Phát hiện và xử lý giống nấm cấp II bị nhiễm kịp thời và an toàn;

A Nội dung

1 Quy trình nhân giống nấm cấp II

Hình 1.2 Sơ đồ quy trình nhân giống nấm cấp II

2.1 Chuẩn bị giống nấm cấp I

Giống nấm cấp I là giống nấm được nhân ra từ giống gốc và nhân trên môitrường thạch trong các ống nghiệm hoặc chai thủy tinh Giống nấm cấp I phải đảm bảocác yêu cầu sau:

- Sợi nấm ăn kín bề mặt thạch nghiêng;

- Hệ sợi phân bố đồng đều;

- Không có hiện tượng bị nhiễm trên bề mặt và nút bông;

- Sợi nấm không có dấu hiệu bị lão hoá

* Chú ý: Nếu dùng giống cấp I được bảo quản ở điều kiện lạnh để nhân giống,trước khi sử dụng phải đưa về nhiệt độ bình thường ít nhất 1- 2 ngày

Trang 24

2.2 Chuẩn bị nguyên liệu làm môi trường

- Thành phần môi trường nhân giống cấp II:

+ Thóc luộc;

+ Bột nhẹ (CaCO3) tỷ lệ 1 – 1,5% so với tỉ lệ thóc luộc

- Thóc tẻ: có chất lượng tốt, chọn loại thóc không dẻo, không bị mốc, không bịsâu mọt đục phá

- Bột nhẹ: có chất lượng tốt, pH< 9

2.3 Làm môi trường

- Bước 1: Ngâm thóc

+ Cân khối lượng thóc cần xử lý cho vào thau nhựa

+ Ngâm thóc trong nước sạch, thời gian ngâm từ 12 đến 16 giờ để thóc ngấm

đủ nước

+ Rửa thóc bằng nước sạch sau khi ngâm đủ thời gian nhằm loại bỏ hạt lép lửng

và khử mùi chua

- Bước 2: Luộc thóc

+ Cho thóc vào nồi luộc và thêm nước sạch cho đến khi ngập thóc

+ Tiến hành luộc thóc cho đến kho vỏ trấu mở khoảng 1/3, kiểm tra không cònlõi trắng ở giữa là đạt yêu cầu

* Chú ý: Thường xuyên khuấy đảo trong quá trình luộc để độ nở hạt thóc đềunhau

+ Vớt thóc luộc ra các rổ rá để nguội đến nhiệt độ 45 – 500C

- Bước 3: Phối trộn thóc và bột nhẹ

+ Cân khối lượng thóc sau khi luộc cho vào thau nhựa;

+ Cân bột nhẹ: tỉ lệ tương ứng với lượng thóc đã luộc theo công thức môi trường.+ Cho bột nhẹ vào thóc đã luộc và trộn đều bằng tay

* Chú ý: Kiểm tra độ ẩm thóc từ 65 - 70% là đạt yêu cầu

- Bước 4: Phân phối hỗn hợp thóc và bột nhẹ vào chai

+ Cho hỗn hợp đã phối trộn vào các chai thủy tinh hoặc chai nhựa, lượng thócmỗi chai khoảng 300 – 350gam

+ Đậy miệng chai bằng nút bông Nút bông được làm từ bông không thấm nước,cuộn lại, không quá chặt hay quá lỏng, phần đầu tròn đặt vào phía trong

+ Đậy nút bông chai môi trường bằng giấy bọc hoặc nắp nhựa

2.4 Tiệt trùng môi trường nhân giống nấm cấp II

Thiết bị tiệt trùng: nồi áp suất hoặc nồi autoclave

Chế độ tiệt trùng: nhiệt độ 1210C trong thời gian 90 phút

* Phương pháp tiệt trùng môi trường bằng nồi áp suất: tương tự như tiệt trùngmôi trường nhân giống nấm cấp I

Trang 25

* Phương pháp tiệt trùng môi trường bằng nồi autoclave, cách tiến hành theotrình tự như sau: 33

- Bước 1: Chuyển các chai môi trường vào giỏ hấp

- Bước 2: Kiểm tra nước trong nồi hấp và chuyển giỏ môi trường vào nồi hấp

- Bước 3: Đậy nắp nồi và tiến hành hấp thanh trùng ở nhiệt độ 1210C trong thờigian 90 phút

Bước 4: Lấy chai môi trường ra khỏi nồi khi nhiệt độ trong nồi còn 50

-600C, tháo bỏ giấy bọc hoặc nắp nhựa đậy nút bông và chuyển các chai môi trường vàophòng cấy giống

- Bước 5: Kiểm tra độ vô trùng của các chai môi trường sau khi hấp

+ Để 2 – 3 chai ở điều kiện nhiệt độ bình thường;

+ Sau 7 ngày không thấy có xuất hiện các màu sắc lạ như: đốm đen, xanh hoặcchuyển màu khối môi trường thì môi trường hấp đã đạt yêu cầu;

+ Nếu ngược lại là môi trường chưa đạt yêu cầu

2.5 Cấy chuyền giống cấp II

2.5.1 Khử trùng tủ cấy và dụng cụ cấy giống

- Bước 1: Khử trùng tủ cấy bằng cách dùng bông thấm cồn lau sạch bên trong vàbên ngoài tủ

- Bước 2: Đặt tất cả dụng cụ và đồ dùng cấy giống vào trong khoang tủ (tất cả đãđược tiệt trùng ở nhiệt độ 160 - 1700C, thời gian 1,5 - 2 giờ)

- Bước 3: Bật đèn tử ngoại, quạt thông gió tủ sấy Sau khi bật khoảng 15 – 30phút thì tắt đèn tử ngoại, quạt thông gió vẫn hoạt động để đẩy hết khí ozon ra khỏi tủ

*Chú ý:

+ Trong thời gian bật đèn tử ngoại không được làm việc trong phòng;

+ Không được nhìn trực tiếp vào đèn khi đang bật;

+ Sau khi tắt đèn khoảng 15 – 20 phút mới được vào phòng làm việc

2.5.2.Cấy chuyền giống từ giống cấp I sang môi trường cấp II

- Bước 1: Mang bảo hộ: áo bluse, khẩu trang, ngồi vào vị trí và dùng bông thấmcồn lau từ khuỷu tay đến các ngón tay, kẽ tay (hình 3.24)

- Bước 2: Dùng cồn lau các ống giống cấp I và chai môi trường cấp II trước khiđưa vào tủ cấy

- Bước 3: Đốt lửa để đèn cồn cháy tự do trong tủ thời gian 2 – 3 phút, ngọn lửađèn cồn không nên để quá lớn hoặc quá nhỏ, nên cao từ 3 - 4cm

- Bước 4: Khử trùng các dụng cụ cấy bằng cách nhúng cồn và đốt trực tiếp trênngọn lửa đèn cồn thao tác tiến hành 2 – 3 lần và để nguội trước khi cấy giống

Trang 26

- Bước 5: Mở nút bông bằng kẽ tay và khử trùng miệng chai môi trường cấp IItrên ngọn lửa đèn cồn

- Bước 6: Mở nút bông của ống giống cấp I và giữ nút bông bằng kẽ tay, khửtrùng miệng ống giống cấp I trên ngọn lửa đèn cồn

- Bước 7: Dùng que cấy cắt khối giống cấp I trong ống giống thành 2 phần vàchuyển 1 phần giống sang chai môi trường, sau đó khử trùng lại nút bông trước khiđậy lại như ban đầu

- Bước 8: Bao gói nút bông lại bằng giấy báo và ghi lại ngày giờ cấy, loại giốngcấy trên chai giống

- Bước 9: Chuyển các chai giống vào phòng nuôi sợi đặt trên các giàn kệ sạch sẽ

* Chú ý: Nếu trong quá trình cấy phát hiện ống giống bị nhiễm cần phải nhanhchóng đậy nút bông lại và chuyển ra khỏi khu vực cấy giống và tiến hành công việc khửtrùng lại tủ cấy, dụng cụ cấy giống như ban đầu

2.5.3 Vệ sinh phòng cấy, thiết bị, dụng cụ sau khi cấy

- Vệ sinh dụng cụ: sau khi sử dụng xong chuyển ra ngoài vệ sinh bằng xà phòng,sau đó rửa lại bằng nước sạch, sấy khô, bao gói, khử trùng để chuẩn bị cho lần sau

đó dùng màn phủ kín tủ lại hạn chế bụi bẩn bay vào

- Vệ sinh phòng cấy: dọn quét sạch sẽ các rác thải ra trong quá trình cấy, lauphòng cấy bằng nước sạch hoặc có thể dùng formol để khử trùng

2.6 Nuôi sợi giống nấm cấp II

2.6.1 Điều kiện môi trường phòng nuôi sợi

- Yêu cầu phòng nuôi sợi giống nấm cấp II:

+ Phòng sạch sẽ không có bụi bẩn, rác thải, không bị ẩm mốc;

+ Phòng không cần ánh sáng tự nhiên, khô thoáng;

+ Phòng có đầy đủ hệ thống điện;

+ Có hệ thống điều chỉnh nhiệt độ khi cần

- Điều chỉnh nhiệt độ phòng nuôi sợi bằng hệ thống máy điều hòa sao cho phùhợp với từng loại giống nấm và thời gian phát triển hệ sợi giống các loại giống nấm sẽkhác nhau được thể hiện như sau (bảng 3.1):

Bảng 1.2 Nhiệt độ và thời gian nuôi sợi của một số giống nấm

Trang 27

Giống nấm cấp II sau khi cấy khoảng 2 ngày bắt đầu có hiện tượng bung sợibám vào cơ chất và phát triển dần cho đến khi kín đáy chai là kết thúc giai đoạn nuôisợi

2.6.2 Phát hiện, phòng ngừa và xử lý giống cấp II bị nhiễm bệnh

a Một số hiện tượng bệnh nhiễm trong quá trình nuôi sợi

* Hiện tượng sợi giống không phát triển

- Biểu hiện: Sau khi cấy giống từ 2-3 ngày, khối giống cấp I bị chuyển màu vàsợi không phát triển ăn vào khối môi trường cấp II

- Nguyên nhân:

+ Khối giống cấp I bị nhiễm vi sinh vật;

+ Giống cấp I đã bị thái hóa;

+ Điều kiện nuôi sợi không phù hợp

- Cách phòng ngừa:

+ Kiểm tra kỹ nguồn giống cấp I;

+ Khi pha chế môi trường phải đúng công thức;

+ Điều chỉnh điều kiện phòng nuôi sợi hợp lý

* Hiện tượng bên trong chai giống rỉ nhựa hoặc chảy nước đục

- Biểu hiện: Sau 4 – 10 ngày nuôi sợi, chai giống cấp II có hiện tượng hạt thócchảy nước đục hoặc rỉ nhựa

- Nguyên nhân:

+ Luộc thóc chưa chín đều;

+ Hấp tiệt trùng không đạt nhiệt độ hoặc thời gian

+ Luộc thóc phải chín đều

+ Tiệt trùng môi trường phải đúng theo quy định

Trang 28

* Hiện tượng chai giống bị nhiễm vi sinh vật

- Biểu hiện: Chai giống có các chấm đen, xanh, vàng hoa cau hoặc sợi bị rối

+ Tiệt trùng môi trường phải đúng theo quy định về nhiệt độ, thời gian

+ Chế độ nuôi sợi phù hợp với từng loại giống nấm

+ Quá trình cấy giống phải thực hiện trong điều kiện vô trùng

+ Định kỳ khử trùng phòng cấy giống, phòng nuôi sợi

b Cách xử lý

Khi các chai giống cấp II đã bị các hiện tượng trên cần phải loại khỏi phòng nuôikịp thời và xử lý toàn bộ những chai giống đó theo trình tự như sau:

- Chuyển toàn bộ chai giống bị nhiễm vào nồi khử trùng;

- Tiệt trùng trong thời gian 30 phút để tiêu diệt vi sinh vật bị nhiễm;

- Dùng dụng cụ rửa lấy toàn bộ môi trường ra khỏi chai lọ;

- Thu gom môi trường cấp II bị nhiễm cho vào sọt rác;

- Vệ sinh chai lọ, khử trùng để làm các đợt tiếp theo

2.7 Bảo quản giống nấm cấp II

- Mục đích: kìm hãm quá trình sinh trưởng, phát triển hệ sợi nấm ở nhiệt độ thấpnhằm kéo dài thời gian sử dụng giống nấm

- Thiết bị bảo quản: tủ mát hoặc tủ lạnh

- Nhiệt độ bảo quản và thời gian bảo quản các loại giống nấm được thể hiện theobảng 1.3, như sau:

Bảng 1.3 Chế độ nhiệt độ và thời gian bảo quản giống cấp II

Bài tập 1: Làm môi trường nhân giống nấm cấp II trên cơ chất hạt thóc

Trang 29

Bài tập 2: Thực hành cấy chuyền giống cấp I sang môi trường cấp II

Bài tập 3: Nhận biết một số bệnh nhiễm trên các ống giống cấp II, phân tíchnguyên nhân gây bệnh và đề xuất biện pháp khắc phục phù hợp

C Ghi nhớ

Cần chú ý một số nội dung trọng tâm:

- Công thức và cách tiến hành pha chế môi trường nhân giống nấm cấp II

- Cấy chuyền và nuôi sợi giống nấm cấp II

- Bệnh thường gặp ở giống cấp II và biện pháp phòng trừ

Trang 30

BÀI 4 NHÂN GIỐNG NẤM CẤP III

Mã bài: MĐ01-04

Thời gian: 26 giờ Mục tiêu

- Mô tả được các bước công việc nhân giống nấm cấp III theo đúng quy trình;

- Chọn được giống nấm cấp II, cấp III đạt chất lượng;

- Thực hiện làm và khử trùng môi trường, cấy chuyền giống nấm cấp III theođúng trình tự và yêu cầu kỹ thuật;

- Điều chỉnh được điều kiện môi trường khi nuôi sợi, bảo quản giống nấm cấp IIIđúng yêu cầu với từng loại giống nấm;

- Phát hiện và xử lý giống nấm cấp III bị nhiễm kịp thời và an toàn;

A Nội dung

1 Quy trình nhân giống nấm cấp III

Hình 1.3 Quy trình nhân giống nấm cấp III

2 Cách tiến hành

2.1 Chuẩn bị giống nấm cấp II

Giống nấm cấp II dùng để nhân giống cấp III phải đảm bảo các yêu cầu sau đây: + Sợi giống nấm phải thuần chủng, không nhiễm vi sinh vật

Trang 31

+ Hệ sợi tơ nấm phải khỏe

+ Tơ nấm phân bố đều, kín chai giống

* Chú ý: Nếu dùng giống cấp II được bảo quản ở điều kiện lạnh để nhân giống,trước khi sử dụng phải đưa về điều kiện nhiệt độ bình thường ít nhất 1 - 2 ngày

2.2 Làm môi trường nhân giống nấm cấp III

2.2.1 Làm môi trường dạng hạt

a Chuẩn bị nguyên vật liệu pha chế môi trường

- Công thức môi trường nhân giống cấp II:

+ Thóc luộc

+ Bột nhẹ (CaCO3) : 1 – 1,5% (so với tỉ lệ thóc luộc)

- Thóc tẻ: có chất lượng tốt, chọn loại thóc không dẻo, không bị mốc, không bịsâu mọt đục phá

- Túi nilon đã gấp đáy vuông có kích thước 16 x 28cm

- Cổ nhựa, nắp nhựa, bông không thấm, dây cao su (dây chun)

b Làm môi trường

- Bước 1: Ngâm thóc

+ Cân khối lượng thóc cần xử lý cho vào thau

+ Ngâm thóc trong nước sạch thời gian từ 12

- 16 giờ để thóc ngấm đủ nước

+ Rửa thóc bằng nước sạch sau khi ngâm đủ thời gian, nhằm loại bỏ hạt lép lửng

và khử mùi chua

- Bước 2: Luộc thóc

+ Cho thóc vào nồi luộc và thêm nước sạch cho đến khi ngập thóc

+ Tiến hành luộc thóc cho đến khi vỏ trấu mở khoảng 1/3, kiểm tra không cònlõi trắng ở giữa là đạt yêu cầu

* Chú ý: Thường xuyên khuấy đảo trong quá trình luộc để độ nở hạt thóc đềunhau

+ Vớt thóc đã luộc ra rổ rá, để nguội đến khoảng 45 – 500C

- Bước 3: Phối trộn bột nhẹ vào thóc luộc

+ Cân khối lượng thóc sau khi luộc cho vào thau

+ Cân bột nhẹ: tỉ lệ tương ứng với lượng thóc đã luộc theo công thức môi trường.+ Cho bột nhẹ vào thóc đã luộc và trộn đều

* Chú ý: Kiểm tra độ ẩm thóc từ 65 - 70% là đạt yêu cầu

- Bước 4: Cho hỗn hợp thóc và bột nhẹ vào túi nilon

+ Cân 500g thóc có bột nhẹ vào túi nilon đã gấp đáy vuông Kích thước túi 16 x28cm

Trang 32

+ Làm cổ nút cho các túi môi trường cấp III

+ Làm nút bông bằng bông không thấm nước

+ Đậy nút bông chai môi trường bằng giấy bọc hoặc nắp nhựa

2.2.2 Làm môi trường dạng que

a Chuẩn bị nguyên vật liệu làm môi trường

- Công thức môi trường nhân giống nấm:

- Cám bắp, cám gạo: có chất lượng tốt, không bị ẩm mốc, không bị sâu mọt

b Làm môi trường 45

- Bước 1: Pha nước vôi có pH 12 – 13 bằng cách:

+ Cho vôi sống vào thau thêm nước sạch và dùng que khuấy cho vôi tan đều; + Kiểm pH nước vôi bằng cách nhúng mẫu giấy quỳ vào nước vôi;

+ So màu giấy trên bảng so màu và điều chỉnh pH nước vôi đúng yêu cầu

- Bước 2: Ngâm que sắn trong nước vôi

+ Cân que sắn và cho vào ngâm trong nước vôi đã pha, thời gian ngâm từ 12 –

14 giờ để que sắn ngấm đủ nước

+ Rửa que sắn sau khi ngâm bằng nước sạch

- Bước 3: Luộc que sắn

+ Cho que và nước sạch vào nồi

+ Luộc que sắn cho đến khi nước thấm đều vào trong lõi, không còn lõi trắng ởgiữa que sắn

2.3 Tiệt trùng môi trường nhân giống nấm cấp III

Thiết bị tiệt trùng: sử dụng nồi áp suất hoặc nồi autoclave

Trang 33

* Phương pháp tiệt trùng môi trường bằng nồi áp suất, gồm các bước như sau:

- Bước 1: Lắp tấm giá đỡ có đục lỗ vào trong nồi áp suất

- Bước 2: Đổ nước sạch vào nồi sao cho không ngập tấm giá đỡ

- Bước 3: Đặt các túi môi trường đã đậy nút bông vào nồi, sau đó đậy kín nồi

- Bước 4: Hấp ở nhiệt độ 1210C trong 90 phút để tiệt trùng môi trường Sau đó

để nguội

- Bước 5: Mở nắp nồi áp suất sau khi nhiệt độ trong nồi còn 370C, tháo bỏ giấybáo hoặc nắp nhựa đậy nút bông, sau đó chuyển các túi môi trường vào phòng để làmnguội

- Bước 6: Kiểm tra sự lây nhiễm vi sinh vật:

+ Để một vài túi môi trường ra ngoài để kiểm tra;

+ Nếu sau 7 ngày thấy trên bề mặt môi trường có các đốm đen, xanh hoặc môitrường chuyển màu là môi trường chưa hoàn toàn được tiệt trùng

* Phương pháp tiệt trùng môi trường bằng nồi autoclave

- Bước 1: Chuyển các túi môi trường vào giỏ hấp

- Bước 2: Cho nước sạch vào nồi hấp và chuyển giỏ môi trường vào nồi hấp

- Bước 3: Đậy nắp nồi và tiến hành hấp tiệt trùng ở nhiệt độ 1210C, trong thờigian 90 phút Sau đó tắt điện, để cho áp suất giảm xuống bình thường

- Bước 4: Mở nắp nồi, lấy các túi môi trường ra khỏi nồi và kiểm tra độ tiệttrùng môi trường Cách kiểm tra hoàn toàn giống như tiệt trùng bằng nồi áp suất

2.4 Cấy chuyền giống cấp III

2.4.1 Khử trùng tủ cấy và dụng cụ cấy giống

- Bước 1: Khử trùng tủ cấy bằng cách dùng bông thấm cồn lau sạch tủ bêntrong, ngoài tủ

- Bước 2: Đặt tất cả dụng cụ và đồ dùng cấy giống vào trong khoang tủ (tất cả đãđược khử trùng ở nhiệt độ 160 - 1700C, thời gian 1,5 - 2 giờ)

- Bước 3: Bật đèn tử ngoại, quạt thông gió tủ sấy Sau khi bật khoảng 15 – 30phút thì tắt đèn tử ngoại, quạt thông gió vẫn hoạt động để đẩy hết khí ozon ra khỏi tủ

* Chú ý khi sử dụng đèn tử ngoại:

- Trong thời gian bật đèn tử ngoại không đuợc làm việc trong phòng

- Không được nhìn trực tiếp vào đèn khi đang bật

- Sau khi tắt đèn khoảng 15 – 20 phút mới được vào phòng

2.4.2 Cấy chuyền giống từ giống cấp II sang môi trường cấp III

Phương pháp cấy giống này được áp dụng chung cho cả hai loại giá thể môitrường dạng hạt hoặc dạng que

- Bước1: Mang bảo hộ: áo bluse, khẩu trang ngồi vào vị trí cấy và dùng bôngthấm cồn lau từ khuỷu tay đến các ngón tay, kẽ tay

Trang 34

- Bước 2: Dùng bông thấm cồn lau chai giống cấp II và các túi môi trường cấpIII trước khi đưa vào tủ cấy

- Bước 3: Đốt lửa để đèn cồn cháy tự do trong tủ thời gian 2 – 3 phút, ngọn lửa đèn cồn nên cao từ 3 - 4cm

- Bước 4: Khử trùng dụng cụ cấy bằng cách nhúng cồn và đốt trực tiếp trênngọn lửa đèn cồn thao tác tiến hành 2 - 3 lần và để nguội

- Bước 5: Mở nút bông chai giống cấp II bằng kẽ tay và khử trùng miệng chaitrên ngọn lửa đèn cồn, dùng que cấy tơi rời các hạt giống tránh làm nát giống

- Bước 6: Mở nút bông túi môi trường cấp III bằng kẽ tay và khử trùng miệng túitrên ngọn lửa đèn cồn

- Bước 7: Chuyển khoảng 15 – 16g giống từ chai giống cấp II sang túi môitrường cấp III bằng que cấy

- Bước 8: Khử trùng nút bông túi giống cấp III và đậy lại giống ban đầu

- Bước 9: Bao gói nút bông bằng giấy báo và ghi lại ngày giờ cấy, loại giống cấytrên túi giống cấp III

- Bước 9: Chuyển các túi giống nấm cấp III vào phòng nuôi sợi và đặt trên cácgiàn kệ sạch sẽ

2.4.3 Vệ sinh phòng cấy, thiết bị, dụng cụ sau khi cấy

- Vệ sinh dụng cụ: sau khi sử dụng xong chuyển ra ngoài vệ sinh bằng xà phòng,sau đó rửa lại bằng nước sạch, sấy khô, bao gói và đem đi khử trùng, để chuẩn bị cholần sau

đó dùng màn phủ kín tủ lại để hạn chế bụi bẩn

- Vệ sinh phòng cấy:

+ Dọn quét sạch sẽ các rác thải ra trong quá trình cấy giống

+ Lau phòng cấy bằng nước sạch hoặc có thể dùng formol để khử trùng

2.5 Nuôi sợi giống nấm cấp III

2.5.1 Điều kiện môi trường phòng nuôi sợi

- Yêu cầu phòng nuôi sợi giống nấm cấp III:

+ Phòng sạch sẽ không có bụi bẩn, rác thải, không bị ẩm mốc

+ Phòng không cần ánh sáng tự nhiên, khô thoáng

+ Phòng có đầy đủ hệ thống điện

+ Có hệ thống điều chỉnh nhiệt độ khi cần

- Điều chỉnh nhiệt độ phòng nuôi sợi bằng hệ thống máy điều hòa sao cho phùhợp với từng loại giống nấm và thời gian phát triển hệ sợi giống các loại giống nấm sẽkhác nhau

Bảng 4.1 Nhiệt độ và thời gian nuôi sợi của một số giống nấm

Trang 35

Giống cấp II sau khi cấy khoảng 2 ngày bắt đầu có hiện tượng bung sợi bám vào

cơ chất và phát triển dần cho đến khi kín đáy túi là kết thúc giai đoạn nuôi sợi

2.5.2 Phát hiện, phòng ngừa và xử lý giống cấp III bị nhiễm bệnh

Trong thời gian nuôi sợi cấp III, phải thường xuyên kiểm tra các túi giốngkhông đạt yêu cầu Nếu phát hiện có túi giống bị nhiễm vi sinh vật cần loại bỏ khỏiphòng nuôi kịp thời để tránh lây nhiễm

a Một số hiện tượng bệnh trong quá trình nuôi sợi

* Hiện tượng sợi giống không phát triển

- Biểu hiện: Sau khi cấy giống từ 2-3 ngày, hạt giống không bung sợi và pháttriển lan vào khối môi trường cấp III

- Nguyên nhân:

+ Môi trường nuôi không phù hợp

+ Giống cấp II đã bị thái hóa

+ Điều kiện nuôi sợi không phù

hợp

+ Kiểm tra môi trường trước khi đóng túi

+ Kiểm tra giống cấp II trước khi cấy

+ Điều chỉnh điều kiện phòng nuôi sợi hợp lý

* Hiện tượng trong túi giống rỉ nhựa hoặc chảy nước đục

- Biểu hiện: Sau 4 – 10 ngày nuôi sợi, túi giống cấp III có hiện tượng hạt thócchảy nước đục hoặc rỉ nhựa

- Nguyên nhân:

+ Luộc thóc chưa đạt yêu cầu, phần giữa lõi chưa chín đều

+ Hấp tiệt trùng không đạt nhiệt độ hoặc chưa đủ thời gian

Trang 36

+ Luộc thóc phải chín đều

+ Tiệt trùng môi trường phải đúng theo quy định

* Hiện tượng túi giống bị nhiễm vi sinh

- Biểu hiện: Trong túi giống có các chấm đen, xanh, vàng hoa cau hoặc sợi bịrối

- Nguyên nhân:

+ Hấp tiệt trùng môi trường chưa đạt yêu cầu

+ Điều kiện nuôi sợi quá nóng

+ Thao tác cấy giống không đúng yêu cầu

+ Môi trường cấy giống, môi trường nuôi sợi bị nhiễm vi sinh vật

+ Tiệt trùng môi trường phải đúng theo quy định về nhiệt độ, thời gian

+ Chế độ nuôi sợi phù hợp với từng loại giống nấm

+ Quá trình cấy giống phải thực hiện trong điều kiện vô trùng

+ Định kỳ khử trùng phòng cấy giống, phòng nuôi sợi

* Hiện tượng giống quá già

- Biểu hiện: Bên ngoài khối giống kết một lớp màng dày chuyển dần từ màutrắng sang màu vàng

- Nguyên nhân: Do lưu giữ giống trong thời gian quá lâu

- Cách xử lý: Chúng ta có thể tận dụng bằng cách lấy phần giống ở lõi để cấysản xuất

b Cách xử lý

Khi các túi giống cấp III đã bị các hiện tượng trên cần phải loại khỏi phòng nuôikịp thời và hủy toàn bộ những túi giống đó theo trình tự như sau:

- Chuyển toàn bộ túi giống bị nhiễm vào nồi khử trùng;

- Tiệt trùng trong thời gian 30 phút để tiêu diệt vi sinh vật bị nhiễm;

- Thu gom cho vào sọt rác

2.6 Bảo quản giống nấm cấp III

Khi giống nấm ăn kín túi, những túi giống có chất lượng tốt, đủ tiêu chuẩn được sử dụng cho nuôi trồng hoặc đưa vào bảo quản

- Bảo quản giống nấm là kìm hãm quá trình sinh trưởng hệ sợi nấm nhằm

kéo dài thời gian sử dụng giống nấm

- Phương pháp bảo quản: bảo quản ở nhiệt độ thấp

- Thiết bị bảo quản: tủ mát hoặc tủ lạnh

- Mối quan hệ giữa nhiệt độ bảo quản và thời gian bảo quản các loại giống nấmđược thể hiện theo bảng sau:

Trang 37

Bảng 4.2 Nhiệt độ và thời gian bảo quản một số loại giống nấm cấp III

3 Vận chuyển giống nấm cấp III

Trong quá trình vận chuyển giống nấm, đặc biệt là giống nấm trong các túi niloncần phải lưu ý một số vấn đề sau:

- Cẩn thận, tránh va đập mạnh làm dập nát hay làm vỡ chai giống

- Không nên chèn ép các túi hoặc chai giống nấm

- Các túi giống nấm hoặc chai nấm phải được đặt thẳng đứng, trong các thùnggiấy hoặc thùng xốp, có độ thông thoáng, tránh ánh nắng chiếu trực tiếp

- Thời gian vận chuyển giống nấm không nên quá lâu

- Sau khi vận chuyển đến nơi phải lấy giống ra khỏi thùng để nơi mát mẻ, khôthoáng, sau thời gian 1- 2 ngày mới tiến hành đưa vào sản xuất

Bài tập 1: Pha chế môi trường nhân giống nấm cấp III trên cơ chất hạt thóc vàque sắn

Bài tập 2: Thực hành cấy chuyền giống cấp II sang môi trường cấp III

Bài tập 3: Nhận biết một số bệnh nhiễm trên các ống giống cấp III, phân tích C

C Ghi nhớ

Cần chú ý một số nội dung trọng tâm:

- Công thức và cách tiến hành pha chế môi trường nhân giống nấm cấp III trên

cơ chất hạt thóc và que sắn

- Cấy chuyền và nuôi sợi giống nấm cấp III

- Bệnh thường gặp ở giống cấp III và biện pháp phòng trừ

Trang 38

MÔ ĐUN 2: TRỒNG NẤM RƠM

Mã số mô đun: MĐ 02

BÀI 1 ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA NẤM RƠM

Mục tiêu:

- Mô tả được chu trình sống của nấm rơm;

- Nêu được các nguồn dinh dưỡng cần thiết để trồng nấm rơm;

- Giải thích được ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến sự sinh trưởng vàphát triển của nấm rơm

A Nội dung

1 Đặc điểm hình thái của nấm rơm

- Nấm rơm là loại nấm ưa nhiệt, nên thường được trồng chủ yếu vào mùa nắng,nóng

- Nấm rơm có nhiều màu sắc khác nhau: màu xám, xám trắng, xám đen,

- Nấm rơm là một loại thực phẩm giàu chất dinh dưỡng

Nấm rơm có cấu tạo gồm các phần: mũ nấm, phiến nấm, cuống nấm, bao nấm,sợi nấm

Hình 2.1 Cấu tạo nấm rơm

2 Chu trình sống của nấm rơm

Quả thể nấm rơm được hình thành qua các giai đoạn theo hình 2.2 như sau:

Trang 39

Hình 2.2 Chu trình sống của nấm rơm

3 Các nguồn dinh dưỡng cho nấm rơm

Bổ sung nguồn đạm dưới dạng các hợp chất vô cơ vì: đơn giản, dễ bổ sung, dễmua, giá thành rẻ

3.3 Chất khoáng và vitamin

Khoáng đa lượng:

+ Canxi được bổ sung từ bột nhẹ (CaCO3), thạch cao (CaSO4),

+ Kali, photpho, nitơ được bổ sung từ phân lân, urê,…

Nguồn vitamin: vitamin B1, vitamin B6, vitamin H …

Trang 40

4 Ảnh hưởng của các yếu tố môi trường đến sự sinh trưởng và phát triển của nấm rơm

4.1 Nhiệt độ

- Trong giai đoạn nuôi sợi: Nhiệt độ thích hợp từ 35 - 400C (Nhiệt độ dưới 300Csợi nấm sinh trưởng yếu Nhiệt độ trên 450C sợi nấm sẽ chết)

- Trong giai đoạn hình thành quả thể: Nhiệt độ thích hợp từ 30 – 320C (Nhiệt độ từ

20 - 250C đinh ghim nấm bị chết sau 12 giờ Nhiệt độ dưới 150C và trên 450C quả thểkhông hình thành)

- Giai đoạn hình thành quả thể nấm rơm: cần ánh sáng khuếch tán nhằm kích thích

sự hình thành và phát triển của quả thể đồng thời điều chỉnh màu sắc của quả thể nấm

- Số lần chiếu sáng: 2 – 3 lần/ ngày, thời gian chiếu sáng khoảng 60 – 90 phút/lần

4.5 Độ thông thoáng

Giai đoạn hình thành quả thể cần độ thông thoáng cao hơn giai đoạn nuôi sợi Quảthể nấm càng lớn yêu cầu độ thông thoáng càng cao, do cần nhiều oxy cho quá trình hôhấp

Bài tập 1: Nhận diện màu sắc, độ tuổi (độ trưởng thành) của một số loại nấm

rơm

Bài tập 2: Xác định chất dinh dưỡng có trong các nguồn nguyên liệu.

Bài tập 3: Điền các giá trị điều kiện môi trường thích hợp cho nấm rơm sinh

trưởng và phát triển

C Ghi nhớ

Cần chú ý các nội dung trọng tâm:

- Các chất dinh dưỡng cho nấm rơm

Định dạng
Số trang	201
Dung lượng	9,1 MB