Bài này trang bị cho người học các kiến thức và kỹ năng nghề để thực hiện các công việc: nắm vững đặc điểm hình thái, phân bố, sinh trưởng, dinh dưỡng và yêu cầu môi trường sống của cá n
Trang 1SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN TIỀN GIANG
TRUNG TÂM KHUYẾN NÔNG
CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO NGHỀ DƯỚI 3 THÁNG
NGHỀ: NUÔI CÁ NƯỚC MẶN, LỢ
(Ban hành kèm theo Quyết định số … /QĐ-TTKN, ngày …tháng … năm 201.
của Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Tiền Giang)
Tiền Giang, năm 2017
Trang 2SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNTTG CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
TRUNG TÂM KHUYẾN NÔNG Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
Tiền Giang, ngày tháng năm 2017
CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO NGHỀ DƯỚI 3 THÁNG
NGHỀ: NUÔI CÁ NƯỚC MẶN, LỢ
(Ban hành kèm theo Quyết định số… /QĐ-TTKN, ngày … /… / 20….
của Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Tiền Giang)
Tên nghề: Nuôi cá nước mặn, lợ
Trình độ đào tạo: Đào tạo nghề dưới 3 tháng
Đối tượng tuyển sinh: Lao động nông thôn trong độ tuổi lao động, đủ sức
khỏe, có trình độ từ tiểu học trở lên và có nhu cầu học nghề “Nuôi cá nước mặn, lợ”
Số lượng môn học, mô đun đào tạo: 02
Bằng cấp sau khi tốt nghiệp: Chứng chỉ đào tạo nghề dưới 3 tháng
I MỤC TIÊU ĐÀO TẠO
1 Kiến thức, kỹ năng, thái độ nghề nghiệp
- Kiến thức:
+ Hiểu được đặc điểm dinh dưỡng, sinh trưởng và yêu cầu môi trường sống của cá nước mặn, lợ
+ Nêu được kỹ thuật chuẩn bị ao nuôi
+ Nêu được tiêu chuẩn chọn giống và cách thả giống
+ Nêu được kỹ thuật nuôi cá nước mặn, lợ, thu hoạch và bảo quản cá nước mặn, lợ sau thu hoạch
+ Nêu được biện pháp phòng trị bệnh thường gặp ở cá nước mặn, lợ
+ Hiểu được cách nuôi cá nước mặn, lợ bền vững gắn với bảo vệ môi trường sinh thái tự nhiên
+ Hiểu được nhu cầu thị trường, đầu ra cho sản phẩm cá nước mặn, lợ
+ Kiến thức khởi nghiệp từ nghề nuôi cá nước mặn, lợ
+ Pháp luật lao động: những quyền lợi, nghĩa vụ, quan hệ lao động giữa người lao động làm công ăn lương và người sử dụng lao động Các hình thức hợp đồng lao động
+ An toàn vệ sinh lao động
- Kỹ năng:
+ Chuẩn bị được ao nuôi đúng kỹ thuật
+ Chọn được cá giống khỏe mạnh và thả giống đúng kỹ thuật
+ Thực hiện được biện pháp kỹ thuật chăm sóc quản lý môi trường ao nuôi cá nước mặn, lợ
Trang 3+ Thực hiện được phòng trị bệnh thường gặp ở cá nước mặn, lợ.
+ Thực hiện được kỹ thuật thu hoạch và bảo quản cá nước mặn, lợ sau thu hoạch
- Thái độ:
+ Nghiêm túc thực hiện qui trình nuôi cá nước mặn, lợ
+ Có trách nhiệm đối với sản phẩm do mình làm ra, đảm bảo an toàn cho người sử dụng
+ Có ý thức tiết kiệm vật tư, bảo vệ môi trường, phát triển sản xuất theo hướng bền vững
2 Cơ hội việc làm
Sau khoá học, người học có thể tự tổ chức nuôi cá nước mặn, lợ ở qui mô hộ gia đình hoặc nhóm hộ gia đình; làm việc tại các cơ sở, trang trại nuôi cá nước mặn, lợ
II THỜI GIAN CỦA KHÓA HỌC VÀ THỜI GIAN THỰC HỌC TỐI THIỂU
- Thời gian đào tạo: dưới 03 tháng
- Thời gian thực học : 120 giờ
+ Thời gian học lý thuyết: 24 giờ
+ Thời gian học thực hành: 92 giờ
+ Thời gian ôn và kiểm tra kết thúc khoá học: 06 giờ
III DANH MỤC MÔ ĐUN ĐÀO TẠO, THỜI GIAN VÀ PHÂN BỔ THỜI GIAN HỌC TẬP
Mã
Thời gian đào tạo (giờ)
Tổng số
Trong đó Lý
thuyết
Thực hành
Kiểm tra*
Ôn và kiểm tra kết thúc khóa học 06 2 04
* Ghi chú: Bao gồm cả số giờ kiểm tra hết mô đun (được tính vào giờ thực hành)
và số giờ kiểm tra kết thúc khóa học
IV CHƯƠNG TRÌNH MÔ ĐUN ĐÀO TẠO
(Nội dung chi tiết tại các chương trình mô đun kèm theo)
V HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO NGHỀ TRÌNH ĐỘ DƯỚI 3 THÁNG
Trang 41 Hướng dẫn xác định danh mục các mô đun đào tạo nghề; thời gian, phân bố thời gian và chương trình cho mô đun đào tạo nghề
Chương trình dạy nghề “Nuôi cá nước mặn, lợ” được sử dụng cho các khóa
đào tạo nghề trình độ dưới 3 tháng, cho nông dân hoặc những người có nhu cầu học nghề Khi học viên học đủ các mô đun trong chương trình này và đạt kết quả trung bình trở lên tại kỳ kiểm tra kết thúc khoá học sẽ được cấp chứng chỉ đào tạo nghề dưới 3 tháng
Chương trình đào tạo nghề “Nuôi cá nước mặn, lợ” bao gồm 02 mô đun với các
nội dung như sau:
Mô đun 01:
- Bài 01: “Đặc điểm sinh học một số loài cá nước mặn, lợ Các yếu tố trong môi trường nước mặn, lợ” có thời gian học tập là 12 giờ, trong đó có 02 giờ lý thuyết,
10 giờ thực hành Bài này trang bị cho người học các kiến thức và kỹ năng nghề để thực hiện các công việc: nắm vững đặc điểm hình thái, phân bố, sinh trưởng, dinh dưỡng và yêu cầu môi trường sống của cá nước mặn, lợ Đo và kiểm tra các yếu tố trong môi trường nước, đánh giá đựơc môi trường nước nào là phù hợp, không phù hợp trong nuôi cá nước mặn, lợ
- Bài 02: “Xây dựng và chuẩn bị ao nuôi cá nước mặn, lợ” có thời gian học tập là
24 giờ, trong đó có 05 giờ lý thuyết, 19 giờ thực hành Bài này trang bị cho người học các kiến thức và kỹ năng nghề để thực hiện các công việc: chọn địa điểm và xây dựng ao nuôi cá nước mặn, lợ đảm bảo yêu cầu kỹ thuật
- Bài 03: “Chọn giống và thả cá giống ” có thời gian học tập là 24 giờ, trong đó
có 04giờ lý thuyết, 20 giờ thực hành Bài này trang bị cho người học các kiến thức
và kỹ năng nghề để thực hiện các công việc: chọn giống và thả giống cá nước mặn,
lợ đảm bảo yêu cầu kỹ thuật, cá nước mặn, lợ khỏe mạnh và tỷ lệ sống cao
Mô đun 02:
- Bài 01: “Chăm sóc và quản lý ao nuôi cá nước mặn, lợ” có thời gian học tập là
24 giờ, trong đó có 05 giờ lý thuyết, 19 giờ thực hành Bài này trang bị cho người học các kiến thức và kỹ năng nghề để thực hiện các công việc: kiểm tra cá, tính lượng thức ăn và cho cá nước mặn, lợ ăn hàng ngày Sử dụng được các dụng cụ đo các yếu tố môi trường, xử lý được các yếu tố môi trường không có lợi cho cá; vận hành quạt nước và thay nước đúng yêu cầu kỹ thuật Quan sát tốc độ tăng trọng của cá
- Bài 02: “Phòng trị bệnh cho cá nước mặn, lợ” có thời gian học tập là 24 giờ, trong đó có 05 giờ lý thuyết, 19 giờ thực hành Bài này trang bị cho người học các kiến thức và kỹ năng nghề để thực hiện các công việc: phòng bệnh, chẩn đoán bệnh
và trị bệnh cho cá nước mặn, lợ kịp thời, đúng yêu cầu kỹ thuật, an toàn
- Bài 03: “Thu hoạch cá nước mặn, lợ” có thời gian học tập là 06 giờ, trong đó có
01 giờ lý thuyết, 05 giờ thực hành Bài này trang bị cho người học các kiến thức và
Trang 5kỹ năng nghề để thực hiện các công việc: xác định thời điểm thu hoạch cá, cách thu hoạch cá nước mặn, lợ đảm bảo chất lượng thương phẩm; đánh giá được kết quả một vụ nuôi
Đánh giá kết quả học tập của người học trong toàn khóa học bao gồm: kiểm tra trong quá trình học tậpvà kiểm tra kết thúc khóa học thực hiện theo “Quy chế thi, kiểm tra và công nhận tốt nghiệp trong dạy nghề hệ chính quy”, ban hành kèm theo Quyết định số 14/2007/QĐ-BLĐTBXH, ngày 24 tháng 5 năm 2007 của Bộ trưởng
Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội
2 Hướng dẫn kiểm tra kết thúc khóa học
T
T Nội dung kiểm tra Hình thức kiểm tra Thời gian kiểm tra
Kiến thức, kỹ năng nghề
1 Lý thuyết nghề Vấn đáp/Trắc nghiệm Không quá 60 phút
2 Thưc hành nghề Bài thực hành kỹ
năng nghề
Không quá 4 giờ
3 Các chú ý khác
Nên tổ chức lớp học tại địa phương, cơ sở sản xuất vào thời điểm nuôi cá nước mặn, lợ thương phẩm, chương trình xây dựng trong thời gian dưới 3 tháng nhưng trong thực tế thời gian học tập nên bố trí trùng với chu kỳ sản xuất cá nước mặn, lợ
để rèn kỹ năng nghề cho học viên qua sản xuất thực tế Có thể mời các chuyên gia hoặc người có tay nghề cao tham gia giảng dạy, hướng dẫn người học
Trong quá trình thực hiện chương trình nên bố trí cho học viên đi tham quan các
cơ sở nuôi cá nước mặn, lợ thương phẩm có uy tín hay đã áp dụng tiến bộ khoa học
kỹ thuật thành công;
Có thể tổ chức các hoạt động ngoại khóa và hoạt động văn hóa, thể thao khác khi
có đủ điều kiện
Trang 6CHƯƠNG TRÌNH MÔ ĐUN Tên mô đun: Chuẩn bị ao và thả giống
Mã số mô đun: MĐ 01
( Ban hành kèm theo Quyết định số /QĐ-TTKN, ngày tháng năm 2017
của Giám đốc Trung tâm Khuyến nông)
Trang 7CHƯƠNG TRÌNH MÔ ĐUN CHUẨN BỊ AO VÀ THẢ GIỐNG
Mã số mô đun: MĐ 01
Thời gian mô đun: 60 giờ Lý thuyết: 11 giờ ; Thực hành: 49 giờ;
I VỊ TRÍ, TÍNH CHẤT CỦA MÔ ĐUN
Mô đun Chuẩn bị ao và thả giống là mô đun thứ 01, tích hợp giữa lý thuyết và thực hành của nghề ”Nuôi cá nước mặn, lợ”, chuyên nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn cách xây dựng và chuẩn bị ao nuôi cá nước mặn, lợ, kỹ thuật chọn giống và thả giống cá nước mặn, lợ; được giảng dạy lưu động tại nơi tổ chức lớp đào tạo nghề cho người học chuyên về lĩnh vực nuôi thủy sản nước lợ
II MỤC TIÊU CỦA MÔ ĐUN
Học xong mô đun này người học có khả năng:
- Kiến thức: Vận dụng những kiến thức cơ bản về đặc điểm sinh học vào việc
chọn địa điểm xây dựng ao nuôi và chuẩn bị ao nuôi;
- Kỹ năng: Thực hiện chuẩn bị ao cá nước mặn, lợ đúng kỹ thuật theo qui trình
phù hợp với từng hình thức nuôi khác nhau; thực hiện công tác chọn giống và thả giống cá nước mặn, lợ
- Thái độ: Tuân thủ các khâu kỹ thuật trong nuôi cá nước mặn, lợ Rèn luyện
tính cẩn thận, tỉ mỉ, chính xác, trung thực
III NỘI DUNG CỦA MÔ ĐUN
1 Nội dung tổng quát và phân bổ thời gian
Số
TT Tên các bài trong mô đun
Thời gian đào tạo
(giờ)
Tổng số
Trong đó Lý
thuyết
Thực hành
Kiểm tra
01 Đặc điểm sinh học một số loài cá nước mặn, lợ
Các yếu tố trong môi trường nước mặn, lợ
02 Xây dựng và chuẩn bị ao nuôi cá nước mặn, lợ 24 5 19
* Ghi chú: Thời gian kiểm tra được tích hợp giữa lý thuyết với thực hành được
tính bằng giờ thực hành.
2 Nội dung chi tiết
Bài 1: Đặc điểm sinh học một số loài cá nước mặn, lợ Các yếu tố trong môi trường nước mặn, lợ.
Mục tiêu của bài
Trang 8- Kiến thức: Biết được đặc điểm sinh học một số đối tượng cá nước mặn, lợ
có giá trị kinh tế được nuôi phổ biến Biết được cách xác định và đo một số yếu tố môi trường nước: độ trong, hàm lượng oxy hòa tan, nhiệt độ, độ pH, hàm lượng amoniac, hàm lượng hydrosunfua; độ mặn
- Kỹ năng: Nhận dạng được một số đối tượng cá nước mặn, lợ có giá trị kinh
tế được nuôi phổ biến.Thao tác thực hành đo một số yếu tố vật lý và hóa học trong môi trường nước lợ theo đúng trình tự và yêu cầu kỹ thuật;
- Thái độ: Rèn luyện tính cẩn thận, tỉ mỉ, chính xác, trung thực.
Nội dung của bài
A Lý thuyết ( 02 giờ)
1 Đặc điểm sinh học một số loài cá nước mặn, lợ:
* Các loài đã và đang được nuôi ở Tiền Giang: cá rô phi, cá kèo, cá chẽm, cá
đối, cá chim vây vàng
* Các loài có khả năng nuôi ở Tiền Giang: cá dìa, cá nhụ 4 râu, cá măng, cá
tráp vàng, cá bống bớp,
2 Các yếu tố trong môi trường nước mặn, lợ: pH; độ mặn; oxy; NH3; độ kiềm; màu nước; nhiệt độ; độ trong;
B Thực hành( 10 giờ)
1 Nhận dạng được một số đối tượng cá nước mặn, lợ có giá trị kinh tế
2 Lấy mẫu nước, đo, đọc kết quả đo các yếu tố : oxy, pH, độ trong, độ mặn
Bài 2: Xây dựng và chuẩn bị ao nuôi cá nước mặn, lợ
Mục tiêu của bài
- Kiến thức: Hiểu được các tiêu chí chọn địa điểm xây dựng ao nuôi cá nước mặn, lợ.
- Kỹ năng:
+ Chọn được địa điểm xây dựng ao nuôi cá nước mặn, lợ phù hợp, đảm bảo yêu cầu kỹ thuật;
+ Sử dụng được các dụng cụ, trang thiết bị để tiến hành xây dựng ao nuôi
cá nước mặn, lợ;
+ Thực hiện được các bước của công tác xây dựng ao nuôi cá;
+ Chọn được vị trí của cống cấp, cống thoát phù hợp với điều kiện môi trường trong ao nuôi cá
- Thái độ:
+ Tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật trong việc xây dựng ao cá nước mặn, lợ; + Rèn luyện tính cẩn thận, thao tác chính xác, đảm bảo an toàn lao động
Nội dung của bài
A Lý thuyết ( 05 giờ)
1 Xây dựng ao nuôi cá nước mặn, lợ
1.1 Chọn vị trí xây dựng
- Xác định biên độ thủy triều
- Xác định điều kiện giao thông
- Kiểm tra chất đất
Trang 9- Kiểm tra chất lượng nguồn nước
1.2 Xây dựng hệ thống nuôi cá
- Vẽ sơ đồ hệ thống nuôi
- Giám sát thi công hệ thống nuôi
2 Chuẩn bị ao
2.1 Làm cạn ao nuôi
2.2 Tu sửa bờ và cống ao
2.3 Xử lý đáy ao
2.4 Kiểm tra chất lượng nước và lấy nước vào
2.5 Kiểm tra, xử lý ao trước khi thả giống
B Thực hành( 19 giờ)
1.Lựa chọn địa điểm xây dựng ao nuôi cá nước mặn, lợ
2.Xác định chất đất, chất lượng nước
3.Tính toán được lượng vôi hóa chất xử lý cần thiết cho cải tạo ao
Bài 3: Chọn giống và thả giống cá nước mặn, lợ
Mục tiêu của bài
- Kiến thức:
Biết được các tiêu chuẩn đánh giá chất lượng cá giống
Biết được các bước thả cá
- Kỹ năng:
Thực hiện được phương pháp chọn cá, đóng bao và vận chuyển cá
Đo được các yếu tố môi trường ao nuôi ảnh hưởng đến sự phát triển của
cá bằng các dụng cụ đơn giản như nhiệt kế, tỷ trọng kế, đĩa đo độ trong
Thực hiện được việc thả cá đúng yêu cầu kỹ thuật
- Thái độ: Rèn luyện tính cẩn thận, tỉ mỉ, chính xác, trung thực.
Nội dung của bài
A Lý thuyết ( 04 giờ)
1 Lựa chọn cá giống
- Tìm hiểu thông tin cơ sở cung cấp cá giống
- Kiểm tra sức khỏe đàn cá giống bằng cảm quan.
- Kiểm tra kích cỡ và khối lượng cá giống.
- Xác định số lượng cá giống cần mua.
2 Vận chuyển cá giống
- Xác định thời điểm và hình thức vận chuyển
- Kiểm tra trước khi vận chuyển và xử lý trên đường vận chuyển
3 Thả cá giống
- Xác định thời điểm thả cá giống
- Chọn vị trí thả cá
- Thuần hóa cá trước khi thả
- Tắm phòng bệnh cho cá
-Thả cá xuống ao
Trang 10B Thực hành( 20 giờ)
1 Chọn cá giống bằng cảm quan
2 Test nhanh cá giống
3 Tắm cá giống bằng thuốc, hóa chất
4 Thả cá giống
IV ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN MÔ ĐUN
1 Tài liệu giảng dạy: Giáo trình đào tạo nghề dưới 3 tháng của nghề “Nuôi cá
ao” Tài liệu phát tay cho học viên
2 Điều kiện về thiết bị dạy học và phụ trợ:
- Tài liệu, sách vở, giấy bút ghi chép
- Máy tính, máy chiếu, băng video, hình ảnh
-Thiết bị, dụng cụ: test đo pH, oxy, đĩa secchi, độ mặn
- Vật tư: thức ăn, phân bón, hóa chất trong danh mục cho phép sử dụng, các mẫu nước, các mẫu cá,
3 Điều kiện về cơ sở vật chất: Phòng học lý thuyết có trang bị bảng, phấn,
máy chiếu projector, máy vi tính (tối đa cho lớp học 35 người) Ao thực hành được
bố trí phù hợp theo từng bài, có trang bị đầy đủ thiết bị, dụng cụ, nguyên liệu, phục
vụ cho đo các yếu tố trong môi trường nước
4 Điều kiện khác: bảo hộ an toàn lao động: bộ quần áo lội nước, áo mưa, nón,
găng tay,
V PHƯƠNG PHÁP VÀ NỘI DUNG ĐÁNH GIÁ
1 Phương pháp đánh giá: đây là một mô đun tích hợp giữa lý thuyết và thực
hành Đánh giá kết quả học tập là sự tích hợp giữa lý thuyết và thực hành, nhưng trọng tâm là thực hành
- Dựa vào sự tham gia đầy đủ các buổi học lý thuyết và thực hành, thông qua các câu hỏi trắc nghiệm, vấn đáp hoặc tự luận tùy theo từng bài cụ thể đối với từng học viên trong quá trình giảng dạy và bài tập kỹ năng khi kết thúc một bài
2 Nội dung đánh giá
- Kiến thức:
+ Biết được cách đo và xử lý một số yếu tố môi trường: hàm lượng oxy hòa tan, nhiệt độ, độ pH, hàm lượng amoniac, hàm lượng hydrosunfua; độ mặn
+ Biết được một số đặc điểm sinh học các loài cá nuôi nước lợ;
+ Biết kỹ thuật nuôi một số loài cá nước mặn, lợ : xây dựng, chuẩn bị ao nuôi cá; tuyển chọn, vận chuyển cá giống và thả cá ra môi trường ao nuôi;
- Kỹ năng:
+ Xây dựng và chuẩn bị được ao nuôi cá;
+ Lựa chọn loài nuôi phù hợp, vận chuyển được cá giống , thả nuôi với mật độ thích hợp, quản lý tốt chất lượng nước
- Thái độ: Có ý thức học tập tích cực, tham gia học đầy đủ mô đun Cẩn thận
và kỹ lưỡng trong quá trình mẫu nước, thao tác đo, đọc kết quả đo, chọn cá và thả cá
Trang 11VI HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHƯƠNG TRÌNH
1 Phạm vi áp dụng chương trình
- Chương trình mô đun này áp dụng cho các khoá đào tạo nghề dưới 3 tháng nghề nuôi cá nước mặn, lợ Trước hết là các khoá đào tạo nghề phục vụ cho Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm 2020
- Chương trình này có thể áp dụng cho toàn tỉnh Tiền Giang
- Là mô đun thực hành đòi hỏi tính cẩn thận, tránh các sai sót khi tiến hành
2 Hướng dẫn một số điểm chính về phương pháp giảng dạy mô đun
- Các bài trong mô đun là các nội dung cần thiết phải thực hiện Phần lý thuyết giảng dạy tại lớp học, phần thực hành giảng dạy tại thực địa, ao thực hành có đầy
đủ các trang thiết bị, dụng cụ, vật tư cần thiết để thực hiện các bài thực hành trong
mô đun
- Lý thuyết: phương pháp diễn giảng, thuyết trình, nêu vấn đề, thảo luận nhóm kết hợp với sử dụng hiệu quả thiết bị hỗ trợ giảng dạy như: mẫu vật, hình ảnh, máy chiếu, tạo nội dung tình huống lấy người học làm trung tâm
- Thực hành: Sử dụng phương pháp giáo viên làm mẫu (theo trình tự hướng dẫn kỹ năng) sau đó hướng dẫn người học thực hành, kiểm tra đánh giá sửa lỗi cho người học
3 Những trọng tâm chương trình cần chú ý
- Lý thuyết: các yếu tố trong môi trường nước nuôi cá nước mặn, lợ; chọn cá
giống; thả cá giống ra môi trường ao nuôi
- Thực hành:
+ Lựa chọn loài cá nuôi phù hợp, thả cá giống đúng kỹ thuật
+ Lấy mẫu nước, thao tác đo, đọc kết quả đúng yêu cầu kỹ thuật Xác định, đánh giá và xử lý được một số yếu tố môi trường ao nuôi cá nước mặn, lợ
4 Tài liệu tham khảo
- Trần Thanh Hòa, Nguyễn Thanh Phương, Trần Ngọc Hải, 2000 Kỹ thuật
nuôi thủy đặc sản tôm cua Công ty văn hóa Phương Nam, Tp Hồ Chí Minh.
- Ngô Vĩnh Hạnh, Nguyễn Văn Quyền, Giáo trình kỹ thuật sản xuất giống và nuôi cá biển, NXB Nông nghiệp, 2007
- Kỹ thuật nuôi cá chim vây vàng trong lồng bằng thức ăn công nghiệp VTC16, 2011
Vương Khả Khanh, 2010 Bài giảng kinh tế trang trại Khoa kinh tế
-Trường Cao đẳng Thủy sản, Bắc Ninh
- Bùi Quang Tề, 1998 Giáo trình bệnh động vật thủy sản Nxb Nông nghiệp, Hà Nội