Đặc điểm tiểu thuyết sao mai

Với bút lực dồi dào trong sáng tác, Sao Mai đã để lại một gia tài văn học đồ sộ, đã có hơn 30 đầu sách văn học ở đủ các thể loại khác nhau: truyện ngắn,truyện kí đến tiểu thuyết, thơ, kị

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sựhướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Đức Hạnh Các số liệu trích dẫn đều có nguồngốc rõ ràng

Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng đượccông bố ở bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018

Tác giả luận văn

Phạm Thị Thu Hoài

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ với đề tài Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai,

chúng tôi nhận được sự giúp đỡ của rất nhiều cá nhân và tập thể

Tác giả luận văn xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học,Khoa Báo chí – Truyền thông và Văn học, Trường Đại học Khoa học, Đại họcThái Nguyên và các Thầy, Cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốtquá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành chương trình đào tạo thạc sĩchuyên ngành Văn học Việt Nam khóa 2016-2018

Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS NguyễnĐức Hạnh, người đã luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt thời gian tácgiả nghiên cứu và hoàn thành luận văn; chân thành cảm ơn tới nhà giáo TânKhải Dũng cùng gia đình đã giúp đỡ tác giả trong quá trình thu thập tài liệu đểphục vụ cho việc thực hiện đề tài luận văn

Cuối cùng, xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu trường THPT Kim Động,Hưng Yên đã tạo mọi thuận lợi cho tác giả trong thời gian học tập và nghiêncứu; xin gửi lời cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp

đã giúp đỡ, động viên tác giả hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018

Tác giả luận văn

Phạm Thị Thu Hoài

MỤC LỤC

TRANG BÌA PHỤ

Trang

LỜI CAM ĐOAN .

i LỜI CẢM ƠN ii MỤC LỤC iii PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

7 4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

8 5 Phạm vi nghiên cứu

9 6 Cấu trúc của luận văn

9 7 Đóng góp của luận văn 9

PHẦN NỘI DUNG .

10 CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT SAO MAI TRONG SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 10

1.1 Khái quát về tiểu thuyết Việt Nam hiện đại 10

1.1.1 Giai đoạn 1945 - 1954

10 1.1.2 Giai đoạn 1955 - 1965

11 1.1.3 Giai đoạn 1965 - 1975

12 1.1.4 Giai đoạn sau 1975 14

1.2 Vị trí và đóng góp của tiểu thuyết Sao Mai trong tiểu thuyết Việt Nam

hiện đại 15

1.2.1.Cuộc đời và văn nghiệp Sao Mai 151.2.2 Quan điểm sáng tác của Sao Mai .18

1.2.3 Đề tài trung tâm trong tiểu thuyết của Sao Mai 20

Tiểu kết chương 1 22

MAI 24

2.1 Hiện thực đời sống trong tiểu thuyết Sao Mai

24 2.1.1 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực trong văn học

24 2.1.2 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực xã hội trong sáng tác của Sao Mai

26 2.2 Hình ảnh con người trong tiểu thuyết Sao Mai 30

2.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

30 2.2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết của Sao Mai

32 2.2.3 Các kiểu dạng con người trong tiểu thuyết Sao Mai 35

Tiểu kết chương 2

58 CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN TRONG TIỂU THUYẾT SAO MAI 59

3.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện trong tiểu thuyết Sao Mai

59 3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Sao Mai

65 3.2.1 Xây dựng nhân vật qua khắc họa ngoại hình 66

3.2.2 Xây dựng nhân vật qua miêu tả hành động và ngôn ngữ 69

3.2.3 Xây dựng nhân vật qua miêu tả đời sống nội tâm 72

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết Sao Mai

75 3.3.1 Ngôn ngữ nghệ thuật

75 3.3.2 Giọng điệu nghệ thuật 82

Tiểu kết chương 3

90 PHẦN KẾT LUẬN 92

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sao Mai là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn học Việt Namhiện đại Sự xuất hiện của ông trên văn đàn đã góp phần làm cho đời sống vănhọc của nước ta trở nên sôi nổi Bằng tài năng và sự đam mê, trong 65 nămcầm bút, Sao Mai đã cho ra đời nhiều tác phẩm có giá trị được một số thế hệngười đọc đón nhận một cách hăm hở, nhiệt tình và quan trọng hơn cả là

chúng được đánh giá khá cao Từ truyện ngắn đầu tiên “Uất”, nhà văn đã

được độc giả và giới phê bình quan tâm Thực tế đời sống thôi thúc ngòi bút,Sao Mai bắt đầu một sự nghiệp viết đầy cảm hứng và sung sức của văn sĩ đồng

rừng “Ba Vì núi mới”, “Làng Cao”, “Sông rừng” “Tìm đất”, “Xanh mãi con đường” Sao Mai thực sự đã có được một vị trí quan trọng trên văn đàn Với

bút lực dồi dào trong sáng tác, Sao Mai đã để lại một gia tài văn học đồ sộ, đã

có hơn 30 đầu sách văn học ở đủ các thể loại khác nhau: truyện ngắn,truyện kí đến tiểu thuyết, thơ, kịch, tiểu luận… đã ghi dấu trong nền văn họcViệt Nam hiện đại về tư tưởng nghệ thuật cũng như cách viết, cách nghĩ đậm

cá tnh sáng tạo của nhà văn

Sao Mai thành công với nhiều thể loại, nhưng một trong những đóng góplớn nhất của nhà văn phải kể đến tiểu thuyết Các tác phẩm của nhà vănmang hơi thở của cuộc sống thường nhật và đậm chất trữ tình.Thế giới nhânvật bình dị, đời thường, một lối kể chuyện tự nhiên mà thủ thỉ với tiếng nóihồn nhiên của bản thân sự sống, một thứ ngôn ngữ giàu hình ảnh, có nhữngcâu văn lạ đa nghĩa nhiều tầng được triển khai bằng những chi tiết nghệ thuậtluôn bất ngờ đã tạo nên phong cách Sao Mai

Sao Mai là một trong số những nhà văn đạt nhiều giải thưởng vănhọc Đặc biệt, năm 2012 ông đã vinh dự được nhận giải thưởng nhà nước vềvăn học nghệ thuật Tuy đường đời “dích dắc” (Văn Chinh), lăn lộn với thực tếsong Sao Mai vẫn không bao giờ quên nghề cầm bút, ngày đêm miệt màisáng tác Với ông văn và đời luôn song hành, Đỗ Ngọc Dũng đã khẳng định:

vừa viết, vừa cống hiến những tác phẩm văn học nổi tiếng không chỉ cho Phú Thọ mà còn cho cả nước [6, tr.147] Cuộc đời Sao Mai gắn chặt với sự

nghiệp văn chương, và đã đạt được những thành công đáng ghi nhận Ông viếtvăn rất sớm, ngay từ những năm còn rất trẻ, 22 tuổi đã xuất bản tập truyện có

tên Uất (1946) Trước đó ông cũng đã viết nhiều bài báo luận bàn về Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, Tỳ bà hành, … Những bài viết này đã được dùng

trong việc dạy văn học trong nhà trường hồi đó

Cho đến nay, chưa có một luận văn, chuyên khảo nào tìm hiểu toàndiện về sáng tác của Sao Mai nói chung, tiểu thuyết của Sao Mai nói riêng,

đây là một sự đáng tiếc Vì thế chúng tôi chọn đề tài Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai, với mong muốn góp một tiếng nói khoa học để đem lại cái nhìn khái

quát về đặc điểm tiểu thuyết của Sao Mai, để làm rõ hơn vị trí của Sao Maitrong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại cũng như sự đóng góp của nhà văntrong quá trình vận động và phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.Vàđồng thời đây cũng là công trình tri ân của chúng tôi với một nhà văn có nhiềucông sức bền bỉ âm thầm lặng lẽ cống hiến vì sự phát triển chung của nền vănhọc nước nhà Là giáo viên giảng dạy môn văn, sau khi nghiên cứu xong đềtài này, chúng tôi sẽ có thêm tri thức bổ ích để giảng dạy tốt hơn phần vănhọc Việt Nam hiện đại trong nhà trường

Nếu luận văn nghiên cứu về “Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai” thành công,chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm một tư liệu tham khảo bổ ích cho công tác giảngdạy và học tập phần Văn học Việt Nam hiện đại trong nhà trường các cấp, chonhững ai muốn tìm hiểu về thành tựu và hạn chế của bộ phận văn xuôi ViệtNam hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Sao Mai - Nhà văn có sức sáng tạo bền bỉ, ông đã thể hiện tài năng và tâmhuyết của mình qua nhiều thể loại trong đó tểu thuyết là thể loại có nhữngthành tựu nổi bật nhất Để có được điều đó, Sao Mai đã tạo cho mình một conđường,

một lối viết riêng với những trang văn tinh tế mang đầy cá tnh sáng tạo và

có sức lay động lòng người Tuy nhiên, số lượng các công trình nghiên cứu vềcuộc đời và sự nghiệp của Sao Mai chưa nhiều, chủ yếu chỉ là những bàiviết, bài tham luận nhỏ lẻ in trên các báo, tạp chí và các trang web Xem xét nộidung các bài viết, các công trình nghiên cứu chúng tôi chia thành hai nhóm sau:

2.1 Những bài viết, công trình nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của nhà văn Sao Mai.

Hàng loạt các bài viết, những bài đăng trên báo mang tính giới thiệu, đánhgiá về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Sao Mai Đó là các bài viết của các tác

giả như: Phương Qúy với bài Nhà văn Sao Mai và hai “nội tướng” (Báo Kiến thức gia đình, số 226), Doãn Anh với bài Nghĩ về một vì Sao Mai lướt qua Lối nhỏ thế gian… Bài viết đã khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Sao Mai, trong đó có đoạn: Cuộc đời ông có cái gì như là đến từ Chinh phụ ngâm “chàng trẻ tuổi muốn làm hào kiệt/ xếp bút nghiên theo việc đao cung”; như là đến

từ thơ Nguyễn Bính “giày cỏ gươm cùn ta đi đây” (Hành phương Nam); như là trong Tống biệt hành để buộc “mẹ thà coi như là hạt bụi, chị thà coi như là chiếc áo bay” [6,tr.65].

Tại lễ mừng thọ Sao Mai 80 tuổi (2004) Đỗ Ngọc Dũng với bài Vài nét tóm tắt về nhà văn Sao Mai đã viết :“Ông là một trong số ít các nhà văn vật lộn với cuộc sống mưu sinh đầy vất vả Nhưng cũng chính cuộc sống ấy đã cho ông vốn thực tế để sáng tác Mỗi trang văn của ông đều thấm đẫm mồ hôi và nước mắt và nếu không có sự xả thân với thực tế làm sao ông có các tiểu thuyết như: Làng Cao, Sông rừng, Ba Vì núi mới, Mắt chim le, Tiếng gọi rừng xa… cùng hàng trăm truyện ngắn khác” [6, tr.97] Nguyễn Văn Sảng tại Hội thảo “Sao Mai – Văn chương và cuộc đời” cũng đã khẳng định cuộc đời văn nghiệp của Sao Mai: “Có thể nói gần cả cuộc đời, sự nghiệp văn chương của nhà văn Sao Mai

đã cống hiến cho vùng Đất Tổ Mặc dù trải qua nhiều năm tháng khó khăn ở nhiều cương vị, công tác khác nhau, từ hoạt động cách mạng, tham gia các

phong trào của Việt Minh trong kháng chiến, đến viết văn, làm báo, rồi đưa gia đình lên khai hoang ở vùng núi Thanh Sơn Song dù trong điều kiện, hoàn cảnh nào, nhà văn Sao Mai vẫn kiên trì vượt lên, vừa xây dựng phát triển kinh tế gia đình, vừa sáng tác văn học.” [6, tr.151].

Bàn về sự lao động nghệ thuật đầy khổ công của Sao Mai, nhà thơ Hữu

Thỉnh trong bài viết Văn chương và cuộc đời nhà văn Sao Mai những bài học quý giá tại Hội thảo khoa học Sao Mai – Văn chương và Cuộc đời tiếp tục khẳng định: “ Sao Mai luôn vượt lên vượt qua bao gian khổ để sống và để viết Ông thâm nhập thực tế bằng việc đánh cược cuộc đời mình lăn lộn với cuộc sống Đối với ông không có thứ văn chương tưởng tượng trong bốn bức tường,

xa lạ với quần chúng, với nhân dân Đã từng ăn cám để tồn tại, đã từng phiêu du khắp nơi để sống, đã từng đắm đuối với bao mối tình để yêu, đã từng phải “cải tạo lao động”, ấy vậy mà Sao Mai vẫn lạc quan, tin tưởng, yêu đời và viết Ông là tấm gương sáng của bài học “Nhà văn phải gắn bó máu thịt với nhân dân” [6, tr.159].

Có thể thấy, Sao Mai là một người nghệ sĩ tnh tế và sâu sắc trong cảmhứng sáng tạo, trong cách viết ham tìm kiếm cái mới, ông đã âm thầm bao nămvật lộn trong sáng tác để làm sao cho văn mình không cũ, tạo một dấu ấn đặcsắc Sao Mai

2.2 Những bài viết, công trình nghiên cứu về tác phẩm của nhà văn Sao Mai.

Với Sao Mai cuộc đời và sự nghiệp văn chương luôn gắn bó song hànhvới hành trình lịch sử của quê hương, đất nước, nhà văn đã nhập cuộc hếtmình với cuộc sống, với nhân dân Đỗ Ngọc Dũng trong bài diễn văn khai mạcHội thảo Sao Mai – văn chương và cuộc đời đã khẳng định: Tác phẩm của ôngđều bám sát và phản ánh chân thực sinh động của cuộc sống, phục vụ

nhiệm vụ chính trị trong mỗi thời kỳ Ví như: Thời Hà Nội chiếm có: Nhìn xuống (tiểu thuyết), Thời cưỡng ép di cư có: Trại di cư Pa gốt Hải Phòng (phóng sự),

thời

cải cách ruộng đất có: Thôn Bầu thắc mắc (tiểu thuyết), Về chiến sĩ anh hùng có: Ba Vì núi mới (truyện về anh hùng Hồ Giáo) Về xây dựng kinh tế mới có: Tìm đất (ký sự), Sông rừng (tiểu thuyết), Mắt chim Le, Lông Chim Nhạn (tập truyện), Lá về mây (tiểu thuyết), Sáng tối mặt người (tiểu thuyết)… [6, tr.144,145] Nguyễn Văn Toại với bài: Vốn sống – điểm mạnh của nhà văn Sao Mai cũng khẳng định: “Tác phẩm của Sao Mai hiện diện đủ các loại nhân vật, không thiếu các hạng người; còn bức tranh cuộc sống thì muôn màu muôn vẻ Nếu hiểu văn học là chi tiết thì chỉ riêng những trang hồi kí của Sao Mai đã thấy hằng hà sa số những chi tiết đánh giá Bóng ngày trẻ dại đầy ắp những sự kiện và con người trong xã hội Việt Nam trước năm 45, nhiều nhân vật chỉ xuất hiện thoáng qua nhưng vẫn có cá tính rõ nét…”[6, tr.198].

Để tạo ấn tượng lâu dài trong lòng độc giả, một yếu tố quan trọng vớinhà văn là phải tạo được bầu không khí riêng trong sáng tác của mình Xét ở

điểm này, nhà văn Xuân Mai trong bài viết Nhà văn Sao Mai, như tôi biết đã đánh giá cao văn chương của Sao Mai: “… Nó trúc trắc đầy những câu, những chữ lạ tai; cốt truyện thì hơi bị xa lạ với truyền thống [6, tr.207] Đọc văn ông,

có lúc thấy kiêu sa, xảo thuật trên từng câu chữ Nhưng đôi khi lại cảm được đến từng “chân tơ” của sự “bộc tuệch” [6, tr.218] (Nguyễn Hưng Hải).

Nhắc đến bút pháp tiểu thuyết của Sao Mai, Nguyễn Hưng Hải đã khẳng

định: Ông đã gieo nhẹ được huyền thoại vào hiện thực, lạ vào sự quen, cái bất biến vào cái nhất thời Nhưng giường như không chỉ có lực văn làm nên phong cách Sao Mai Ông là người còn biết ngượng khi viết về những câu khiên cưỡng thí họa trong văn ông mới tìm thấy sự chập chững và non nớt của ngôn từ Ông thường hay để nhiều chấm lửng cả trong dẫn truyện lẫn nhân vật nói [6.tr 220].

Trong bài viết Sao Mai sống và viết như ngày mai không thể… Nguyễn Tham Thiện Kế khẳng định: “Một văn phong cầu kỳ đến giản dị […] thứ văn mới đọc thì không thấy gì, đọc kỹ thì mới thấy, mỗi chữ, mỗi dấu chấm, dấu phẩy đều được tác giả cân nhắc, tính khoa học như thuật toán [6, tr.230]

Nguyễn Tham Thiện Kế đã viết: Một văn tài đặc sắc Sao Mai, từ cách khái quát một vấn đề của đời sống thành vấn đề của con người văn học, đến nghệ thuật

tu từ tinh luyện, lược bỏ những câu chữ vô hồn trong mỗi câu văn Những câu văn đẹp, sang trọng bởi được triết ra từ máu lẫn hồn của một con người luôn khát khao sống, viết, sống và viết như ngày mai không thể [6, tr.237-238].

Cá tính sáng tạo, chính là cách viết văn hay và lạ, điều này nhà văn Văn

Chinh đã khẳng định: “Quả là văn Sao Mai lạ và hay Những trang ông tả gà rừng múa với công trong Làng Cao hay đến kỳ lạ Xin hãy đọc hú họa mấy câu trong Tìm đất: Con đường cà phê, có hoa mùa thu, có quả mùa thu, mùi thơm dằng dặc, càng đi càng chả hết Một câu nữa: Anh đi về Đép/ Thấy cô mình Đẹp Anh đổ tép đi/ Thấy cô mình đi/ Anh hót tép lại Đó là câu mấy chàng thanh niên đi xe trâu đường rừng ngâm sổng với nhau, đúng là trong câu

có câu, ngoài vị có vị” [6, tr.189 - 190].

Khẳng định cách viết, tư duy sáng tạo độc đáo của Sao Mai nhà thơ Hữu

Thỉnh đã viết: “Nhà văn Sao Mai đã sử dụng đội quân chữ nghĩa chính quy, tinh nhuệ, hùng hậu, những sư đoàn chữ để sáng tạo nên những tác phẩm mang dấu ấn riêng trên văn đàn, đậm đặc tính cách Sao Mai Hơn ba chục đầu sách, đủ các thể loại văn học, từ tiểu thuyết, truyện ngắn đến ký sự báo chí, ký

sự văn học, từ kịch, lý luận phê bình đến thơ ca… Tất cả ngồn ngộn sức sống, đầy hơi thở của từng giai đoạn cách mạng và đậm tính cách văn chương đặc thù Sao Mai Ông viết rất sớm, viết khỏe và đều tay Ông linh hoạt trong lựa chọn thể loại, chọn lựa cách hành văn Câu cú tưởng có lúc dân dã, đơn giản, dễ hiểu, dễ đọc, ấy vậy mà càng đọc, càng ngẫm, càng thấy sự cầu kỳ, cẩn trọng của ông Có thể nói, văn Sao Mai hơi khó đọc nhưng càng đọc lại càng thấy hay bởi văn của ông lạ, cốt truyện cũng khác thường so với truyền thống, nó mờ

Qua khảo sát bước đầu chúng tôi nhận thấy: Sự nghiệp sáng tác của SaoMai đã được giới phê bình và sáng tác chú ý Điểm nổi bật qua các bài viết, bàitham luận, bài báo hoặc những ý kiến đánh giá khái quát các tác giả nghiên cứuđều nêu ra những nhận xét, đánh giá chân thực, đúng đắn về văn xuôi Sao Mai,

mở ra những gợi ý hết sức quý báu cho những người tiếp tục nghiên cứu về nhàvăn Sao Mai và đề tài luận văn này, chúng tôi cũng dựa trên các kết quả quýbáu của các bài nghiên cứu trên để kế thừa và phát huy, đi sâu phân tích đặcđiểm tểu thuyết của Sao Mai

Hơn nửa thế kỉ cầm bút, sáng tác nhiều thể loại, đặc biệt là ở thể loại tiểuthuyết mang diện mạo riêng Sao Mai, song việc nghiên cứu, phê bình mảngsáng tác này vẫn chưa thực sự thỏa đáng nếu như không muốn nói vẫn còn là

“khoảng thưa vắng”, và cho đến thời điểm này, chưa có một công trình nghiêncứu nào mang tnh chuyên sâu về văn xuôi Sao Mai nói chung và tiểu thuyết Sao

Mai nói riêng Với đề tài Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai, chúng tôi đi sâu khảo

sát, tìm hiểu và ghi nhận thành tựu trên hai phương diện nội dung và nghệthuật tiểu thuyết của Sao Mai với hi vọng sẽ góp thêm một cách nhìn kháchquan về sự nghiệp sáng tác của Sao Mai, từ đó khẳng định cá tính sáng tạo độcđáo và đóng góp của nhà văn vào thành tựu của văn xuôi Việt Nam hiện đại

3 Đối tượng và mục têu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai ở cả

hai phương diện nội dung tư tưởng và nghệ thuật tự sự như: Cảm hứng nghệthuật, nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu nghệthuật

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi nhằm khẳng định được vị trí và đónggóp của tiểu thuyết Sao Mai trong dòng chảy của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

Để đạt được mục đích trên, người viết hướng đến những mục tiêu cụ thể là

hợp, phân tích, so sánh để thấy được nét độc đáo trong cách cảm nhận phảnánh về hiện thực và con người của nhà văn Đồng thời, người viết cũng chỉ ranhững cách tân, sáng tạo trong bút pháp nghệ thuật của nhà văn Từ đó, đềtài làm nổi bật được những đặc sắc về nội dung tư tưởng và nghệ thuật củatiểu thuyết Sao Mai Đó là những mục tiêu cơ bản nhất mà đề tài hướng đến.

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khảo sát phân tích và đánh giá một số đặc điểm nổi ở phương diện nộidung và phương diện nghệ thuật trong tiểu thuyết của Sao Mai như: Cảm hứngnghệ thuật, xung đột nghệ thuật, nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật,ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật… trong tiểu thuyết Sao Mai Qua đó chúngtôi khẳng định thành tựu, hạn chế, và đóng góp của nhà văn cho nền văn xuôiViệt Nam hiện đại

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu Thi pháp học: Bắt nguồn từ cơ sở là xem xéttác phẩm không chỉ như một văn bản ngôn từ, một tổng cộng của các yếu tốxác định mà như một chỉnh thể của thế giới nghệ thuật mang tnh quan niệm.Chúng ta có thể xem xét các yếu tố lặp đi lặp lại trong tác phẩm, từ đó xâydựng những mô hình về hình thức văn học, tìm cách đặt tên cho các thi pháp

đó, đối chiếu bối cảnh văn hoá để đối chứng

- Phương pháp phân tch tổng hợp: Trên cơ sở tếp cận và khảo sáttrực tếp văn bản, chúng tôi sử dụng phân tích và tổng hợp để đưa ranhững luận

điểm chính cho luận văn

- Phương pháp lịch sử - xã hội: Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôiđặt hiện tượng văn học vào bối cảnh xã hội, từ đó làm rõ sự tác động củabối cảnh lịch sử - xã hội đến đời sống văn học

- Phương pháp so sánh: Nhằm khẳng định được nét đổi mới, riêng biệt

và đặc sắc của tiểu thuyết Sao Mai so với các tác giả khác ở nhiều phương diện

Ngoài ra, chúng tôi còn kết hợp vận dụng các thao tác phân loại và hệthống trong quá trình nghiên cứu của mình nhằm đạt hiệu quả cao nhất.

5 Phạm vi nghiên cứu

Trong luận văn này chúng tôi tập trung nghiên cứu Đặc điểm tiểu thuyếtSao Mai, trên cơ sở khảo sát và nghiên cứu hai cuốn tiểu thuyết: Tiểu thuyết

“Nhìn xuống” –NXB Thăng Long, 1952 và Tiểu thuyết “Tiếng gọi rừng xa” –

NXB Thanh niên, 1990 Sự mở rộng sang các tiểu thuyết khác của nhà văn SaoMai và một số các tác phẩm khác cùng đề tài cùng thế hệ nhà văn chỉ cótính chất liên hệ nhằm làm rõ vấn đề được nghiên cứu

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tham khảo, nội dung luận văngồm 3 chương:

Chương 1: Tiểu thuyết Sao Mai trong sự vận động của tiểu thuyết ViệtNam hiện đại

Chương 2: Hiện thực xã hội và con người trong tiểu thuyết của Sao MaiChương 3: Một số phương thức biểu hiện trong tiểu thuyết Sao Mai

7 Đóng góp của luận văn

Chọn Sao Mai - một trong những tác giả tiêu biểu của văn xuôi Việt Namhiện đại, chúng tôi muốn phân tích, đánh giá những đặc sắc về nội dung vànghệ thuật trong tiểu thuyết của nhà văn này Từ đó khẳng định cá tính sángtạo độc đáo và góp thêm một tiếng nói đánh giá giá trị của tác phẩm, vị trí vàđóng góp của Sao Mai vào thành tựu của văn xuôi Việt Nam hiện đại Đây cũng

là một tư liệu tham khảo có giá trị cho những ai quan tâm nghiên cứu, tm hiểu

về sáng tác của nhà văn Sao Mai nói riêng, của văn xuôi Việt Nam hiện đại nóichung

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT SAO MAI TRONG SỰ VẬN ĐỘNG CỦA

TIỂU THUYẾT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1.1 Khái quát về tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

1.1.1 Giai đoạn 1945 - 1954

Năm 1945, Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một thời kì mớitrong lịch sử dân tộc Việt Nam Nền văn học hiện đại mới ra đời được hìnhthành trên cơ sở hiện thực chiến tranh của dân tộc

Tiểu thuyết trong những năm 1945-1954 chưa có điều kiện phát triển dohoàn cảnh khó khăn của cuộc kháng chiến Xét về mặt số lượng đến những nămgiữa của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp mới chỉ có ba truyện vừa mà

người ta tạm xếp vào thể loại tiểu thuyết là: Xung kích của Nguyễn Đình Thi, Vùng mỏ của Võ Huy Tâm, Con Trâu của Nguyễn Văn Bổng Các tác phẩm ở

giai đoạn này thường xây dựng cốt truyện theo một biến cố, một sự kiện lớntrong cuộc kháng chiến như một chiến dịch của bộ đội, một đợt tếp vận rachiến trường của một đoàn dân công, một cuộc đấu tranh của công nhântrong vùng tạm chiến hay phong trào chiến tranh du kích ở vùng giáp ranh.Nhân vật trong các tiểu thuyết thường là một tập thể, một đơn vị, tuy cũng cónhững nhân vật hay từng nhóm nhân vật được tập trung miêu tả kĩ hơn nhưnghầu như không có nhân vật nào được khắc họa thật rõ nét Tính cách và sốphận của những cá nhân chưa được nhà văn quan tâm làm nổi bật mà điềuquan trọng là thể hiện sức mạnh và vai trò của quần chúng trong hình ảnh

những đám đông tập thể Ở giai đoạn này Sao Mai có tểu thuyết nổi “Nhìn xuống”.

Văn học giai đoạn 1945-1954 là thời kì khởi đầu của nền văn học mới, dovậy chưa có được những thành tựu kết tinh nhưng đã mở ra những hướng tmtòi mới trong việc tếp cận và phản ánh đời sống xã hội lịch sử, trong quan niệm

đó.

1.1.2 Giai đoạn 1955 - 1965

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp Nền văn họccách mạng có điều kiện thuận lợi để phát triển Nguyên nhân là sau khi hòabình lập lại, các văn nghệ sĩ mới có điều kiện thuận lợi hơn để sáng tác Họ tíchlũy được nhiều vốn sống sau cuộc kháng chiến gian khổ, có nguồn tư liệu dồidào để viết những tác phẩm dài hơi Sự mở rộng đề tài và phạm vi phản ánhhiện thực đời sống là phương diện mới dễ nhận ra trước tiên ở văn xuôi thời kìnày

Giai đoạn mười năm sau cuộc kháng chiến chống Pháp, thể loạitiểu thuyết phát triển mạnh và thu được nhiều thành tựu Tiểu thuyết thời

kì này không chỉ khai thác đề tài kháng chiến và lịch sử cách mạng mà cònbám sát cuộc sống hiện tại đang có nhiều biến đổi, với những xung đột mớitrong cách mạng xã hội chủ nghĩa đang diễn ra

Đề tài kháng chiến chống Pháp vẫn là một đề tài khai thác sự chú ý của

nhiều cây bút với một loạt các tiểu thuyết: Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc, Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng, Vượt Côn Đảo của Phùng Quán, Sống mãi với Thủ Đô của Nguyễn Huy Tưởng, Trước giờ nổ súng của Lê Khâm, Cao điểm cuối cùng của Hữu Mai…Cảm hứng chủ đạo của các tác phẩm giai đoạn

này vẫn là cảm hứng về nhân dân – diễn tả quá trình tự vùng dậy chiến đấu

kẻ thù của quần chúng cách mạng, và những người cán bộ, chiến sĩ cộngsản.Thành công nổi bật của tiểu thuyết giai đoạn này là nhiều tác phẩm đã xâydựng được những hình tượng đẹp và có giá trị điển hình về nhiều tầng lớp,

nhiều thế hệ con người Việt Nam kháng chiến tiêu biểu như nhân vật Núp trong Đất nước đứng lên, Chị Tư Hậu trong Một chuyện chép ở bệnh viện của

Bùi Đức Ái

Cùng với đề tài kháng chiến chống Pháp, đề tài xã hội Việt Nam trước

1945 cũng đã xuất hiện trong những tiểu thuyết và bộ tiểu thuyết có quy mô sử

thi, với ý đồ tái hiện một giai đoạn lịch sử của đời sống xã hội Việt Nam trước

hội: Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi, Cửa biển của Nguyên Hồng, Tranh tối tranh

sáng và Đống rác cũ của Nguyễn công Hoan, Mười năm của Tô Hoài Nhà nghiên cứu Niculin cho rằng: “Cuối những năm 50 - đầu những năm 60, văn học của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa bước vào giai đoạn trưởng thành Bằng chứng hiển nhiên cho điều đó là sự xuất hiện nổi bật của những bộ tiểu thuyết và thậm chí, tiểu thuyết sử thi; người ta cảm nhận được nhu cầu bức thiết sáng tạo những tác phẩm có quy mô lớn, giàu sức khái quát trong thể loại văn xuôi Đã ra đời những bộ anh hùng ca về bước chuyển biến cách mạng vĩ đại trong lịch sử dân tộc Việt Nam” [33, tr 110].

Tiểu thuyết Việt Nam 1955-1965, đề tài xây dựng cuộc sống mới ở miềnBắc và đấu tranh thống nhất nước nhà đã thu hút nhiều cây bút văn xuôi và đã

có nhiều tác phẩm xây dựng thành công mẫu con người mới xã hội chủ nghĩanhư :

Xung đột của Nguyễn Khải, Đi bước nữa của Nguyễn Thế Phương, tiểu thuyết Thôn Bầu thắc mắc (1957) của Sao Mai.

Xu hướng chung trong tiểu thuyết giai đoạn này là phối hợp thể tài lịch

sử dân tộc với thể tài đời tư và thế sự, trong đó thể tài lịch sử có vị trí chủ đạochi phối những thể tài khác Điều đáng chú ý là các biến cố và sự kiện lịch sử dùtrọng đại đến đâu cũng không lấn át nhân vật với tnh cách số phận nhân vật

và con đường đi của nó, hay nói cách khác lịch sử được tái hiện qua câu chuyện

về cuộc đời và số phận các nhân vật

1.1.3 Giai đoạn 1965 - 1975

Cuộc kháng chiến chống Mĩ mở rộng trên địa bàn cả nước, đã đặt dân tộc

ta trước những khó khăn thử thách vô cùng ác liệt, đòi hỏi cả dân tộc phát huycao về cả tinh thần lực lượng cho cuộc chiến đấu Trong hoàn cảnh ấy, văn họcnhất thiết phải trở thành thứ vũ khí tinh thần quan trọng

Tiểu thuyết trong giai đoạn kháng chiến chống Mĩ là một mẫu hình củathể loại tiểu thuyết sử thi.Tiểu thuyết sử thi tái hiện bức tranh lịch sử- xãhội theo quan điểm thống nhất của toàn dân tộc, với cảm hứng chủ đạo là cảmhứng anh hùng và phạm trù thẩm mĩ nổi trội là cái cao cả, cái hùng

Tiểu thuyết Việt Nam trong kháng chiến chống Mĩ đã thấy rõ cố gắngchung của nhiều cây bút Nhiều tiểu thuyết tìm về khoảng thời gian những nămtrước Đồng khởi - thời kì khó khăn nhất của phong trào cách mạng ở miền Nam

để khám phá và thể hiện những mâu thuẫn dồn nén và sự bùng nổ của cuộcđấu tranh vũ trang như là con đường sống còn duy nhất của cuộc cách mạng:

Rừng U Minh của Trần Hiếu Minh, Đất Quảng của Nguyễn Trung Thành, Gia đình má Bảy của Phan Tứ Một số tểu thuyết lại có tham vọng khái quát quá

trình vận động phát triển của cuộc chiến đấu cùng với sự trưởng thành của

những nhân vật anh hùng: Dòng sông phẳng lặng của Tô Nhuận Vĩ, Mẫn và Tôi

của Phan Tứ Hoặc miêu tả bức tranh rộng lớn mang tính sử thi về một chiếndịch với hình ảnh những người lính thuộc nhiều thế hệ và tầng lớp xã hội nhưng

đều có chung phẩm chất tốt đẹp của chủ nghĩa anh hùng: Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu, Chiến sĩ của Nguyễn Khải, Vùng trời của Hữu Mai, Bão biển và Đất mặn của Chu Văn, nhà văn Nguyên Hồng hoàn thành bộ Cửa biển(4 tập) và quay sang viết tiểu thuyết lịch sử… Đóng góp của Sao Mai giai

đoạn này là tiểu thuyết Lá về Mây (1966) Ở thời kì này, tểu thuyết sử thi tập

trung xây dựng những hình tượng anh hùng tiêu biểu cho khát vọng, phẩm chất

và sức mạnh của nhân dân, dân tộc, thời đại Nhiều nhân vật được xây dựngtheo hướng khái quát, tập trung cao độ các đặc điểm phẩm chất của tầnglớp, thế hệ trở thành những biểu tượng mang tính lí tưởng

Giai đoạn mười năm chống Mĩ (1965-1975), tiểu thuyết miền Bắc đã cónhững tác phẩm giá trị viết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội Võ Huy Tân với

Những người thợ mỏ, Đi lên đi còn có xi măng của Huy Phương, Thung lũng Cô tan của Lê Phương, Đất làng của Nguyễn Ngọc Tú Nhìn chung tiểu thuyết về

đề tài Xây dựng chủ nghĩa xã hội giai đoạn này đáp ứng được phần nào nhữngđòi hỏi của cách mạng, phản ánh kịp thời những chuyển biến của công cuộc xâydựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc

1.1.4 Giai đoạn sau 1975

Năm 1975 cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc kéo dài 30 năm đã kếtthúc Đất nước thu về một mối, bước vào thời kì mới Từ sau 1975, đặc biệtsau

1986, sự đổi mới của đời sống văn hóa, xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi cho sựđổi mới văn học.Như vậy hoàn cảnh lịch sử mới đã tạo nên một nền văn họcvới những thay đổi rõ nét, có chiều sâu, phát triển theo hướng đổi mới dânchủ gây

được sự chú ý của dư luận trong tiếp nhận và sáng tạo văn

học

Trong giai đoạn có tính chất bước đệm này tiểu thuyết với tư cáchmột thể loại rường cột của văn học cũng đã có những chuyển động theo tinhthần đổi mới Đó là ý thức khắc phục cái nhìn lí tưởng hóa về con người, chú ýnhiều hơn đến các diễn biến tư tưởng tâm lí của cá nhân con người sau chiếntranh, đặc biệt với bi kịch thời hậu chiến, báo hiệu ý thức đổi mới về thể loại

đang rõ dần: Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà của Nguyễn Minh Châu, Cửa gió (2 tập) của Xuân Đức, Đất trắng(2 tập) của Nguyễn Trọng Oánh, Cha và con và của Nguyễn Khải, Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng, Đứng trước biển, Cù Lao Tràm của Nguyễn Mạnh Tuấn, Đóng góp của Sao Mai giai đoạn này là tiểu thuyết Sông rừng (1980)

Văn học sau đổi mới là giai đoạn chuyển từ tư duy sử thi sang tư duy tiểuthuyết, từ cảm hứng lịch sử dân tộc sang cảm hứng thế sự đời tư Tiểu thuyết

đã phát huy được khả năng tiếp cận và phản ánh hiện thực, con người tronggiai

đoạn mới một cách nhanh nhạy và sắc bén Thời điểm khởi đầu đổi mới (1986),

tểu thuyết nở rộ Có thể coi Thời xa vắng (1986) của Lê Lựu là đột phá đầu tiên của tiểu thuyết đổi mới Về thi pháp thể loại, có thể nói, Thời xa vắng cơ

bản vẫn nằm trong phạm trù truyền thống (xét về các phương diện cấu

trúc, trần thuật, ngôn từ) Thời xa vắng đồng thời có yếu tố tự truyện, mở ra

một dòng tiểu thuyết tự thuật được các nhà văn ưa chuộng sau này

nhiều sắc thái ngôn ngữ Dù viết về hiện tại, quá khứ, hay về nông dân hay tríthức các tác phẩm đều gửi gắm những câu hỏi nghiêm túc về con người vềxã

hội: Mảnh đất tnh yêu của Nguyễn Minh Châu; Điều tra về một cái chết, Vòng sóng đến vô cùng, Một cõi nhân gian bé tí của Nguyễn Khải, Đám cưới không

có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ của Ma Văn Kháng, Thời xa vắng, Đại tá không biết đùa, Sóng ở đáy sông, Hai nhà của Lê Lựu; Thân phận của tnh yêu của Bảo Ninh, Quãng đường xưa in bóng của Dũng Hà, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường Sau đổi mới, Sao Mai có thuyết Tiếng gọi rừng xa (1990).

Có thể nói qua Thân phận tình yêu của Bảo Ninh và một số tểu thuyết của Nguyễn Bình Phương như: Những đứa trẻ chết già, Ngồi, Thoạt Kì Thủy

hình thức của tểu thuyết đã trở thành chủ đề quan trọng với chính nó Hướng

đi này ngày càng được thấy rõ ở một số tác phẩm gần đây: Người sông Mê của Châu Diên, Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Cõi người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái

1.2 Vị trí và đóng góp của tiểu thuyết Sao Mai trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

1.2.1.Cuộc đời và văn nghiệp Sao Mai

Sao Mai tên thật là Tân Khải Minh, sinh ngày 15 tháng 2 năm 1924, tạiYên Trung, Ý Yên tỉnh Nam Định nhưng sống và làm việc chủ yếu tại xã VănLuông, Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ Thực ra, cha của Tân Khải Minh là ngườiViệt, gốc họ Nguyễn, nhưng mới ba tháng tuổi đã đi làm con nuôi cho một giađình người Tàu phiêu dạt sang Việt Nam sinh sống Cậu bé Minh (tức nhà vănSao Mai sau này) sinh ra phải mang họ và đệm “Tân Khải” là vì vậy

Tháng 10 năm 1943, ông tham gia hoạt động Việt Minh với vai trò dạyhọc và truyền bá quốc ngữ tại khu Tế Bần, Hải Phòng Tháng 3 năm 1944 hoạtđộng ở Hội Thanh niên cứu quốc, bí mật tuyên truyền cho Việt Minh ở huyện

Vụ Bản và mở lớp truyền bá quốc ngữ trong huyện Từ tháng 9 năm 1945 đếntháng 12 năm 1946 công tác ở Bình dân học vụ Nam Định, là kiểm soát viên rồiTrưởng ty Bình dân học vụ Năm 1947-195 làm cho Báo Nam Định kháng

chiến, Báo Công an, Báo Cứu quốc thủ đô (Hà Nội), biên tập viên Báo Thủ đô,công tác văn nghệ liên khu III Năm 1948 tham gia đại hội thành lập Hội Vănnghệ Việt Nam tại Việt Bắc Năm 1951-1955 làm việc tại tổ công tác đặc biệtcủa Sở Công an Hà Nội, làm báo và làm văn kháng chiến Ông bị phản giánPháp bắt giam 8 tháng ở Hà Nội Năm 1957 công tác tại Hội Văn nghệ - Hội nhàvăn Việt Nam Ủy viên Ban chấp hành Hội nhà văn (Khóa I), Phó Chủ tịch, quyềnChủ tịch Hội Văn nghệ Vĩnh Phú Năm 1964, gia đình ông rời Hà Nội lên định cưkhai hoang tại xã Văn Luông, Thanh Sơn, Phú Thọ.

Cuộc sống nơi miền núi hoang sơ vô cùng khó khăn Nhiều gia đình đãphải bỏ về Hà Nội Nhưng gia đình ông như có duyên nợ với núi rừng nên đãbám trụ đến cùng và trở thành người con cách mạng gương mẫu đi xây dựngvùng kinh tế mới Có thể nói, Sao Mai là một trong số ít các nhà văn vật lộn vớicuộc sống mưu sinh đầy vất vả Chính từ cuộc sống đó đã tôi luyện ngòi bút củaông, sáng tác nên những tác phẩm để đời và có giá trị Mỗi trang văn của ôngthấm đẫm mồ hôi và nước mắt từ cái đau của đời và của người từ hiện thực

xã hội trần trụi với các tiểu thuyết: Làng cao, Sông rừng, Ba Vì núi mới, Mắt chim le, Tiếng gọi rừng xa… cùng hàng trăm truyện ngắn khác.

Nhà văn Tô Hoài đã viết về Sao Mai: “Tôi quý Sao Mai trong hoàn cảnh nào thì công việc viết với anh cũng như một cứu cánh Bấn đến đâu cũng thấy Sao Mai cầm bút, cái nghề chân chính đã là quả phúc cuả ông” (Báo tiền phong ngày 8-3-1998) Từ những năm 1950 Nguyễn Huy Tưởng đã khen ngợi “Những cái cố gắng của anh thật là cảm động, anh sống sát dân cày, anh nghe họ nói, anh nhìn họ làm, anh theo dõi cuộc sống hàng ngày và từng bước tiến của họ Ít

có nhà văn trẻ khổ công như anh, tìm tòi, ghi chép có phương pháp như anh…”

[6, tr.241]

Sao Mai là một trong những người đầu tiên có mặt trong phong trào vănhọc nghệ thuật Phú Thọ từ những ngày đầu tên thành lập Hội Nhiều lớp vănnghệ sĩ Phú Thọ coi ông như người anh, người thầy gần gũi, kính trọng và quý

mến ông Mỗi lần từ rừng ra Hội, ông đã mang đến cho anh em và bè bạnmột sức sống tươi trẻ và hâm nóng lên không khí sáng tác Ông thật lòng, cởi

mở chỉ bảo cho những anh em viết trẻ về những sáng tác mới của họ Từ lâuđời Phú Thọ là mảnh đất lành, đã vun đắp nên tâm hồn văn thơ của ông

Cho đến nay, nhà văn Sao Mai đã có hơn 30 đầu sách văn học, nhiều tácphẩm tiêu biểu gắn liền với các giai đoạn lịch sử của đất nước

như:

Thời kỳ kháng chiến chống Pháp: Tập truyện “Uất”, NXB Văn hóa Nam Định kháng chiến, 1946; thời Hà Nội tạm chiếm: tiểu thuyết “Nhìn xuống”, NXB Xây dựng Hà Nội, 1952; chống cưỡng ép di cư: phóng sự “Trại di cư pagốt Hải phòng”, NXB Hội Văn nghệ Việt Nam, 1955; thời cải cách ruộng đất: Tiểu thuyết “Thôn Bầu thắc mắc”, NXB Văn nghệ, 1957; về chiến sỹ anh hùng: Truyện về anh hùng Hồ giáo “Ba Vì núi mới”, NXB Văn học, 1966.

Về xây dựng kinh tế mới: Ký sự “Tìm đất”, NxbVăn học, 1966; tiểu thuyết “Sông rừng”, Hội Văn nghệ Vĩnh phú, 1980; tập truyện “Mắt chim le, Lông chim nhạn”, Hội Văn nghệ Vĩnh Phú, 1983-1985; tểu thuyết “Lá về mây”, NXB Công an nhân dân, 1966, đến nay đã tái bản lần thứ 3; tiểu thuyết “Sáng tối mặt người”, NXB Công an Nhân dân 1998 NXB Hội Nhà văn tái bản năm 2003; Tuyển tập Sao Mai, NXB Hội Nhà văn Việt Nam 2003.

Sao Mai là một trong số những nhà văn đạt nhiều Giải thưởng văn

học: Giải khuyến khích Hội Văn nghệ Việt nam 1954-1955 (phóng sự Trại di cư pagốt Hải phòng); Giải nhất Hội Văn nghệ Vĩnh Phú 1978 (tểu thuyết Sông rừng);Giải thưởng Hùng Vương của tỉnh Vĩnh Phú (tểu thuyết Tiếng gọi rừng

xa, 1990); Tặng thưởng của Ủy ban Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam (tiểu thuyết Lá về mây) Đặc biệt, năm 2012, ông đã vinh dự được nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật với các tác phẩm “Lò lửa mùa xuân”, “Nhìn xuống”, “Tiếng gọi rừng xa”, “Lá về mây”, “Mắt chim le”, “Sáng tối mặt người”.

Như vậy, trong mọi biến chuyển của thời cuộc, Sao Mai vẫn giữ được sứcviết dồi dào Ông là một nhà văn đam mê, cần cù, xông sáo và đặc biệt kịp thờiphản ánh những vấn đề nóng hổi của đời sống của lịch sử, bám sát từng

đường cách mạng trong hành trình giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xãhội Tiểu thuyết của ông có một diện mạo riêng, sức hấp dẫn riêng ở chất liệuhiện thực cuộc sống, ở nghệ thuật tự sự và giá trị nhân văn Với một sự nghiệpsáng tác khá dày dặn, Sao Mai đã có một vị trí quan trọng trong nền vănhọc Việt Nam hiện đại Sao Mai chưa phải là gương mặt thật xuất sắc như TôHoài, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng nhưng là gương mặt không thể thiếu khimuốn khái quát về tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.

1.2.2 Quan điểm sáng tác của Sao Mai

Sao Mai luôn quan niệm văn chương là đời sống nên bút pháp nghệ thuậtcủa ông rất giàu hình ảnh tả thực Khi đọc các tác phẩm của ông, độc giảnhư được sống trong hiện thực xã hội, được hòa mình vào khung cảnh thiênnhiên cùng với con người Thiên nhiên trong tác phẩm của Sao Mai vừa hùng

vĩ, tráng lệ lại vừa bí ẩn, vừa gần gũi, tươi đẹp và đầy ân tnh Nhân vật trongcác tiểu thuyết của ông không hẳn lấy nguyên mẫu từ đời thường nhưng lạiphản ánh con người thực vô cùng sống động đó là anh nhà báo trẻ có tâm vớinghề, bằng sự chân thành và tình yêu với nghề anh đã đem đến cho độc giảnhiều cung bậc cảm xúc về con người và đời sống Khác với nhiều nhà văn, lốiviết của Sao Mai không trau chuốt nhưng lại lôi cuốn người đọc với cách kểchuyện từ tốn, giản dị như lời tự sự, tâm tnh của chính tác giả về sự vật, hiệntượng, hiện thực đời sống xã hội Qua con mắt nhìn của nhà văn, những giá trị

về văn hóa xã hội, đạo đức lối sống được ông đặc biệt chú ý lồng ghép trong rấtnhiều trang viết của mình Bằng ngôn ngữ trần thuật và bằng các hình tượngnghệ thuật góc cạnh, chắc khỏe ông đã thể hiện sinh động hình ảnh nhữngngười vợ, người mẹ với tình yêu và sự hi sinh cao cả Tình yêu chân thật, thủychung, son sắt của những con người dám hi sinh tuổi trẻ để đi xây dựng vùng

đất mới “Tiếng gọi rừng xa”.

Tiểu thuyết của ông chất đầy thực tế, viết theo lối kể chuyện, vào thẳngchuyện mà kể, nhởn nha mà kể, như một cuộc truyện trò Người đọc vào

rồi nhân

vật đều như là người quen kẻ thuộc, họ tốt xấu, lành dữ thế nào đều được phơibày cả đấy, chỉ cần đọc và nhìn là thấy.

“Tiếng gọi rừng xa” là tác phẩm đọc truyện như sống đời, và người đọc

tin được những cảnh đời, những con người nhà văn đưa lại cho họ gặp và sống.Truyện viết về kiểm lâm nhưng không phải là kiểm lâm mà là đời người đờirừng, là quan hệ giữa con người với thiên nhiên Cứ ngỡ Sao Mai lấy một gócđời, một mảnh đời đưa lên trang viết, hồn hậu và chân chất

Sao Mai là một nhà văn có quan niệm hết sức nghiêm túc về văn chươngnghệ thuật Trong một lần phỏng vấn suy nghĩ về nghề văn, Sao Mai đã nói:

“Tôi đang làm tự truyện hai tập: Sáng tối mặt người, Mặt người sáng tối Những hành vi xấu của tôi, tôi cũng phô ra Vì sự tốt đẹp Còn với bạn bè tất nhiên không Xưa, cụ Tú Xương nói: “Vị Xuyên có Tú Xương Vừa dở lại vừa ương Cao lâu thường ăn quỵt Thổ dĩ vẫn chơi lường” Thế đấy! Nhưng tôi không thể dám như cụ Tú, mà chỉ mới nghĩ đến câu của Mark Tuwain: “Mỗi con người là một vầng trăng với một mặt tối thường không bao giờ muốn để ai nhìn thấy” Tôi đã làm ngược lại ý nghĩ ông này Vì lúc nào tôi cũng thiết tha với ba chữ “Bồ tát hạnh” [27, tr.12] Điều đó được thể hiện rõ trong các tác

phẩm cũng như trong các bài trả lời phỏng vấn của ông

Sao Mai là một nhà văn có bản lĩnh và khát vọng cách tân, Sao Mai đãmạnh dạn khước từ thứ văn chương chăm chăm giáo huấn, áp đặt chân lícho

người đọc, tuyên chiến với những kinh nghiệm thẩm mỹ quen thuộc Ôngmuốn

người đọc có sự đổi mới trong cách đọc, trong tư duy đánh giá tác phẩm.Nhà văn luôn lao động nghệ thuật một cách nghiêm túc để không lặp lại nhữngngười đi trước và không lặp lại chính mình Ông đã xây dựng tác phẩm bằngmột lối đi rất riêng, rất lạ Sao Mai không phải là người mở đường cho nhữngđột phá về nhận thức xã hội, quan niệm văn chương, đổi mới cách viết, cáchthể nghiệm trần thuật - công lao đó thuộc về Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu,Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh,… nhưng ông là người có những thể nghiệm tm

các quan niệm cũ, thay đổi lối nhìn đơn giản, xuôi chiều quen thuộc, làm thứcdậy nhu cầu nhận thức và tự nhận thức những vấn đề của hiện tại và quá khứ.

1.2.3 Đề tài trung tâm trong tiểu thuyết của Sao Mai

Đề tài là khái niệm phạm vi hiện tượng đời sống được miêu tả Việc nhậnthức được đề tài phải gắn liền với việc chỉ ra được bản chất xã hội của hiệntượng Song không phải lúc nào hiện tượng miêu tả và nội dung trùng khítvới nhau trong tác phẩm văn học Khi đọc tác phẩm của bất kì một nhà văn chânchính nào, chúng ta đều có thể hình dung ra được những con người, cảnh vật,những tâm tư tnh cảm cụ thể, tràn đầy sức sống mà tác giả miêu tả trong tácphẩm, ở những phạm vi hiện thực mà nhà văn gắn bó máu thịt, hiểu sâu sắcnhất về nó

Theo dòng chảy thời gian, dù là thơ hay truyện ngắn đến tiểu thuyết, SaoMai tập trung chủ yếu viết về người nông dân lao động, người trí thức, ngườicông nhân, những con người bất hạnh Ở thể loại tiểu thuyết Sao Mai nổi

bật với 5 tác phẩm: “Nhìn xuống” (1952); “Thôn Bầu thắc mắc” (1957);

“Sông rừng” (1980); “Tiếng gọi rừng xa” (1990); “Sáng tối mặt người” (1998).

Ông đã thật sự thành công ở thể loại này và khẳng định được cá tính sángtạo và bút pháp nghệ thuật của ông Sao Mai không chọn chủ đề mang tínhchất sử thi mà chú trọng tái hiện bức tranh hiện thực những năm trong vàsau kháng chiến chống thực dân Pháp, chống Mĩ và công cuộc xây dựng đổimới đất nước từ năm 1975 đến nay Tiểu thuyết của Sao Mai luôn thể hiện sâusắc tính nhân văn, đi sâu vào miêu tả cuộc sống của người nông dân, côngnhân, người trí thức nghèo khổ Sự mộc mạc chất phác của những con ngườidân quê nhưng ẩn sâu bên trong họ là một tâm hồn trong sáng luôn có khátkhao được hạnh phúc và sống hết mình vì những người yêu thương Tiểuthuyết của ông luôn xây dựng

được một thế giới nhân vật rất đa dạng Ông luôn tìm cảm hứng ở những vấn

đề mang tính thường nhật: cái đói, cái nghèo của con người, cái tôi của người

đặc sắc riêng mang phong cách Sao Mai.

Ở tểu thuyết “Nhìn xuống”, cốt truyện xoay quanh cuộc sống của

nhân vật Mạnh Sao Mai xây dựng nhân vật Mạnh qua từng diễn biến tâm

lí, với những mối quan hệ có tác động từng giai đoạn cuộc đời Mạnh là một tríthức nghèo, sống bằng nghề dạy học và viết sách Đây là một đề tài không hềmới, nhưng Sao Mai lại biết cách tân trong cách kể cũng như xây dựng cốttruyện Qua hình ảnh nhân vật Mạnh, tác phẩm đã phản ánh trung thực đờisống của tầng lớp trí thức sau những năm kháng chiến chống Pháp Thân phậncon người thật rẻ rúng, được định đoạt dưới tay những địa chủ phong kiến Dù

họ có tài năng, muốn được sống để cống hiến, họ luôn khao khát được hạnhphúc nhưng những con người thấp cổ bé họng vẫn nhận một kết cục đầy bikịch Tiểu thuyết của ông dù chỉ có một hình ảnh trung tâm nổi bật nhưng cũng

đủ để người đọc thấy được đề tài về con người, cuộc sống nơi vùng núitrung du những năm Pháp đô hộ Bởi nhà văn đã xây dựng được nhân vật điểnhình, đại diện cho một tầng lớp nhân dân trong xã hội lúc đó

Ở tểu thuyết “Mắt chim le” là bi kịch do những người cùng đội sản xuất

tranh giành nhau một cái ao nuôi cá Bé trai vị thành niên bị một thanhniên đánh đến tâm thần, câu chuyện nặng nề bức bối về sự lộng hành của một

số cán bộ cơ sở và những bất cập trong hệ thống hành chính, hành pháp vàchấp pháp cứ vòng vo Hướng người đọc vào mê cung, tưởng muốn điên lêntheo Chúng ta cũng muốn bỏ cuộc chạy thoát thân trong lúc tm chân lí y nhưloài chim le kia nhác thấy người

Tiểu thuyết “Sáng tối mặt người” là bức tranh hiện thực xã hội, dài về

thời gian, rộng về không gian Qua tiểu thuyết này, ta thấy Sao Mai đã đi suốtcùng thời gian trong nửa cuối thế kỷ XX với đủ cay đắng, ngọt bùi, buồn vui,sướng khổ Có nỗi gian truân của cuộc mưu sinh, có tình yêu của con người lãngmạn Thậm chí hiện lên cả cái bóng vật vờ của các con say, con nghiện

Tiểu thuyết “Tiếng gọi rừng xa” là cuộc sống của chàng kĩ sư Xiêng trên

đất nông trường đầy nắng gió, chỉ có cây cối và tình yêu mãnh liệt với Thúy Mi.Sao Mai đã cho người đọc thấy được sức trẻ sau những năm đổi mới đất

với nhiệt huyết và tình yêu họ sẵn sàng hi sinh tuổi thanh xuân vì sự nghiệp xâydựng đất nước Từ chỗ quan sát và khám phá trong đời sống hàng ngày những

lẽ đời, những triết lí nhân sinh, Sao Mai đã dần đi vào việc tìm kiếm lẽ đời trong

số phận cá nhân và các vấn đề cuộc sống xã hội

Có thể nói, đề tài trong tiểu thuyết của Sao Mai có sự kế thừa những đềtài truyền thống của văn xuôi Việt Nam hiện đại, nhưng bằng hình thức nghệthuật mới mẻ, tác phẩm của Sao Mai vẫn có sức hấp dẫn riêng Dù đề tàikhông mới nhưng khi đọc tác phẩm của ông người đọc vẫn tìm được một cáchkhai thác, khám phá mới Cái độc đáo trong tiểu thuyết của ông là tài năng khaithác đời sống, tâm lí ở một khía cạnh hoàn toàn mới, là sự phản ánh trung thực

và dũng cảm bức tranh hiện thực xã hội mang tính lịch sử

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, chúng tôi tập trung giới thiệu tiểu thuyết Sao Maitrong sự vận động của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Qua đó, chúng ta có thểthấy Sao Mai có vị trí đặc biệt quan trọng trong nền văn học Việt Nam hiện đại.Mặc dù, ông chưa phải là gương mặt thật xuất sắc nhưng là gương mặt khôngthể thiếu khi muốn khái quát về tểu thuyết Việt Nam hiện đại Trải qua chặngđường dài sáng tạo, ở thời kì lịch sử nào, ông cũng có những đóng góp đáng kểvới những nét đặc sắc riêng Sao Mai đã khẳng định được ưu thế vượt trội củamình trong khả năng bao quát bức tranh hiện thực đời sống xã hội

Hơn 65 năm theo đuổi nghiệp văn, Sao Mai không mệt mỏi, ông viết vềngười nông dân, người công nhân, người trí thức… Viết cho đối tượng nào ôngcũng hòa nhập, đồng cảm, nung nấu, ấp ủ biến nó thành tác phẩm để ca ngợicái hay Chân-Thiện-Mĩ cuộc đời, phỉ báng sự đê tiện, thấp hèn Xa thành phố,

xa bè bạn nhưng ông vẫn viết, viết say mê quên cả mình đang ở cái tuổi xưa nayhiếm Chúng ta có thể khẳng định việc Sao Mai có quan điểm sáng tácnghiêm túc, đam mê và đầy trách nhiệm với xã hội, quê hương, đất nước.Đặc biệt từng