Đặc điểm tiểu thuyết sao mai

Với bút lực dồi dào trongsáng tác, Sao Mai đã để lại một gia tài văn học đồ sộ, đã có hơn 30 đầu sách vănhọc ở đủ các thể loại khác nhau: truyện ngắn, truyện kí đến tiểu thuyết, thơ,kịch

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

PHẠM THỊ THU HOÀI

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT SAO MAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Thái Nguyên – 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

PHẠM THỊ THU HOÀI

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT SAO MAI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8.220.121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Đức Hạnh

Thái Nguyên – 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sựhướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Đức Hạnh Các số liệu trích dẫn đều có nguồngốc rõ ràng

Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng đượccông bố ở bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018

Tác giả luận văn

Phạm Thị Thu Hoài

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ với đề tài Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai,

chúng tôi nhận được sự giúp đỡ của rất nhiều cá nhân và tập thể

Tác giả luận văn xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học,Khoa Báo chí – Truyền thông và Văn học, Trường Đại học Khoa học, Đại họcThái Nguyên và các Thầy, Cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quátrình học tập, nghiên cứu và hoàn thành chương trình đào tạo thạc sĩ chuyênngành Văn học Việt Nam khóa 2016-2018

Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS NguyễnĐức Hạnh, người đã luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt thời gian tác giảnghiên cứu và hoàn thành luận văn; chân thành cảm ơn tới nhà giáo Tân KhảiDũng cùng gia đình đã giúp đỡ tác giả trong quá trình thu thập tài liệu để phục

vụ cho việc thực hiện đề tài luận văn

Cuối cùng, xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu trường THPT KimĐộng, Hưng Yên đã tạo mọi thuận lợi cho tác giả trong thời gian học tập vànghiên cứu; xin gửi lời cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè, đồngnghiệp đã giúp đỡ, động viên tác giả hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018

Tác giả luận văn

Phạm Thị Thu Hoài

MỤC LỤC

Trang

TRANG BÌA PHỤ

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu 7

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 8

5 Phạm vi nghiên cứu 9

6 Cấu trúc của luận văn 9

7 Đóng góp của luận văn 9

PHẦN NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT SAO MAI TRONG SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 10

1.1 Khái quát về tiểu thuyết Việt Nam hiện đại 10

1.1.1 Giai đoạn 1945 - 1954 10

1.1.2 Giai đoạn 1955 - 1965 11

1.1.3 Giai đoạn 1965 - 1975 12

1.1.4 Giai đoạn sau 1975 14

1.2 Vị trí và đóng góp của tiểu thuyết Sao Mai trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại 15

1.2.1.Cuộc đời và văn nghiệp Sao Mai 15

1.2.2 Quan điểm sáng tác của Sao Mai 18

1.2.3 Đề tài trung tâm trong tiểu thuyết của Sao Mai 20

Tiểu kết chương 1 22

CHƯƠNG 2 HIỆN THỰC XÃ HỘI VÀ CON NGƯỜI TRONG TIỂU

THUYẾT SAO MAI 24

2.1 Hiện thực đời sống trong tiểu thuyết Sao Mai 24

2.1.1 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực trong văn học 24

2.1.2 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực xã hội trong sáng tác của Sao Mai 26

2.2 Hình ảnh con người trong tiểu thuyết Sao Mai 30

2.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học 30

2.2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết của Sao Mai 32

2.2.3 Các kiểu dạng con người trong tiểu thuyết Sao Mai 35

Tiểu kết chương 2 58

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN TRONG TIỂU THUYẾT SAO MAI 59

3.1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện trong tiểu thuyết Sao Mai 59

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Sao Mai 65

3.2.1 Xây dựng nhân vật qua khắc họa ngoại hình 66

3.2.2 Xây dựng nhân vật qua miêu tả hành động và ngôn ngữ 69

3.2.3 Xây dựng nhân vật qua miêu tả đời sống nội tâm 72

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết Sao Mai 75

3.3.1 Ngôn ngữ nghệ thuật 75

3.3.2 Giọng điệu nghệ thuật 82

Tiểu kết chương 3 90

PHẦN KẾT LUẬN 92

THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sao Mai là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn học Việt Namhiện đại Sự xuất hiện của ông trên văn đàn đã góp phần làm cho đời sống vănhọc của nước ta trở nên sôi nổi Bằng tài năng và sự đam mê, trong 65 năm cầmbút, Sao Mai đã cho ra đời nhiều tác phẩm có giá trị được một số thế hệ ngườiđọc đón nhận một cách hăm hở, nhiệt tình và quan trọng hơn cả là chúng được

đánh giá khá cao Từ truyện ngắn đầu tiên “Uất”, nhà văn đã được độc giả và

giới phê bình quan tâm Thực tế đời sống thôi thúc ngòi bút, Sao Mai bắt đầu

một sự nghiệp viết đầy cảm hứng và sung sức của văn sĩ đồng rừng “Ba Vì núi

mới”, “Làng Cao”, “Sông rừng” “Tìm đất”, “Xanh mãi con đường” Sao Mai

thực sự đã có được một vị trí quan trọng trên văn đàn Với bút lực dồi dào trongsáng tác, Sao Mai đã để lại một gia tài văn học đồ sộ, đã có hơn 30 đầu sách vănhọc ở đủ các thể loại khác nhau: truyện ngắn, truyện kí đến tiểu thuyết, thơ,kịch, tiểu luận… đã ghi dấu trong nền văn học Việt Nam hiện đại về tư tưởngnghệ thuật cũng như cách viết, cách nghĩ đậm cá tính sáng tạo của nhà văn

Sao Mai thành công với nhiều thể loại, nhưng một trong những đóng góplớn nhất của nhà văn phải kể đến tiểu thuyết Các tác phẩm của nhà văn manghơi thở của cuộc sống thường nhật và đậm chất trữ tình.Thế giới nhân vật bình

dị, đời thường, một lối kể chuyện tự nhiên mà thủ thỉ với tiếng nói hồn nhiên củabản thân sự sống, một thứ ngôn ngữ giàu hình ảnh, có những câu văn lạ đa nghĩanhiều tầng được triển khai bằng những chi tiết nghệ thuật luôn bất ngờ đã tạonên phong cách Sao Mai

Sao Mai là một trong số những nhà văn đạt nhiều giải thưởng văn học.Đặc biệt, năm 2012 ông đã vinh dự được nhận giải thưởng nhà nước về văn họcnghệ thuật Tuy đường đời “dích dắc” (Văn Chinh), lăn lộn với thực tế song SaoMai vẫn không bao giờ quên nghề cầm bút, ngày đêm miệt mài sáng tác Với

ông văn và đời luôn song hành, Đỗ Ngọc Dũng đã khẳng định: Ông vừa sống,

vừa viết, vừa cống hiến những tác phẩm văn học nổi tiếng không chỉ cho Phú Thọ mà còn cho cả nước [6, tr.147] Cuộc đời Sao Mai gắn chặt với sự nghiệp

văn chương, và đã đạt được những thành công đáng ghi nhận Ông viết văn rất

sớm, ngay từ những năm còn rất trẻ, 22 tuổi đã xuất bản tập truyện có tên Uất (1946) Trước đó ông cũng đã viết nhiều bài báo luận bàn về Chinh phụ ngâm,

Cung oán ngâm khúc, Tỳ bà hành, … Những bài viết này đã được dùng trong

việc dạy văn học trong nhà trường hồi đó

Cho đến nay, chưa có một luận văn, chuyên khảo nào tìm hiểu toàn diện

về sáng tác của Sao Mai nói chung, tiểu thuyết của Sao Mai nói riêng, đây là

một sự đáng tiếc Vì thế chúng tôi chọn đề tài Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai,

với mong muốn góp một tiếng nói khoa học để đem lại cái nhìn khái quát về đặcđiểm tiểu thuyết của Sao Mai, để làm rõ hơn vị trí của Sao Mai trong lịch sử vănhọc Việt Nam hiện đại cũng như sự đóng góp của nhà văn trong quá trình vậnđộng và phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.Và đồng thời đây cũng làcông trình tri ân của chúng tôi với một nhà văn có nhiều công sức bền bỉ âmthầm lặng lẽ cống hiến vì sự phát triển chung của nền văn học nước nhà Là giáoviên giảng dạy môn văn, sau khi nghiên cứu xong đề tài này, chúng tôi sẽ cóthêm tri thức bổ ích để giảng dạy tốt hơn phần văn học Việt Nam hiện đại trongnhà trường

Nếu luận văn nghiên cứu về “Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai” thành công,chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm một tư liệu tham khảo bổ ích cho công tác giảngdạy và học tập phần Văn học Việt Nam hiện đại trong nhà trường các cấp, chonhững ai muốn tìm hiểu về thành tựu và hạn chế của bộ phận văn xuôi Việt Namhiện đại

2. Lịch sử vấn đề

Sao Mai - Nhà văn có sức sáng tạo bền bỉ, ông đã thể hiện tài năng và tâmhuyết của mình qua nhiều thể loại trong đó tiểu thuyết là thể loại có những thànhtựu nổi bật nhất Để có được điều đó, Sao Mai đã tạo cho mình một con đường,

một lối viết riêng với những trang văn tinh tế mang đầy cá tính sáng tạo và cósức lay động lòng người Tuy nhiên, số lượng các công trình nghiên cứu về cuộcđời và sự nghiệp của Sao Mai chưa nhiều, chủ yếu chỉ là những bài viết, bàitham luận nhỏ lẻ in trên các báo, tạp chí và các trang web Xem xét nội dung cácbài viết, các công trình nghiên cứu chúng tôi chia thành hai nhóm sau:

2.1 Những bài viết, công trình nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của nhà văn Sao Mai.

Hàng loạt các bài viết, những bài đăng trên báo mang tính giới thiệu, đánhgiá về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Sao Mai Đó là các bài viết của các tác

giả như: Phương Qúy với bài Nhà văn Sao Mai và hai “nội tướng” (Báo Kiến thức gia đình, số 226), Doãn Anh với bài Nghĩ về một vì Sao Mai lướt qua Lối

nhỏ thế gian… Bài viết đã khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Sao Mai,

trong đó có đoạn: Cuộc đời ông có cái gì như là đến từ Chinh phụ ngâm “chàng

trẻ tuổi muốn làm hào kiệt/ xếp bút nghiên theo việc đao cung”; như là đến từ thơ Nguyễn Bính “giày cỏ gươm cùn ta đi đây” (Hành phương Nam); như là trong Tống biệt hành để buộc “mẹ thà coi như là hạt bụi, chị thà coi như là chiếc áo bay” [6,tr.65].

Tại lễ mừng thọ Sao Mai 80 tuổi (2004) Đỗ Ngọc Dũng với bài Vài nét

tóm tắt về nhà văn Sao Mai đã viết :“Ông là một trong số ít các nhà văn vật lộn với cuộc sống mưu sinh đầy vất vả Nhưng cũng chính cuộc sống ấy đã cho ông vốn thực tế để sáng tác Mỗi trang văn của ông đều thấm đẫm mồ hôi và nước mắt và nếu không có sự xả thân với thực tế làm sao ông có các tiểu thuyết như: Làng Cao, Sông rừng, Ba Vì núi mới, Mắt chim le, Tiếng gọi rừng xa… cùng hàng trăm truyện ngắn khác” [6, tr.97] Nguyễn Văn Sảng tại Hội thảo “Sao Mai – Văn chương và cuộc đời” cũng đã khẳng định cuộc đời văn nghiệp của

Sao Mai: “Có thể nói gần cả cuộc đời, sự nghiệp văn chương của nhà văn Sao

Mai đã cống hiến cho vùng Đất Tổ Mặc dù trải qua nhiều năm tháng khó khăn

ở nhiều cương vị, công tác khác nhau, từ hoạt động cách mạng, tham gia các

phong trào của Việt Minh trong kháng chiến, đến viết văn, làm báo, rồi đưa gia đình lên khai hoang ở vùng núi Thanh Sơn Song dù trong điều kiện, hoàn cảnh nào, nhà văn Sao Mai vẫn kiên trì vượt lên, vừa xây dựng phát triển kinh tế gia đình, vừa sáng tác văn học.” [6, tr.151].

Bàn về sự lao động nghệ thuật đầy khổ công của Sao Mai, nhà thơ Hữu

Thỉnh trong bài viết Văn chương và cuộc đời nhà văn Sao Mai những bài học

quý giá tại Hội thảo khoa học Sao Mai – Văn chương và Cuộc đời tiếp tục khẳng

định: “ Sao Mai luôn vượt lên vượt qua bao gian khổ để sống và để viết Ông

thâm nhập thực tế bằng việc đánh cược cuộc đời mình lăn lộn với cuộc sống Đối với ông không có thứ văn chương tưởng tượng trong bốn bức tường, xa lạ với quần chúng, với nhân dân Đã từng ăn cám để tồn tại, đã từng phiêu du khắp nơi để sống, đã từng đắm đuối với bao mối tình để yêu, đã từng phải “cải tạo lao động”, ấy vậy mà Sao Mai vẫn lạc quan, tin tưởng, yêu đời và viết Ông

là tấm gương sáng của bài học “Nhà văn phải gắn bó máu thịt với nhân dân”

[6, tr.159]

Có thể thấy, Sao Mai là một người nghệ sĩ tinh tế và sâu sắc trong cảmhứng sáng tạo, trong cách viết ham tìm kiếm cái mới, ông đã âm thầm bao nămvật lộn trong sáng tác để làm sao cho văn mình không cũ, tạo một dấu ấn đặc sắcSao Mai

2.2 Những bài viết, công trình nghiên cứu về tác phẩm của nhà văn Sao Mai.

Với Sao Mai cuộc đời và sự nghiệp văn chương luôn gắn bó song hànhvới hành trình lịch sử của quê hương, đất nước, nhà văn đã nhập cuộc hết mìnhvới cuộc sống, với nhân dân Đỗ Ngọc Dũng trong bài diễn văn khai mạc Hộithảo Sao Mai – văn chương và cuộc đời đã khẳng định: Tác phẩm của ông đềubám sát và phản ánh chân thực sinh động của cuộc sống, phục vụ nhiệm vụ

chính trị trong mỗi thời kỳ Ví như: Thời Hà Nội chiếm có: Nhìn xuống (tiểu thuyết), Thời cưỡng ép di cư có: Trại di cư Pa gốt Hải Phòng (phóng sự), thời

cải cách ruộng đất có: Thôn Bầu thắc mắc (tiểu thuyết), Về chiến sĩ anh hùng có:

Ba Vì núi mới (truyện về anh hùng Hồ Giáo) Về xây dựng kinh tế mới có: Tìm đất (ký sự), Sông rừng (tiểu thuyết), Mắt chim Le, Lông Chim Nhạn (tập truyện),

Lá về mây (tiểu thuyết), Sáng tối mặt người (tiểu thuyết)… [6, tr.144,145].

Nguyễn Văn Toại với bài: Vốn sống – điểm mạnh của nhà văn Sao Mai cũng khẳng định: “Tác phẩm của Sao Mai hiện diện đủ các loại nhân vật, không thiếu

các hạng người; còn bức tranh cuộc sống thì muôn màu muôn vẻ Nếu hiểu văn học là chi tiết thì chỉ riêng những trang hồi kí của Sao Mai đã thấy hằng hà sa

số những chi tiết đánh giá Bóng ngày trẻ dại đầy ắp những sự kiện và con người trong xã hội Việt Nam trước năm 45, nhiều nhân vật chỉ xuất hiện thoáng qua nhưng vẫn có cá tính rõ nét…”[6, tr.198].

Để tạo ấn tượng lâu dài trong lòng độc giả, một yếu tố quan trọng với nhàvăn là phải tạo được bầu không khí riêng trong sáng tác của mình Xét ở điểm

này, nhà văn Xuân Mai trong bài viết Nhà văn Sao Mai, như tôi biết đã đánh giá cao văn chương của Sao Mai: “… Nó trúc trắc đầy những câu, những chữ lạ

tai; cốt truyện thì hơi bị xa lạ với truyền thống [6, tr.207] Đọc văn ông, có lúc thấy kiêu sa, xảo thuật trên từng câu chữ Nhưng đôi khi lại cảm được đến từng

“chân tơ” của sự “bộc tuệch” [6, tr.218] (Nguyễn Hưng Hải) Nhắc đến bút

pháp tiểu thuyết của Sao Mai, Nguyễn Hưng Hải đã khẳng định: Ông đã gieo

nhẹ được huyền thoại vào hiện thực, lạ vào sự quen, cái bất biến vào cái nhất thời Nhưng giường như không chỉ có lực văn làm nên phong cách Sao Mai Ông là người còn biết ngượng khi viết về những câu khiên cưỡng thí họa trong văn ông mới tìm thấy sự chập chững và non nớt của ngôn từ Ông thường hay

để nhiều chấm lửng cả trong dẫn truyện lẫn nhân vật nói [6.tr 220].

Trong bài viết Sao Mai sống và viết như ngày mai không thể… Nguyễn Tham Thiện Kế khẳng định: “Một văn phong cầu kỳ đến giản dị […] thứ văn

mới đọc thì không thấy gì, đọc kỹ thì mới thấy, mỗi chữ, mỗi dấu chấm, dấu phẩy đều được tác giả cân nhắc, tính khoa học như thuật toán [6, tr.230] Và

Nguyễn Tham Thiện Kế đã viết: Một văn tài đặc sắc Sao Mai, từ cách khái quát

một vấn đề của đời sống thành vấn đề của con người văn học, đến nghệ thuật tu

từ tinh luyện, lược bỏ những câu chữ vô hồn trong mỗi câu văn Những câu văn đẹp, sang trọng bởi được triết ra từ máu lẫn hồn của một con người luôn khát khao sống, viết, sống và viết như ngày mai không thể [6, tr.237-238].

Cá tính sáng tạo, chính là cách viết văn hay và lạ, điều này nhà văn Văn

Chinh đã khẳng định: “Quả là văn Sao Mai lạ và hay Những trang ông tả gà

rừng múa với công trong Làng Cao hay đến kỳ lạ Xin hãy đọc hú họa mấy câu trong Tìm đất: Con đường cà phê, có hoa mùa thu, có quả mùa thu, mùi thơm dằng dặc, càng đi càng chả hết Một câu nữa: Anh đi về Đép/ Thấy cô mình Đẹp Anh đổ tép đi/ Thấy cô mình đi/ Anh hót tép lại Đó là câu mấy chàng thanh niên đi xe trâu đường rừng ngâm sổng với nhau, đúng là trong câu có câu, ngoài vị có vị” [6, tr.189 - 190].

Khẳng định cách viết, tư duy sáng tạo độc đáo của Sao Mai nhà thơ Hữu

Thỉnh đã viết: “Nhà văn Sao Mai đã sử dụng đội quân chữ nghĩa chính quy, tinh

nhuệ, hùng hậu, những sư đoàn chữ để sáng tạo nên những tác phẩm mang dấu

ấn riêng trên văn đàn, đậm đặc tính cách Sao Mai Hơn ba chục đầu sách, đủ các thể loại văn học, từ tiểu thuyết, truyện ngắn đến ký sự báo chí, ký sự văn học, từ kịch, lý luận phê bình đến thơ ca… Tất cả ngồn ngộn sức sống, đầy hơi thở của từng giai đoạn cách mạng và đậm tính cách văn chương đặc thù Sao Mai Ông viết rất sớm, viết khỏe và đều tay Ông linh hoạt trong lựa chọn thể loại, chọn lựa cách hành văn Câu cú tưởng có lúc dân dã, đơn giản, dễ hiểu, dễ đọc, ấy vậy mà càng đọc, càng ngẫm, càng thấy sự cầu kỳ, cẩn trọng của ông.

Có thể nói, văn Sao Mai hơi khó đọc nhưng càng đọc lại càng thấy hay bởi văn của ông lạ, cốt truyện cũng khác thường so với truyền thống, nó mờ mờ ảo ảo, tưởng là thế mà lại không phải thế, tưởng thế này hóa ra lại thế khác, rất đa nghĩa nhiều tầng Đó chính là sự lao động nghệ thuật, lao động ngôn ngữ đến

kỳ công của ông” [6, tr.157 - 158].

Qua khảo sát bước đầu chúng tôi nhận thấy: Sự nghiệp sáng tác của SaoMai đã được giới phê bình và sáng tác chú ý Điểm nổi bật qua các bài viết, bàitham luận, bài báo hoặc những ý kiến đánh giá khái quát các tác giả nghiên cứuđều nêu ra những nhận xét, đánh giá chân thực, đúng đắn về văn xuôi Sao Mai,

mở ra những gợi ý hết sức quý báu cho những người tiếp tục nghiên cứu về nhàvăn Sao Mai và đề tài luận văn này, chúng tôi cũng dựa trên các kết quả quý báucủa các bài nghiên cứu trên để kế thừa và phát huy, đi sâu phân tích đặc điểmtiểu thuyết của Sao Mai

Hơn nửa thế kỉ cầm bút, sáng tác nhiều thể loại, đặc biệt là ở thể loại tiểuthuyết mang diện mạo riêng Sao Mai, song việc nghiên cứu, phê bình mảng sángtác này vẫn chưa thực sự thỏa đáng nếu như không muốn nói vẫn còn là “khoảngthưa vắng”, và cho đến thời điểm này, chưa có một công trình nghiên cứu nàomang tính chuyên sâu về văn xuôi Sao Mai nói chung và tiểu thuyết Sao Mai nói

riêng Với đề tài Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai, chúng tôi đi sâu khảo sát, tìm

hiểu và ghi nhận thành tựu trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật tiểuthuyết của Sao Mai với hi vọng sẽ góp thêm một cách nhìn khách quan về sựnghiệp sáng tác của Sao Mai, từ đó khẳng định cá tính sáng tạo độc đáo và đónggóp của nhà văn vào thành tựu của văn xuôi Việt Nam hiện đại

3 Đối tƣợng và mục tiêu nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Đặc điểm tiểu thuyết Sao Mai ở cả

hai phương diện nội dung tư tưởng và nghệ thuật tự sự như: Cảm hứng nghệ thuật,nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi nhằm khẳng định được vị trí và đóng gópcủa tiểu thuyết Sao Mai trong dòng chảy của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Đểđạt được mục đích trên, người viết hướng đến những mục tiêu cụ thể là tổng

hợp, phân tích, so sánh để thấy được nét độc đáo trong cách cảm nhận phản ánh

về hiện thực và con người của nhà văn Đồng thời, người viết cũng chỉ ra nhữngcách tân, sáng tạo trong bút pháp nghệ thuật của nhà văn Từ đó, đề tài làm nổibật được những đặc sắc về nội dung tư tưởng và nghệ thuật của tiểu thuyết SaoMai Đó là những mục tiêu cơ bản nhất mà đề tài hướng đến

4. Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1. Nhiệm vụ nghiên cứu

Khảo sát phân tích và đánh giá một số đặc điểm nổi ở phương diện nộidung và phương diện nghệ thuật trong tiểu thuyết của Sao Mai như: Cảm hứngnghệ thuật, xung đột nghệ thuật, nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngônngữ và giọng điệu nghệ thuật… trong tiểu thuyết Sao Mai Qua đó chúng tôikhẳng định thành tựu, hạn chế, và đóng góp của nhà văn cho nền văn xuôi ViệtNam hiện đại

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu Thi pháp học: Bắt nguồn từ cơ sở là xem xéttác phẩm không chỉ như một văn bản ngôn từ, một tổng cộng của các yếu tố xácđịnh mà như một chỉnh thể của thế giới nghệ thuật mang tính quan niệm Chúng

ta có thể xem xét các yếu tố lặp đi lặp lại trong tác phẩm, từ đó xây dựng những

mô hình về hình thức văn học, tìm cách đặt tên cho các thi pháp đó, đối chiếubối cảnh văn hoá để đối chứng

- Phương pháp phân tích tổng hợp: Trên cơ sở tiếp cận và khảo sát trựctiếp văn bản, chúng tôi sử dụng phân tích và tổng hợp để đưa ra những luậnđiểm chính cho luận văn

- Phương pháp lịch sử - xã hội: Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đặthiện tượng văn học vào bối cảnh xã hội, từ đó làm rõ sự tác động của bối cảnhlịch sử - xã hội đến đời sống văn học

- Phương pháp so sánh: Nhằm khẳng định được nét đổi mới, riêng biệt và đặc sắc của tiểu thuyết Sao Mai so với các tác giả khác ở nhiều phương diện

Ngoài ra, chúng tôi còn kết hợp vận dụng các thao tác phân loại và hệ thống trong quá trình nghiên cứu của mình nhằm đạt hiệu quả cao nhất.

5. Phạm vi nghiên cứu

Trong luận văn này chúng tôi tập trung nghiên cứu Đặc điểm tiểu thuyếtSao Mai, trên cơ sở khảo sát và nghiên cứu hai cuốn tiểu thuyết: Tiểu thuyết

“Nhìn xuống” –NXB Thăng Long, 1952 và Tiểu thuyết “Tiếng gọi rừng xa” –

NXB Thanh niên, 1990 Sự mở rộng sang các tiểu thuyết khác của nhà văn SaoMai và một số các tác phẩm khác cùng đề tài cùng thế hệ nhà văn chỉ có tínhchất liên hệ nhằm làm rõ vấn đề được nghiên cứu

6. Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tham khảo, nội dung luận văngồm 3 chương:

Chương 1: Tiểu thuyết Sao Mai trong sự vận động của tiểu thuyết ViệtNam hiện đại

Chương 2: Hiện thực xã hội và con người trong tiểu thuyết của Sao MaiChương 3: Một số phương thức biểu hiện trong tiểu thuyết Sao Mai

7 Đóng góp của luận văn

Chọn Sao Mai - một trong những tác giả tiêu biểu của văn xuôi Việt Namhiện đại, chúng tôi muốn phân tích, đánh giá những đặc sắc về nội dung và nghệthuật trong tiểu thuyết của nhà văn này Từ đó khẳng định cá tính sáng tạo độcđáo và góp thêm một tiếng nói đánh giá giá trị của tác phẩm, vị trí và đóng gópcủa Sao Mai vào thành tựu của văn xuôi Việt Nam hiện đại Đây cũng là một tưliệu tham khảo có giá trị cho những ai quan tâm nghiên cứu, tìm hiểu về sáng táccủa nhà văn Sao Mai nói riêng, của văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT SAO MAI TRONG SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1.1 Khái quát về tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

1.1.1 Giai đoạn 1945 - 1954

Năm 1945, Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một thời kì mớitrong lịch sử dân tộc Việt Nam Nền văn học hiện đại mới ra đời được hìnhthành trên cơ sở hiện thực chiến tranh của dân tộc

Tiểu thuyết trong những năm 1945-1954 chưa có điều kiện phát triển dohoàn cảnh khó khăn của cuộc kháng chiến Xét về mặt số lượng đến những nămgiữa của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp mới chỉ có ba truyện vừa mà

người ta tạm xếp vào thể loại tiểu thuyết là: Xung kích của Nguyễn Đình Thi,

Vùng mỏ của Võ Huy Tâm, Con Trâu của Nguyễn Văn Bổng Các tác phẩm ở

giai đoạn này thường xây dựng cốt truyện theo một biến cố, một sự kiện lớntrong cuộc kháng chiến như một chiến dịch của bộ đội, một đợt tiếp vận ra chiếntrường của một đoàn dân công, một cuộc đấu tranh của công nhân trong vùngtạm chiến hay phong trào chiến tranh du kích ở vùng giáp ranh Nhân vật trongcác tiểu thuyết thường là một tập thể, một đơn vị, tuy cũng có những nhân vậthay từng nhóm nhân vật được tập trung miêu tả kĩ hơn nhưng hầu như không cónhân vật nào được khắc họa thật rõ nét Tính cách và số phận của những cá nhânchưa được nhà văn quan tâm làm nổi bật mà điều quan trọng là thể hiện sứcmạnh và vai trò của quần chúng trong hình ảnh những đám đông tập thể Ở giai

đoạn này Sao Mai có tiểu thuyết nổi “Nhìn xuống”.

Văn học giai đoạn 1945-1954 là thời kì khởi đầu của nền văn học mới, dovậy chưa có được những thành tựu kết tinh nhưng đã mở ra những hướng tìm tòimới trong việc tiếp cận và phản ánh đời sống xã hội lịch sử, trong quan niệm nghệthuật về con người và những kiểu loại nhân vật tương ứng với quan niệm đó

1.1.2 Giai đoạn 1955 - 1965

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp Nền văn họccách mạng có điều kiện thuận lợi để phát triển Nguyên nhân là sau khi hòa bìnhlập lại, các văn nghệ sĩ mới có điều kiện thuận lợi hơn để sáng tác Họ tích lũyđược nhiều vốn sống sau cuộc kháng chiến gian khổ, có nguồn tư liệu dồi dào đểviết những tác phẩm dài hơi Sự mở rộng đề tài và phạm vi phản ánh hiện thựcđời sống là phương diện mới dễ nhận ra trước tiên ở văn xuôi thời kì này

Giai đoạn mười năm sau cuộc kháng chiến chống Pháp, thể loại tiểuthuyết phát triển mạnh và thu được nhiều thành tựu Tiểu thuyết thời kì nàykhông chỉ khai thác đề tài kháng chiến và lịch sử cách mạng mà còn bám sátcuộc sống hiện tại đang có nhiều biến đổi, với những xung đột mới trong cáchmạng xã hội chủ nghĩa đang diễn ra

Đề tài kháng chiến chống Pháp vẫn là một đề tài khai thác sự chú ý của

nhiều cây bút với một loạt các tiểu thuyết: Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc,

Đất lửa của Nguyễn Quang Sáng, Vượt Côn Đảo của Phùng Quán, Sống mãi với Thủ Đô của Nguyễn Huy Tưởng, Trước giờ nổ súng của Lê Khâm, Cao điểm cuối cùng của Hữu Mai…Cảm hứng chủ đạo của các tác phẩm giai đoạn này

vẫn là cảm hứng về nhân dân – diễn tả quá trình tự vùng dậy chiến đấu kẻ thùcủa quần chúng cách mạng, và những người cán bộ, chiến sĩ cộng sản.Thànhcông nổi bật của tiểu thuyết giai đoạn này là nhiều tác phẩm đã xây dựng đượcnhững hình tượng đẹp và có giá trị điển hình về nhiều tầng lớp, nhiều thế hệ con

người Việt Nam kháng chiến tiêu biểu như nhân vật Núp trong Đất nước đứng

lên, Chị Tư Hậu trong Một chuyện chép ở bệnh viện của Bùi Đức Ái

Cùng với đề tài kháng chiến chống Pháp, đề tài xã hội Việt Nam trước

1945 cũng đã xuất hiện trong những tiểu thuyết và bộ tiểu thuyết có quy mô sửthi, với ý đồ tái hiện một giai đoạn lịch sử của đời sống xã hội Việt Nam trước

1945 với bao biến động dữ dội của nó, hay có thể gọi là tiểu thuyết toàn cảnh xã

hội: Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi, Cửa biển của Nguyên Hồng, Tranh tối tranh

sáng và Đống rác cũ của Nguyễn công Hoan, Mười năm của Tô Hoài Nhà

nghiên cứu Niculin cho rằng: “Cuối những năm 50 - đầu những năm 60, văn

học của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa bước vào giai đoạn trưởng thành Bằng chứng hiển nhiên cho điều đó là sự xuất hiện nổi bật của những bộ tiểu thuyết và thậm chí, tiểu thuyết sử thi; người ta cảm nhận được nhu cầu bức thiết sáng tạo những tác phẩm có quy mô lớn, giàu sức khái quát trong thể loại văn xuôi Đã ra đời những bộ anh hùng ca về bước chuyển biến cách mạng vĩ đại trong lịch sử dân tộc Việt Nam” [33, tr 110].

Tiểu thuyết Việt Nam 1955-1965, đề tài xây dựng cuộc sống mới ở miền Bắc

và đấu tranh thống nhất nước nhà đã thu hút nhiều cây bút văn xuôi và đã có nhiềutác phẩm xây dựng thành công mẫu con người mới xã hội chủ nghĩa như :

Xung đột của Nguyễn Khải, Đi bước nữa của Nguyễn Thế Phương, tiểu thuyết Thôn Bầu thắc mắc (1957) của Sao Mai.

Xu hướng chung trong tiểu thuyết giai đoạn này là phối hợp thể tài lịch sửdân tộc với thể tài đời tư và thế sự, trong đó thể tài lịch sử có vị trí chủ đạo chiphối những thể tài khác Điều đáng chú ý là các biến cố và sự kiện lịch sử dùtrọng đại đến đâu cũng không lấn át nhân vật với tính cách số phận nhân vật vàcon đường đi của nó, hay nói cách khác lịch sử được tái hiện qua câu chuyện vềcuộc đời và số phận các nhân vật

1.1.3 Giai đoạn 1965 - 1975

Cuộc kháng chiến chống Mĩ mở rộng trên địa bàn cả nước, đã đặt dân tộc

ta trước những khó khăn thử thách vô cùng ác liệt, đòi hỏi cả dân tộc phát huycao về cả tinh thần lực lượng cho cuộc chiến đấu Trong hoàn cảnh ấy, văn họcnhất thiết phải trở thành thứ vũ khí tinh thần quan trọng

Tiểu thuyết trong giai đoạn kháng chiến chống Mĩ là một mẫu hình củathể loại tiểu thuyết sử thi.Tiểu thuyết sử thi tái hiện bức tranh lịch sử- xã hộitheo quan điểm thống nhất của toàn dân tộc, với cảm hứng chủ đạo là cảm hứnganh hùng và phạm trù thẩm mĩ nổi trội là cái cao cả, cái hùng

Tiểu thuyết Việt Nam trong kháng chiến chống Mĩ đã thấy rõ cố gắngchung của nhiều cây bút Nhiều tiểu thuyết tìm về khoảng thời gian những nămtrước Đồng khởi - thời kì khó khăn nhất của phong trào cách mạng ở miền Nam

để khám phá và thể hiện những mâu thuẫn dồn nén và sự bùng nổ của cuộc đấu

tranh vũ trang như là con đường sống còn duy nhất của cuộc cách mạng: Rừng

U Minh của Trần Hiếu Minh, Đất Quảng của Nguyễn Trung Thành, Gia đình

má Bảy của Phan Tứ Một số tiểu thuyết lại có tham vọng khái quát quá trình

vận động phát triển của cuộc chiến đấu cùng với sự trưởng thành của những

nhân vật anh hùng: Dòng sông phẳng lặng của Tô Nhuận Vĩ, Mẫn và Tôi của

Phan Tứ Hoặc miêu tả bức tranh rộng lớn mang tính sử thi về một chiến dịchvới hình ảnh những người lính thuộc nhiều thế hệ và tầng lớp xã hội nhưng đều

có chung phẩm chất tốt đẹp của chủ nghĩa anh hùng: Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu, Chiến sĩ của Nguyễn Khải, Vùng trời của Hữu Mai, Bão

biển và Đất mặn của Chu Văn, nhà văn Nguyên Hồng hoàn thành bộ Cửa biển(4

tập) và quay sang viết tiểu thuyết lịch sử… Đóng góp của Sao Mai giai đoạn này

là tiểu thuyết Lá về Mây (1966) Ở thời kì này, tiểu thuyết sử thi tập trung xây

dựng những hình tượng anh hùng tiêu biểu cho khát vọng, phẩm chất và sứcmạnh của nhân dân, dân tộc, thời đại Nhiều nhân vật được xây dựng theo hướngkhái quát, tập trung cao độ các đặc điểm phẩm chất của tầng lớp, thế hệ trởthành những biểu tượng mang tính lí tưởng

Giai đoạn mười năm chống Mĩ (1965-1975), tiểu thuyết miền Bắc đã cónhững tác phẩm giá trị viết về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội Võ Huy Tân với

Những người thợ mỏ, Đi lên đi còn có xi măng của Huy Phương, Thung lũng Cô tan của Lê Phương, Đất làng của Nguyễn Ngọc Tú Nhìn chung tiểu thuyết về

đề tài Xây dựng chủ nghĩa xã hội giai đoạn này đáp ứng được phần nào nhữngđòi hỏi của cách mạng, phản ánh kịp thời những chuyển biến của công cuộc xâydựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc

1.1.4 Giai đoạn sau 1975

Năm 1975 cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc kéo dài 30 năm đã kếtthúc Đất nước thu về một mối, bước vào thời kì mới Từ sau 1975, đặc biệt sau

1986, sự đổi mới của đời sống văn hóa, xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi cho sựđổi mới văn học.Như vậy hoàn cảnh lịch sử mới đã tạo nên một nền văn học vớinhững thay đổi rõ nét, có chiều sâu, phát triển theo hướng đổi mới dân chủ gâyđược sự chú ý của dư luận trong tiếp nhận và sáng tạo văn học

Trong giai đoạn có tính chất bước đệm này tiểu thuyết với tư cách mộtthể loại rường cột của văn học cũng đã có những chuyển động theo tinh thần đổimới Đó là ý thức khắc phục cái nhìn lí tưởng hóa về con người, chú ý nhiều hơnđến các diễn biến tư tưởng tâm lí của cá nhân con người sau chiến tranh, đặc biệt

với bi kịch thời hậu chiến, báo hiệu ý thức đổi mới về thể loại đang rõ dần: Miền

cháy, Lửa từ những ngôi nhà của Nguyễn Minh Châu, Cửa gió (2 tập) của Xuân

Đức, Đất trắng(2 tập) của Nguyễn Trọng Oánh, Cha và con và của Nguyễn Khải, Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng, Đứng trước biển, Cù Lao

Tràm của Nguyễn Mạnh Tuấn, Đóng góp của Sao Mai giai đoạn này là tiểu

thuyết Sông rừng (1980)

Văn học sau đổi mới là giai đoạn chuyển từ tư duy sử thi sang tư duy tiểuthuyết, từ cảm hứng lịch sử dân tộc sang cảm hứng thế sự đời tư Tiểu thuyết đãphát huy được khả năng tiếp cận và phản ánh hiện thực, con người trong giaiđoạn mới một cách nhanh nhạy và sắc bén Thời điểm khởi đầu đổi mới (1986),

tiểu thuyết nở rộ Có thể coi Thời xa vắng (1986) của Lê Lựu là đột phá đầu tiên của tiểu thuyết đổi mới Về thi pháp thể loại, có thể nói, Thời xa vắng cơ bản vẫn

nằm trong phạm trù truyền thống (xét về các phương diện cấu trúc, trần thuật,

ngôn từ) Thời xa vắng đồng thời có yếu tố tự truyện, mở ra một dòng tiểu thuyết

tự thuật được các nhà văn ưa chuộng sau này

Đây là nơi giao thoa của nhiều chủ đề, nhiều cảm hứng, nhiều nhân vật,nhiều sắc thái ngôn ngữ Dù viết về hiện tại, quá khứ, hay về nông dân hay tríthức các tác phẩm đều gửi gắm những câu hỏi nghiêm túc về con người về xã

hội: Mảnh đất tình yêu của Nguyễn Minh Châu; Điều tra về một cái chết, Vòng

sóng đến vô cùng, Một cõi nhân gian bé tí của Nguyễn Khải, Đám cưới không

có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ của Ma Văn Kháng, Thời xa vắng, Đại tá không biết đùa, Sóng ở đáy sông, Hai nhà của Lê Lựu; Thân phận của tình yêu

của Bảo Ninh, Quãng đường xưa in bóng của Dũng Hà, Mảnh đất lắm người

nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường Sau đổi mới, Sao Mai có thuyết Tiếng gọi rừng xa (1990).

Có thể nói qua Thân phận tình yêu của Bảo Ninh và một số tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương như: Những đứa trẻ chết già, Ngồi, Thoạt Kì Thủy hình

thức của tiểu thuyết đã trở thành chủ đề quan trọng với chính nó Hướng đi này

ngày càng được thấy rõ ở một số tác phẩm gần đây: Người sông Mê của Châu Diên, Thiên thần sám hối của Tạ Duy Anh, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Cõi

người rung chuông tận thế của Hồ Anh Thái

1.2 Vị trí và đóng góp của tiểu thuyết Sao Mai trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

1.2.1.Cuộc đời và văn nghiệp Sao Mai

Sao Mai tên thật là Tân Khải Minh, sinh ngày 15 tháng 2 năm 1924, tạiYên Trung, Ý Yên tỉnh Nam Định nhưng sống và làm việc chủ yếu tại xã VănLuông, Thanh Sơn, tỉnh Phú Thọ Thực ra, cha của Tân Khải Minh là người Việt,gốc họ Nguyễn, nhưng mới ba tháng tuổi đã đi làm con nuôi cho một gia đìnhngười Tàu phiêu dạt sang Việt Nam sinh sống Cậu bé Minh (tức nhà văn SaoMai sau này) sinh ra phải mang họ và đệm “Tân Khải” là vì vậy

Tháng 10 năm 1943, ông tham gia hoạt động Việt Minh với vai trò dạyhọc và truyền bá quốc ngữ tại khu Tế Bần, Hải Phòng Tháng 3 năm 1944 hoạtđộng ở Hội Thanh niên cứu quốc, bí mật tuyên truyền cho Việt Minh ở huyện

Vụ Bản và mở lớp truyền bá quốc ngữ trong huyện Từ tháng 9 năm 1945 đếntháng 12 năm 1946 công tác ở Bình dân học vụ Nam Định, là kiểm soát viên rồiTrưởng ty Bình dân học vụ Năm 1947-195 làm cho Báo Nam Định kháng

chiến, Báo Công an, Báo Cứu quốc thủ đô (Hà Nội), biên tập viên Báo Thủ đô,công tác văn nghệ liên khu III Năm 1948 tham gia đại hội thành lập Hội Vănnghệ Việt Nam tại Việt Bắc Năm 1951-1955 làm việc tại tổ công tác đặc biệtcủa Sở Công an Hà Nội, làm báo và làm văn kháng chiến Ông bị phản giánPháp bắt giam 8 tháng ở Hà Nội Năm 1957 công tác tại Hội Văn nghệ - Hội nhàvăn Việt Nam Ủy viên Ban chấp hành Hội nhà văn (Khóa I), Phó Chủ tịch,quyền Chủ tịch Hội Văn nghệ Vĩnh Phú Năm 1964, gia đình ông rời Hà Nội lênđịnh cư khai hoang tại xã Văn Luông, Thanh Sơn, Phú Thọ.

Cuộc sống nơi miền núi hoang sơ vô cùng khó khăn Nhiều gia đình đãphải bỏ về Hà Nội Nhưng gia đình ông như có duyên nợ với núi rừng nên đãbám trụ đến cùng và trở thành người con cách mạng gương mẫu đi xây dựngvùng kinh tế mới Có thể nói, Sao Mai là một trong số ít các nhà văn vật lộn vớicuộc sống mưu sinh đầy vất vả Chính từ cuộc sống đó đã tôi luyện ngòi bút củaông, sáng tác nên những tác phẩm để đời và có giá trị Mỗi trang văn của ôngthấm đẫm mồ hôi và nước mắt từ cái đau của đời và của người từ hiện thực xã

hội trần trụi với các tiểu thuyết: Làng cao, Sông rừng, Ba Vì núi mới, Mắt chim

le, Tiếng gọi rừng xa… cùng hàng trăm truyện ngắn khác.

Nhà văn Tô Hoài đã viết về Sao Mai: “Tôi quý Sao Mai trong hoàn cảnh

nào thì công việc viết với anh cũng như một cứu cánh Bấn đến đâu cũng thấy Sao Mai cầm bút, cái nghề chân chính đã là quả phúc cuả ông” (Báo tiền phong

ngày 8-3-1998) Từ những năm 1950 Nguyễn Huy Tưởng đã khen ngợi “Những

cái cố gắng của anh thật là cảm động, anh sống sát dân cày, anh nghe họ nói, anh nhìn họ làm, anh theo dõi cuộc sống hàng ngày và từng bước tiến của họ Ít

có nhà văn trẻ khổ công như anh, tìm tòi, ghi chép có phương pháp như anh…”

[6, tr.241]

Sao Mai là một trong những người đầu tiên có mặt trong phong trào vănhọc nghệ thuật Phú Thọ từ những ngày đầu tiên thành lập Hội Nhiều lớp vănnghệ sĩ Phú Thọ coi ông như người anh, người thầy gần gũi, kính trọng và quý

mến ông Mỗi lần từ rừng ra Hội, ông đã mang đến cho anh em và bè bạn mộtsức sống tươi trẻ và hâm nóng lên không khí sáng tác Ông thật lòng, cởi mở chỉbảo cho những anh em viết trẻ về những sáng tác mới của họ Từ lâu đời PhúThọ là mảnh đất lành, đã vun đắp nên tâm hồn văn thơ của ông.

Cho đến nay, nhà văn Sao Mai đã có hơn 30 đầu sách văn học, nhiều tácphẩm tiêu biểu gắn liền với các giai đoạn lịch sử của đất nước như:

Thời kỳ kháng chiến chống Pháp: Tập truyện “Uất”, NXB Văn hóa Nam Định kháng chiến, 1946; thời Hà Nội tạm chiếm: tiểu thuyết “Nhìn xuống”, NXB Xây dựng Hà Nội, 1952; chống cưỡng ép di cư: phóng sự “Trại di cư

pagốt Hải phòng”, NXB Hội Văn nghệ Việt Nam, 1955; thời cải cách ruộng đất:

Tiểu thuyết “Thôn Bầu thắc mắc”, NXB Văn nghệ, 1957; về chiến sỹ anh hùng: Truyện về anh hùng Hồ giáo “Ba Vì núi mới”, NXB Văn học, 1966.

Về xây dựng kinh tế mới: Ký sự “Tìm đất”, NxbVăn học, 1966; tiểu thuyết “Sông rừng”, Hội Văn nghệ Vĩnh phú, 1980; tập truyện “Mắt chim le,

Lông chim nhạn”, Hội Văn nghệ Vĩnh Phú, 1983-1985; tiểu thuyết “Lá về mây”,

NXB Công an nhân dân, 1966, đến nay đã tái bản lần thứ 3; tiểu thuyết “Sáng

tối mặt người”, NXB Công an Nhân dân 1998 NXB Hội Nhà văn tái bản năm

2003; Tuyển tập Sao Mai, NXB Hội Nhà văn Việt Nam 2003.

Sao Mai là một trong số những nhà văn đạt nhiều Giải thưởng văn học: Giải

khuyến khích Hội Văn nghệ Việt nam 1954-1955 (phóng sự Trại di cư pagốt Hải phòng); Giải nhất Hội Văn nghệ Vĩnh Phú 1978 (tiểu thuyết Sông rừng);Giải thưởng Hùng Vương của tỉnh Vĩnh Phú (tiểu thuyết Tiếng gọi rừng xa, 1990); Tặng thưởng của Ủy ban Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam (tiểu thuyết Lá về mây) Đặc biệt, năm 2012, ông đã vinh dự được nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật với các tác phẩm “Lò lửa mùa xuân”, “Nhìn xuống”, “Tiếng gọi rừng xa”, “Lá về mây”, “Mắt chim le”, “Sáng tối mặt người”.

Như vậy, trong mọi biến chuyển của thời cuộc, Sao Mai vẫn giữ được sứcviết dồi dào Ông là một nhà văn đam mê, cần cù, xông sáo và đặc biệt kịp thờiphản ánh những vấn đề nóng hổi của đời sống của lịch sử, bám sát từng chặng

đường cách mạng trong hành trình giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xãhội Tiểu thuyết của ông có một diện mạo riêng, sức hấp dẫn riêng ở chất liệuhiện thực cuộc sống, ở nghệ thuật tự sự và giá trị nhân văn Với một sự nghiệpsáng tác khá dày dặn, Sao Mai đã có một vị trí quan trọng trong nền văn họcViệt Nam hiện đại Sao Mai chưa phải là gương mặt thật xuất sắc như Tô Hoài,Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng nhưng là gương mặt không thể thiếu khi muốnkhái quát về tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.

1.2.2 Quan điểm sáng tác của Sao Mai

Sao Mai luôn quan niệm văn chương là đời sống nên bút pháp nghệ thuậtcủa ông rất giàu hình ảnh tả thực Khi đọc các tác phẩm của ông, độc giả nhưđược sống trong hiện thực xã hội, được hòa mình vào khung cảnh thiên nhiêncùng với con người Thiên nhiên trong tác phẩm của Sao Mai vừa hùng vĩ, tráng

lệ lại vừa bí ẩn, vừa gần gũi, tươi đẹp và đầy ân tình Nhân vật trong các tiểuthuyết của ông không hẳn lấy nguyên mẫu từ đời thường nhưng lại phản ánh conngười thực vô cùng sống động đó là anh nhà báo trẻ có tâm với nghề, bằng sựchân thành và tình yêu với nghề anh đã đem đến cho độc giả nhiều cung bậc cảmxúc về con người và đời sống Khác với nhiều nhà văn, lối viết của Sao Maikhông trau chuốt nhưng lại lôi cuốn người đọc với cách kể chuyện từ tốn, giản dịnhư lời tự sự, tâm tình của chính tác giả về sự vật, hiện tượng, hiện thực đờisống xã hội Qua con mắt nhìn của nhà văn, những giá trị về văn hóa xã hội, đạođức lối sống được ông đặc biệt chú ý lồng ghép trong rất nhiều trang viết củamình Bằng ngôn ngữ trần thuật và bằng các hình tượng nghệ thuật góc cạnh,chắc khỏe ông đã thể hiện sinh động hình ảnh những người vợ, người mẹ vớitình yêu và sự hi sinh cao cả Tình yêu chân thật, thủy chung, son sắt của những

con người dám hi sinh tuổi trẻ để đi xây dựng vùng đất mới “Tiếng gọi rừng xa”.

Tiểu thuyết của ông chất đầy thực tế, viết theo lối kể chuyện, vào thẳngchuyện mà kể, nhởn nha mà kể, như một cuộc truyện trò Người đọc vào truyện

là tham gia một cuộc trò chuyện như đã bắt đầu từ lâu, như đã có sẵn rồi nhân

vật đều như là người quen kẻ thuộc, họ tốt xấu, lành dữ thế nào đều được phơibày cả đấy, chỉ cần đọc và nhìn là thấy.

“Tiếng gọi rừng xa” là tác phẩm đọc truyện như sống đời, và người đọc tin

được những cảnh đời, những con người nhà văn đưa lại cho họ gặp và sống.Truyện viết về kiểm lâm nhưng không phải là kiểm lâm mà là đời người đờirừng, là quan hệ giữa con người với thiên nhiên Cứ ngỡ Sao Mai lấy một gócđời, một mảnh đời đưa lên trang viết, hồn hậu và chân chất

Sao Mai là một nhà văn có quan niệm hết sức nghiêm túc về văn chươngnghệ thuật Trong một lần phỏng vấn suy nghĩ về nghề văn, Sao Mai đã nói:

“Tôi đang làm tự truyện hai tập: Sáng tối mặt người, Mặt người sáng tối Những

hành vi xấu của tôi, tôi cũng phô ra Vì sự tốt đẹp Còn với bạn bè tất nhiên không Xưa, cụ Tú Xương nói: “Vị Xuyên có Tú Xương Vừa dở lại vừa ương Cao lâu thường ăn quỵt Thổ dĩ vẫn chơi lường” Thế đấy! Nhưng tôi không thể dám như cụ Tú, mà chỉ mới nghĩ đến câu của Mark Tuwain: “Mỗi con người là một vầng trăng với một mặt tối thường không bao giờ muốn để ai nhìn thấy” Tôi đã làm ngược lại ý nghĩ ông này Vì lúc nào tôi cũng thiết tha với ba chữ

“Bồ tát hạnh” [27, tr.12] Điều đó được thể hiện rõ trong các tác phẩm cũng như

trong các bài trả lời phỏng vấn của ông

Sao Mai là một nhà văn có bản lĩnh và khát vọng cách tân, Sao Mai đãmạnh dạn khước từ thứ văn chương chăm chăm giáo huấn, áp đặt chân lí chongười đọc, tuyên chiến với những kinh nghiệm thẩm mỹ quen thuộc Ông muốnngười đọc có sự đổi mới trong cách đọc, trong tư duy đánh giá tác phẩm Nhàvăn luôn lao động nghệ thuật một cách nghiêm túc để không lặp lại những người

đi trước và không lặp lại chính mình Ông đã xây dựng tác phẩm bằng một lối đirất riêng, rất lạ Sao Mai không phải là người mở đường cho những đột phá vềnhận thức xã hội, quan niệm văn chương, đổi mới cách viết, cách thể nghiệmtrần thuật - công lao đó thuộc về Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Nguyễn HuyThiệp, Bảo Ninh,… nhưng ông là người có những thể nghiệm tìm tòi đảo lộn

các quan niệm cũ, thay đổi lối nhìn đơn giản, xuôi chiều quen thuộc, làm thứcdậy nhu cầu nhận thức và tự nhận thức những vấn đề của hiện tại và quá khứ.

1.2.3 Đề tài trung tâm trong tiểu thuyết của Sao Mai

Đề tài là khái niệm phạm vi hiện tượng đời sống được miêu tả Việc nhậnthức được đề tài phải gắn liền với việc chỉ ra được bản chất xã hội của hiện tượng.Song không phải lúc nào hiện tượng miêu tả và nội dung trùng khít với nhau trongtác phẩm văn học Khi đọc tác phẩm của bất kì một nhà văn chân chính nào, chúng

ta đều có thể hình dung ra được những con người, cảnh vật, những tâm tư tình cảm

cụ thể, tràn đầy sức sống mà tác giả miêu tả trong tác phẩm, ở những phạm vi hiệnthực mà nhà văn gắn bó máu thịt, hiểu sâu sắc nhất về nó

Theo dòng chảy thời gian, dù là thơ hay truyện ngắn đến tiểu thuyết, SaoMai tập trung chủ yếu viết về người nông dân lao động, người trí thức, ngườicông nhân, những con người bất hạnh Ở thể loại tiểu thuyết Sao Mai nổi bật

với 5 tác phẩm: “Nhìn xuống” (1952); “Thôn Bầu thắc mắc” (1957); “Sông

rừng” (1980); “Tiếng gọi rừng xa” (1990); “Sáng tối mặt người” (1998) Ông đã

thật sự thành công ở thể loại này và khẳng định được cá tính sáng tạo và bútpháp nghệ thuật của ông Sao Mai không chọn chủ đề mang tính chất sử thi màchú trọng tái hiện bức tranh hiện thực những năm trong và sau kháng chiếnchống thực dân Pháp, chống Mĩ và công cuộc xây dựng đổi mới đất nước từ năm

1975 đến nay Tiểu thuyết của Sao Mai luôn thể hiện sâu sắc tính nhân văn, đisâu vào miêu tả cuộc sống của người nông dân, công nhân, người trí thức nghèokhổ Sự mộc mạc chất phác của những con người dân quê nhưng ẩn sâu bêntrong họ là một tâm hồn trong sáng luôn có khát khao được hạnh phúc và sốnghết mình vì những người yêu thương Tiểu thuyết của ông luôn xây dựng đượcmột thế giới nhân vật rất đa dạng Ông luôn tìm cảm hứng ở những vấn đề mangtính thường nhật: cái đói, cái nghèo của con người, cái tôi của người trí thức,tình yêu đôi lứa cốt truyện có cấu trúc nhiều tầng lớp đã tạo nên cái đặc sắcriêng mang phong cách Sao Mai

Ở tiểu thuyết “Nhìn xuống”, cốt truyện xoay quanh cuộc sống của nhân

vật Mạnh Sao Mai xây dựng nhân vật Mạnh qua từng diễn biến tâm lí, vớinhững mối quan hệ có tác động từng giai đoạn cuộc đời Mạnh là một trí thứcnghèo, sống bằng nghề dạy học và viết sách Đây là một đề tài không hề mới,nhưng Sao Mai lại biết cách tân trong cách kể cũng như xây dựng cốt truyện.Qua hình ảnh nhân vật Mạnh, tác phẩm đã phản ánh trung thực đời sống củatầng lớp trí thức sau những năm kháng chiến chống Pháp Thân phận con ngườithật rẻ rúng, được định đoạt dưới tay những địa chủ phong kiến Dù họ có tàinăng, muốn được sống để cống hiến, họ luôn khao khát được hạnh phúc nhưngnhững con người thấp cổ bé họng vẫn nhận một kết cục đầy bi kịch Tiểu thuyếtcủa ông dù chỉ có một hình ảnh trung tâm nổi bật nhưng cũng đủ để người đọcthấy được đề tài về con người, cuộc sống nơi vùng núi trung du những năm Pháp

đô hộ Bởi nhà văn đã xây dựng được nhân vật điển hình, đại diện cho một tầnglớp nhân dân trong xã hội lúc đó

Ở tiểu thuyết “Mắt chim le” là bi kịch do những người cùng đội sản xuất

tranh giành nhau một cái ao nuôi cá Bé trai vị thành niên bị một thanh niên đánhđến tâm thần, câu chuyện nặng nề bức bối về sự lộng hành của một số cán bộ cơ

sở và những bất cập trong hệ thống hành chính, hành pháp và chấp pháp cứ vòng

vo Hướng người đọc vào mê cung, tưởng muốn điên lên theo Chúng ta cũngmuốn bỏ cuộc chạy thoát thân trong lúc tìm chân lí y như loài chim le kia nhácthấy người

Tiểu thuyết “Sáng tối mặt người” là bức tranh hiện thực xã hội, dài về thời

gian, rộng về không gian Qua tiểu thuyết này, ta thấy Sao Mai đã đi suốt cùngthời gian trong nửa cuối thế kỷ XX với đủ cay đắng, ngọt bùi, buồn vui, sướngkhổ Có nỗi gian truân của cuộc mưu sinh, có tình yêu của con người lãng mạn.Thậm chí hiện lên cả cái bóng vật vờ của các con say, con nghiện

Tiểu thuyết “Tiếng gọi rừng xa” là cuộc sống của chàng kĩ sư Xiêng trên

đất nông trường đầy nắng gió, chỉ có cây cối và tình yêu mãnh liệt với Thúy Mi.Sao Mai đã cho người đọc thấy được sức trẻ sau những năm đổi mới đất nước,

với nhiệt huyết và tình yêu họ sẵn sàng hi sinh tuổi thanh xuân vì sự nghiệp xâydựng đất nước Từ chỗ quan sát và khám phá trong đời sống hàng ngày những lẽđời, những triết lí nhân sinh, Sao Mai đã dần đi vào việc tìm kiếm lẽ đời trong sốphận cá nhân và các vấn đề cuộc sống xã hội.

Có thể nói, đề tài trong tiểu thuyết của Sao Mai có sự kế thừa những đề tàitruyền thống của văn xuôi Việt Nam hiện đại, nhưng bằng hình thức nghệ thuậtmới mẻ, tác phẩm của Sao Mai vẫn có sức hấp dẫn riêng Dù đề tài không mớinhưng khi đọc tác phẩm của ông người đọc vẫn tìm được một cách khai thác,khám phá mới Cái độc đáo trong tiểu thuyết của ông là tài năng khai thác đờisống, tâm lí ở một khía cạnh hoàn toàn mới, là sự phản ánh trung thực và dũngcảm bức tranh hiện thực xã hội mang tính lịch sử

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, chúng tôi tập trung giới thiệu tiểu thuyết Sao Mai trong

sự vận động của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Qua đó, chúng ta có thể thấy SaoMai có vị trí đặc biệt quan trọng trong nền văn học Việt Nam hiện đại Mặc dù,ông chưa phải là gương mặt thật xuất sắc nhưng là gương mặt không thể thiếukhi muốn khái quát về tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Trải qua chặng đường dàisáng tạo, ở thời kì lịch sử nào, ông cũng có những đóng góp đáng kể với nhữngnét đặc sắc riêng Sao Mai đã khẳng định được ưu thế vượt trội của mình trongkhả năng bao quát bức tranh hiện thực đời sống xã hội

Hơn 65 năm theo đuổi nghiệp văn, Sao Mai không mệt mỏi, ông viết vềngười nông dân, người công nhân, người trí thức… Viết cho đối tượng nào ôngcũng hòa nhập, đồng cảm, nung nấu, ấp ủ biến nó thành tác phẩm để ca ngợi cáihay Chân-Thiện-Mĩ cuộc đời, phỉ báng sự đê tiện, thấp hèn Xa thành phố, xa bèbạn nhưng ông vẫn viết, viết say mê quên cả mình đang ở cái tuổi xưa nay hiếm.Chúng ta có thể khẳng định việc Sao Mai có quan điểm sáng tác nghiêm túc,đam mê và đầy trách nhiệm với xã hội, quê hương, đất nước Đặc biệt từng

chặng đường sáng tác của Sao Mai gần như trùng khít với từng chặng đườngcách mạng trong hành trình đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa

xã hội của đất nước

Có thể nói cuộc đời, sự nghiệp văn chương của nhà văn Sao Mai dù trảiqua nhiều năm tháng khó khăn, ở nhiều cương vị công tác khác nhau, Sao Maivẫn vươn lên, vừa xây dựng kinh tế gia đình vừa sáng tác văn học Hơn ba mươiđầu sách , đủ các thể loại văn học, từ các tiểu thuyết, truyện ngắn, đến ký sự báochí, ký sự văn học tất cả đều ngồn ngộn sức sống, đầy hơi thở của từng giaiđoạn cách mạng, từng sự đổi thay trên con đường đi tới ấm no hạnh phúc củadân tộc, của đất nước

CHƯƠNG 2 HIỆN THỰC XÃ HỘI VÀ CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT SAO MAI 2.1 Hiện thực đời sống trong tiểu thuyết Sao Mai

2.1.1 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực trong văn học

Hiện thực bao gồm thế giới tự nhiên, con người, môi trường xã hội, cácquan điểm và học thuyết chính trị, triết học, tôn giáo trung tâm hiện thực làcon người Nội dung hiện thực của tác phẩm văn học nghệ thuật chủ yếu khôngphải là ở các chi tiết xã hội, ở việc ghi chép mô tả nhiều sự kiện, hoạt động bênngoài con người, mà hiện thực độc đáo của văn nghệ là thế giới tâm hồn, tâmlinh của con người Hiện thực cuộc sống như một bức tranh muôn màu, như mộtbản giao hưởng Mỗi nhà văn đều có con mắt riêng của mình, để ngắm bức tranhđời sống theo nhiều góc độ hay lắng nghe những âm thanh của cuộc sống rồi lígiải theo quan điểm chủ quan Hiện thực xã hội chứa đựng rất nhiều điều huyền

bí, thế giới nội tâm con người cũng vô cùng phức tạp, mỗi con người là một vũtrụ Thế giới nội tâm con người chứa đựng nhiều mâu thuẫn, những mặt tốt -xấu, thần thánh - ma quỷ, cao cả - thấp hèn ngay cả bản thân con người cũngkhông thể hiểu được cặn kẽ những thay đổi trong con người mình Cách nhìnđời, nhìn người của người nghệ sĩ có khi sâu sắc, đa chiều, toàn diện nhưng cũng

có khi thiên lệch, phiến diện Do đó, người nghệ sĩ phải thật sự tỉnh táo khi nhìnnhận thế giới hiện thực một cách khách quan

Mỗi tác phẩm văn học đều bắt nguồn từ hiện thực cuộc sống, nhà văn phảibám sát vào hiện thực để sáng tạo Nghĩa là hiện thực trong tác phẩm văn học làhiện thực nghệ thuật Hiện thực trong tác phẩm là một hiện thực đã được kháiquát, chắt lọc, tái tạo lại chứ không phải là một hiện thực ở dạng sao chép, và nó

là một hiện thực đầy đủ, toàn diện phản ánh được bản chất của hiện thực xã hộitrong tính lịch sử của nó Nhà văn không tô hồng, bóp méo, không bôi đennhưng cũng không được né tránh

Quan niệm nghệ thuật được Trần Đình Sử định nghĩa là “cách cắt nghĩa,

lý giải hiện thực của người nghệ sĩ” Trong Từ điển thuật ngữ văn học của lê Bá

Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật là hình

thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật và làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật” [9, tr.230].

Hiện thực cuộc sống là đối tượng phản ánh của văn học và luôn là mảnhđất màu mỡ để văn học khai phá Thông qua tác phẩm, quan niệm nghệ thuật vềhiện thực của nhà văn sẽ được thể hiện Quan niệm nghệ thuật về hiện thực làmột vấn đề liên quan trực tiếp đến nhận thức về bản chất, chức năng của nghệthuật Song, mỗi nhà văn lại có một quan niệm rất riêng về hiện thực Hiện thựctrong văn học vì thế được thể hiện không đơn giản xuôi chiều mà đa dạng,phong phú do được soi chiếu bằng cả kinh nghiệm cộng đồng và kinh nghiệm cánhân với các quan điểm nhân bản khác nhau Các nhà văn viết về hiện thựcnhưng không nhằm mô tả hiện thực Hiện thực chỉ là cái nền cho sự diễn biếnnhững cuộc đời, những số phận, những trạng thái tinh thần Như vậy, cái mà nhàvăn hướng đến là trình bày trạng thái tồn tại của con người trong hiện thực Tiểuthuyết hiện đại tìm kiếm một phương thức phản ánh không lệ thuộc vào thực tạikhách quan Nó không chỉ tái tạo hiện thực mà còn nỗ lực vươn đến sáng tạonhững hiện thực mới, một thực tại chỉ có trong ý nghĩ Nói như thế không cónghĩa là tiểu thuyết hiện đại không phản ánh hiện thực, thực chất nó không loạitrừ tiểu thuyết hiện thực nhưng tiểu thuyết hiện thực chỉ là một mảnh đất nhỏ.Như vậy, công việc của người viết tiểu thuyết là phải tạo ra một thế giới mới, thếgiới hoàn toàn khác Ở đó có những yếu tố rất thực lại có những yếu tố ảo donhà văn sáng tạo nên Và vì thế, có thể nói những gì được coi là hiện thực trongtiểu thuyết, trên thực tế không gì khác hơn chính là sự hình dung về nó Từ sựthay đổi và mở rộng quan niệm về hiện thực, mối quan hệ giữa nhà văn với hiện

thực đã có sự thay đổi Nếu ở giai đoạn trước, con người là phương tiện để biểuđạt “cái lịch sử” thì bây giờ “lịch sử lại trở thành phương tiện để biểu đạt conngười Hiện thực không bị đóng cứng bởi tiêu chí lịch sử theo tinh thần sử thi

mà mang nội dung linh động, dân chủ hơn nhiều với hứng thú tìm “lịch sử trongmỗi con người” Lịch sử theo kinh nghiệm cộng đồng chuyển thành lịch sử theokinh nghiệm cá nhân Kinh nghiệm cộng đồng dù phong phú đến đâu cũngkhông thể so sánh được với kinh nghiệm cá nhân về tính cụ thể, sinh động và đadạng Nhiều nhà văn đã lấy lịch sử làm chất liệu để truyền đạt những thông điệphiện tại như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Anh Thái

2.1.2 Quan niệm nghệ thuật về hiện thực xã hội trong sáng tác của Sao Mai

Một nghệ sĩ chân chính, có tài năng đều khao khát sáng tạo ra được nhữngtác phẩm chân chính, sâu sắc Nhưng không bao giờ họ bằng lòng với lối saochép, rập khuôn hay phản ánh hiện thực cuộc sống trên bề mặt của nó Nhà vănphải là người có cái nhìn nhạy bén và sâu xa hơn người để phát hiện những vấn

đề sâu kín ở bề sâu của đời sống để đem đến cho người đọc những khía cạnhmới, những vấn đề mới đầy bất ngờ, sâu sắc thú vị, có khả năng đánh thức trí tuệtrái tim, làm phong phú tâm hồn, thậm chí có thể làm thay đổi những thói quen,những nếp nghĩ thông thường của người đọc Mỗi sáng tạo của một nhà văn tàinăng phải là một tìm tòi mới, một khám phá mới

Với quan niệm nhìn thẳng vào hiện thực, không né tránh và phản ánh nótheo cái nhìn riêng của mình, Sao Mai đã đưa vào tiểu thuyết của mình một hiệnthực cuộc sống đầy gai góc Trong quá trình xây dựng nhân vật, không gian góigọn ở một khu phố, làng quê mà có biết bao điều đáng sợ xảy ra Bức tranh hiệnthực ngột ngạt của quyền lực, cái đói, cái nghèo, sự đồi bại… có sức ám ảnh lớnđối với người đọc Và đối diện với hiện thực ấy, con người có lúc không phânbiệt thực hư Chuyện thật tưởng bịa và chuyện bịa lại khiến người ta tin là cóthật Và cuối cùng, cái cốt yếu là những điều ấy đều có thể là sự thật

Với cách nhìn mới, quan niệm mới, hiện thực không còn bó hẹp ở thực tếđời sống xã hội, các nhà văn có được cái nhìn toàn diện và mới mẻ hơn về hiệnthực Sao Mai tâm đắc với ý nghĩ rằng cái mà tiểu thuyết quan tâm không phải làthế giới này thế nào mà thế giới nó tạo ra sẽ ra sao Tiểu thuyết Sao Mai đôi khibiến hiện thực thành hoang đường mà không đánh mất tính chân thực Hiện thựctrong tác phẩm đa dạng và nhất quán với quan niệm của Sao Mai Viết những cáixấu, cái ác để hướng con người tới chân - thiện - mỹ Trong tác phẩm của mình,Sao Mai viết nhiều về cái ác, cái xấu lúc nào cũng đau đáu, riết róng mà kín đáophê phán cái ác, liêm sỉ và vô lương.

Ở tiểu thuyết “Nhìn xuống” Sao Mai đã có một thái độ phê phán trước một

phạm vi của đời sống xã hội Đi tìm nhân vật là cái ác ngự trị trong bản thân mỗicon người sự băng hoại đạo đức, nhân tính của con người.Với Sao Mai, cái nhìnhiện thực trong quan niệm của ông không phải là cái nhìn xuôi chiều, dễ dãi vàlạc quan Ông nhìn thẳng vào sự thật trần trụi với tất cả những gì nó có Với SaoMai hiện thực cuộc sống giống như phương tiện trong tay nhà văn và anh ta cóthể sử dụng nhiều lần cho các công việc khác nhau, với những cách thức khácnhau giúp anh ta thực hiện được ý đồ của mình Điều quan trọng là ở hiệu quảcủa công việc chứ không phải ở cách thức anh ta sử dụng phương tiện Khôngchỉ dừng lại ở việc nhìn thẳng không né tránh sự thật, Sao Mai còn nhìn thấymột hiện thực luôn tiềm ẩn những nguy cơ làm biến dạng, tha hóa tất cả

Trước tình hình xã hội đa dạng, phức tạp, bề bộn những khó khăn, SaoMai luôn thể hiện được khao khát của mình trước hiện thực xã hội, luôn phảnánh xã hội một cách sâu sắc, mang nhiều ý nghĩa nhất Mỗi chi tiết đều thể hiện

sự giằng xé trong cách sáng tạo nhân vật, để phản ánh xã hội hiện thực Tácphẩm đã thể hiện sự khắc nghiệt của xã hội lúc bấy giờ, nó biến con người trởthành những người bị tha hóa do xã hội đưa đẩy, biến người trí thức phải chịu

cảnh nặng nề về cơm áo gạo tiền trong xã hội Trong “Nhìn xuống”, Nhân vật

Mạnh hiện lên là người tri thức, một nhà văn nhưng vì cái đói, cái nghèo bám

riết đã làm tan biến bao ước mơ, khát vọng, lí tưởng hoài bão của Mạnh, khiếnanh dằn vặt chính bản thân mình là người vô tích sự, không làm được gì cho vợcon gia đình Áp lực cơm áo gạo tiền đẩy nhà văn Mạnh rơi vào tấn bi kịch chàđạp lên nghệ thuật chân chính, đã biến những người làm nghệ thuật chân chính,phải phá vỡ quy tắc mà mình đã đề ra Với tình hình xã hội khó khăn, con ngườiđang bị bủa vây bởi cái đói, chính tấm bi kịch của nhân vật Mạnh là dụng ý đểtác giả phản ánh những vấn đề của thời đại, của xã hội thực dân phong kiến thờibấy giờ Ở đây ta như gặp lại bi kịch của Hộ trong “Đời thừa” của Nam Caonhưng với một hình thức nghệ thuật mới.

Chọn không gian hẹp chỉ trong một khu phố nhưng Sao Mai đủ sức táihiện được bức tranh của cả xã hội ở quá khứ lẫn hiện tại Sự đói nghèo dườngnhư bao trùm lên tất cả, chi phối tất cả Sao Mai đã đặt ra được những điều cầnthiết mà xã hội cần xem xét lại, đó là sự xuống cấp về nhân phẩm, sự tha hóa vềtính cách của con người Tuy nhiên, tác giả không mất hết niềm tin ở con người,ông sẵn sàng gửi gắm niềm tin ấy ở ngay những thân phận hèn mọn như Thùy

vợ Mạnh hay nhân vật đại diện cho đức tin như cha Giang - Vị linh mục trong

tiểu thuyết “Nhìn xuống” Bằng tất cả tình cảm và sự điêu luyện trong lối viết,

Sao Mai đã tạo ra một hiện thực nhập nhằng như chính cuộc sống đã được phảnánh Để từ bỏ cái xấu không phải là việc dễ dàng, song con người không bao giờ

bị mất đi niềm hi vọng Cái thiện như một ánh sáng ngày càng mạnh mẽ trongđêm đen của sự đói nghèo Thế nhưng, cuối cùng cái thiện vẫn tồn tại, nó thoát

ra khỏi bóng tối dẫu bao lần bị chà đạp, xô đẩy tưởng chừng không đứng vữngđược Bóng tối của cuộc đời và bóng tối của chính mỗi con người bị đẩy lùi.Đấy là niềm tin, niềm hi vọng của tác giả vào cuộc đời, vào con người Nó giữcho người đọc đứng lại được bên bờ vực thẳm của bóng tối và cái ác Nó khiếncho ta thấy cần phải sống như thế nào để loại bỏ được bóng tối ra khỏi cuộc đời.Đấy chính là giá trị nhân văn mà tác phẩm mang lại Trong các tiểu thuyết củamình, Sao Mai đã cố gắng tạo ra một thế giới hiện thực “không đáng tin cậy” Vì

thế, theo lời mở đầu của người dẫn chuyện thì câu chuyện đã xảy ra, và ngườiđọc có quyền tin hay không về tính chân thực của câu chuyện được kể Chínhcái nhìn ấy làm “lạ hóa” hiện thực cuộc sống Điều đó khiến người đọc tưởng tácgiả hoàn toàn hư cấu, tưởng rằng giữa tác phẩm và hiện thực không hề có sợidây liên hệ nào Để rồi sau đó độc giả mới nhận ra rằng hiện thực qua tác phẩm

đã được phủ lên lớp sương mờ Thông qua lớp sương mờ ảo ấy, người đọc khámphá hiện thực Chính điều đó đã tạo nên sức hấp dẫn cho tiểu thuyết của nhà văn

này Trong “Nhìn xuống”, ngay từ lời tựa, tác giả đã khẳng định đây là một câu

chuyện có thật và điều quan trọng là người đọc “sẽ còn ám ảnh về chuyện có thểtin được hay không?” Chính vì thế mà người đọc có thể liên tưởng, chiêmnghiệm song không hề đối chiếu những điều được nhà văn kể với hiện thựcngoài đời để đòi hỏi nó phải như thật Tất cả các câu chuyện đều được kể bởinhân vật Mạnh Nhưng trong suốt tác phẩm, người đọc không hề hoài nghichuyện có thật hay không mà đọng lại trong mỗi người sau khi đọc tiểu thuyếtnày là một hiện thực trần trụi nhiều bi kịch Nó cho thấy những mặt “khuất lấp”xấu xa, thấy cái ác còn ngự trị trong mỗi con người Như vậy, hiện thực khôngchỉ là cái “cầm nắm” được, miêu tả được mà hiện thực còn là những ám ảnhchập chờn, là niềm tin, tín ngưỡng… xuất hiện trong đời sống tinh thần, tâm linhcủa con người Như vậy, thông qua các tác phẩm của mình, nhà văn đã cho thấy

sự tự giải phóng mình khỏi quan niệm đơn giản, nhất thành bất biến về hiệnthực, để bằng trí tưởng tượng trình bày một quan niệm riêng về hiện thực.Chẳng

hạn trong tiểu thuyết “Tiếng gọi rừng xa” phản ánh hiện thực xây dựng vùng

kinh tế mới trong những năm tháng xây dựng đất nước của nhân dân ta Hiệnthực đời sống nông trường là một sự thật trần trụi với những nắng, gió, sự cô

đơn nơi hoang vắng… thế nhưng “Tiếng gọi rừng xa” đã sáng tạo nên một hiện

thực như được “nhúng” vào bể lọc của lí tưởng, trở thành hiện thực cao cả, mộthiện thực bay bổng trên đôi cánh của những đam mê lãng mạn Hiện thực ấy làthế giới của tình yêu và đức tin mà không một khó khăn, gian khổ nào có thể tànphá nổi

2.2 Hình ảnh con người trong tiểu thuyết Sao Mai

2.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

Mácxim Gorki từng nói “Văn học là nhân học” Có thể nói, con người làtinh hoa của cuộc sống luôn được văn học hướng đến khám phá và thể hiện.Trong bức tranh đa sắc màu của cuộc sống và văn chương, con người chính làtrung tâm của sự phản ánh và thể hiện Viết về con người, mỗi nhà văn có mộtquan niệm nghệ thuật khác nhau Thế giới nhân vật trong tác phẩm chính là sựthể hiện rõ nhất quan niệm nghệ thuật về con người Đó là những nhân vật mangtính quan niệm Bao giờ, một nhân vật là “con đẻ” của nhà văn cũng thể hiệnquan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn ấy Quan niệm nghệ thuật vềcon người là một phương diện thi pháp của tác phẩm

Trong “Dẫn luận thi pháp học”, Trần Đình Sử cho rằng “Quan niệm nghệ

thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật trong đó” [38, tr.58] Là một phương diện quan trọng của thi pháp học, quan niệm

nghệ thuật về con người không chỉ bộc lộ nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tácphẩm mà còn phản ánh chiều sâu cách cảm, cách nghĩ của nhà văn về con người,

về cuộc đời Do đó, nó là một trong những yếu tố cơ bản, then chốt của mộtchỉnh thể nghệ thuật chi phối các phương diện nghệ thuật khác của thi pháp vàgóp phần tạo nên tính độc đáo trong cách thể hiện của tác phẩm Vì vậy, thôngqua quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn, ta có thể hình dung đầy đủ

tư tưởng nghệ thuật cũng như dấu ấn sáng tạo của nhà văn

Cũng như các loại hình nghệ thuật khác, văn học lấy con người là đốitượng trung tâm để phản ánh Văn học nghệ thuật càng phát triển thì việc đề cậptới con người và tất cả những gì liên quan đến con người càng được chú trọng.Theo lịch sử phát triển, ở mỗi thời đại, mỗi giai đoạn, con người lại có nhữngcách quan niệm khác nhau về chính mình và đồng loại Văn học cũng vậy, trải

qua thời gian, quan niệm về con người có nhiều thay đổi Mỗi nhà văn là một thếgiới riêng, luôn tiếp nhận những ảnh hưởng khác nhau của cuộc sống và do đó,quan niệm nghệ thuật nói chung và quan niệm nghệ thuật về con người nói riêngcủa họ là rất đa dạng và phong phú Nhà văn nhào nặn tác phẩm từ quan niệmnghệ thuật về con người Toàn bộ sáng tác của nhà văn bộc lộ quan niệm đó.Quan niệm này sẽ chi phối toàn bộ công việc sáng tạo của nhà văn Và muốntiếp cận tác phẩm, chúng ta không thể không tìm hiểu quan niệm nghệ thuật vềcon người của tác giả Ở nước ta, từ sau đổi mới, nền văn học được cởi trói, cácnhà văn đã mạnh dạn bày tỏ quan điểm riêng của mình về con người Cách nhìnnhận và quan niệm về con người cũng có những chuyển biến đáng kể Nếu nhưtrước đó, các nhà văn nhìn con người ở phương diện đạo đức, lí tưởng vì cộngđồng, thì giờ đây họ nhìn nhận con người ở tất cả những góc khuất, chiều sâutrong tâm hồn Vì khi chiến tranh qua đi, con người trở về với cuộc sống đờithường với tất cả những phức tạp vốn có của nó Chính lúc đó, con người sẽ bộc

lộ bản chất thật nhất của mình Con người với đầy đủ các phẩm chất và thuộctính, bản năng và ý thức, thấp hèn và cao thượng, phần con và phần người… Từcon người tập thể sang con người đời thường với tất cả tính chất mâu thuẫn phứctạp Một quan niệm mới về con người được hình thành, đấy là “con người cánhân, con người chịu trách nhiệm trước mọi quyết định của chính bản thânmình” Con người ấy không còn “nguyên phiến sử thi” - chữ dùng của Trần Đình

Sử - mà hiện lên với nhiều mâu thuẫn Những mặt trái của đời sống được phơibày cụ thể, sự tha hóa về nhân cách, những số phận bi kịch, những tâm trạng lo

âu khắc khoải được đặc tả Con người được hình dung và thể hiện ở nhiều mặt :Không chỉ có ý chí, tư tưởng, tình cảm mà còn được khắc họa ở các phương diệnbản năng vô thức, tâm linh, nghịch lí… Và có thể nói, trong tất cả các loại hìnhvăn học thì tiểu thuyết có khả năng tiếp cận số phận mỗi con người hơn cả Vớiđặc trưng thi pháp của mình, tiểu thuyết có thể đi vào mọi ngóc ngách của của sốphận, lí giải các tình huống tâm lí và chỉ ra sự tất yếu trong hàng loạt

những sự kiện tưởng như ngẫu nhiên xảy ra trong mỗi cuộc đời con người Chính vìvậy, nhiều nhà văn đã tìm đến thể loại này để tái hiện và thể hiện quan niệm nghệthuật của mình về con người Sự phức tạp, phong phú trong đời sống con người đòihỏi văn học phải nhìn nhận con người một cách toàn diện, sâu sắc hơn Chính điều

đó đã thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người của các nhà văn

2.2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết của Sao Mai

Sao Mai đã từng bôn ba, vật lộn với những khó khăn của cuộc sống.Chính cuộc sống ấy đã đem lại cho nhà văn nhiều trải nghiệm và là vốn sống,vốn văn hóa quý giá cho sự nghiệp sáng tác Lấy hiện thực về con người làmtrung tâm phản ánh, đặc biệt là đời sống tinh thần đầy phong phú, phức tạp củacon người Là một trong những nhà văn sau thời kì đổi mới, qua tác phẩm củamình, Sao Mai đã bộc lộ rất rõ quan niệm nghệ thuật riêng về con người Ôngkhám phá con người ở những phần khuất tối, đi sâu tìm hiểu những dục vọngthấp hèn có khả năng cầm tù con người Cái mới của nhà văn là ông cho rằng

“bản thân con người không thể loại bỏ được tội ác ra khỏi đời sống” Và cái áctrong quan niệm của ông bao gồm cả sự tối tăm, thù hận, ngu dốt… Trong cácsáng tác về nông thôn, nhân vật của ông hầu hết đều là những con người hoặc làbần nông đói khổ, hoặc là tha hóa, biến chất Trong quan niệm của ông, conngười trong xã hội hiện đại đã tự phơi bày sự thấp hèn, bản tính phi nhân, thú dữcủa mình Ông cho rằng có một tí thánh thần, một tí súc vật, một tí người, một tíquỷ, một tí sâu bọ… mỗi thứ một tí trong con người Những nhân vật như Mạnh,Thùy, Bưởi, Phú Uyên, Oanh, cha Giang… đều là những con người không đơnnhất mà phức tạp vô cùng Chính sự phức tạp ấy đã tạo nên những con người rấtthật, rất gần với những gì nó có Bên cạnh việc thể hiện trạng thái con ngườimấp mé giữa Thiện - Ác, trang văn của Sao Mai chất chứa nỗi buồn trước sự thahóa của con người, nỗi lo về thân phận con người, về sự biến mất của cá nhân.Nhân vật của ông hầu hết là những con người cô đơn đến tột cùng và đang dầnđánh mất bản thể của mình Trong cuộc sống hiện đại, cái đáng sợ nhất là con

người không còn nhận ra mình trong vòng quay hối hả của cuộc sống… Cuộcsống không có mục đích để theo đuổi, không còn những cuốn hút, say mê nênngưng đọng đến ngạt thở Con người trở nên nhỏ nhen, ti tiện, bị bủa vây trongnỗi sợ hãi, vong thân, vong bản, đánh mất mình là sự cảm nhận đớn đau về sốphận con người, là mối quan tâm lớn nhất của nhà văn và ông băn khoăn đi tìmnhững nỗi khổ ải của con người Bên cạnh đó Sao Mai cũng đi sâu vào khai thácnhững phẩm chất tốt đẹp của con người: Khát vọng được sống một cuộc sốngchân chính, hay hình tượng những người phụ nữ giàu tình yêu, lòng vị tha và sự

hi sinh cao cả Sao Mai đã tạo ra những nhân vật luôn sống trong trạng thái tinhthần căng thẳng, bị dằn vặt và muốn chuộc lỗi, những kiếp người đầy khổ đau vàniềm trắc ẩn Trong trạng thái đó, con người thấm thía nỗi đau của mình và củaloài người nói chung được thể hiện nhiều lần trong những tác phẩm

Với cách nhìn và quan niệm chân thực về con người, Sao Mai đã tạo ratrong các tác phẩm của mình nhiều kiểu loại nhân vật khác nhau Đó là nhữngcon người tha hóa trước bao biến động của dòng đời; là những con người mảimiết suốt đời trong hành trình kiếm tìm bao điều phù du và kiếm tìm chính bảnthể con người mình; là những con người cô đơn giữa cuộc đời; sống trong sợhãi, hoài nghi; là những con người luôn tự vấn… Tất cả đều là kiểu nhân vật

“phi chính thống”, nghĩa là rất khác với nhãn quan chính tà, thiện ác, ta địch Thế giới nhân vật ấy trong sáng tác của Sao Mai gây ấn tượng rất mạnh, nókhác hẳn kiểu nhân vật truyền thống, chính vì thế mà khi đến với tác phẩm củaông, người đọc đôi lúc có cảm giác bị thôi miên, ám ảnh

-Cùng với sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật, Sao Mai ngày càng có mộtquan niệm đầy đủ hơn về con người Con người trong sáng tác của ông được đặttrong nhiều chiều, được định vị với những giá trị có tính căn bản, bền vững, phổquát chứ không chỉ là tiên tiến hay lạc hậu, đề cao hay phê phán một chiều Đềcập đến cuộc đời, số phận con người trong đời thường, ngòi bút của Sao Mai đã

đạt tới chiều sâu nhân bản đáng trân trọng Với cái nhìn hiện thực toàn vẹn hơn,Sao Mai thực sự đã trở thành nhà văn của đời thường quan tâm nhiều đến nhữngvấn đề có tính chất triết lí nhân sinh hơn là đưa ra những vấn đề có tính chấtchính luận Viết về con người Sao Mai chú ý đến khát vọng tinh thần và nhữnggiá trị đạo đức, nhân cách bền vững trước mọi tác động của hoàn cảnh Trong

tiểu thuyết “Tiếng gọi rừng xa” Xiêng, Thúy Mi dám hi sinh tuổi trẻ để hòa

mình vào công cuộc xây dựng và đổi mới đất nước, vượt qua bao gian khổ thửthách họ đem tình yêu của mình để xây dựng nông trường, để xây dựng tình yêubằng nhiệt huyết và sự chân thành Vì thế những nhân vật mà nhà văn tâm đắcthường có trí tuệ, có cốt cách, biết lựa chọn cho mình một lối sống, một cáchsống mà họ tin là đúng

Quan niệm nghệ thuật về con người gắn liền với thời thế, nhà văn quantâm đến khả năng thích ứng với thời cuộc, thích ứng nhưng không phải là cơ hội

vì mỗi thời con người cần có sự lựa chọn phù hợp với chuẩn thời đại, nhưng mặtkhác vẫn không đánh mất mình Với thế giới nhân vật của mình, Sao Mai dần điđến việc tìm những giá trị tương ứng với con người, với thời đại những giá trịnhân bản bền vững đó là cái thiện và những giá trị văn hoá tinh thần của đờisống Coi con người là trung tâm của sự khám phá và nghiền ngẫm hiện thực.Nhà văn đặt vấn đề qua nhân vật, lấy nhân vật làm nơi thể hiện các quan niệmnghệ thuật và ý đồ của mình Nhân vật tính cách, là sản phẩm của sự quan sát,tưởng tượng để từ đó cá thể hóa nhân vật, tạo ra tính riêng độc đáo Nhân vật tưtưởng là sản phẩm của cảm hứng nghiên cứu xuất hiện như một biểu tượng củamột tư tưởng nào đó Để có thể nghiên cứu hiện thực một cách khách quan, nhàvăn đã trao cho nhân vật của mình quyền bình đẳng về tư tưởng Ông hay đưacái tôi cá nhân của mình hoặc của những người gần gũi với mình thành nhân vậttrong tác phẩm để nói đến những vấn đề của ngày hôm nay, những vấn đề thế sự

và để khai thác một cách triệt để tính cách số phận nhân vật