CHUẨN KIẾN THỨC KĨ NĂNG - Nhận ra đề tài, chủ đề, khuynh hướng tư tưởng, cảm hứng thẩm mỹ, những sáng tạo đa dạng về ngôn ngữ, hình ảnh, những đặc sắc về nội dung của một số tác phẩm: C
Trang 1Ngày soạn: 24/02/2015
CHỦ ĐỀ 1 VĂN HỌC THỜI KỲ ĐỔI MỚI
Thời gian thực hiện : 5 tiết
A CHUẨN KIẾN THỨC KĨ NĂNG
- Nhận ra đề tài, chủ đề, khuynh hướng tư tưởng, cảm hứng thẩm mỹ, những sáng tạo đa dạng về ngôn ngữ, hình ảnh, những đặc sắc về nội dung của một số tác
phẩm: Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu); Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng); Một người Hà Nội (Nguyễn Khải)
- Nhận biết được một số đặc điểm cơ bản của văn học Việt Nam thời kì đổi mới
- Biết cách đọc - hiểu một tác phẩm truyện ngắn theo đặc trưng thể loại
- Biết vận dụng những tri thức và kĩ năng đã học vào làm bài văn nghị luận
Từ đó, học sinh có thể hình thành các năng lực sau:
- Năng lực:
+ Năng lực thu thập thông tin liên quan đến văn bản
+ Năng lực giải quyết những tình huống đặt ra trong các văn bản
+ Năng lực đọc – hiểu các tác phẩm Văn học Việt Nam thời kì đổi mới theo đặctrung thể loại
+ Năng lực trình bày suy nghĩ, cảm nhận của cá nhân về ý nghĩa của văn bản
- Các phẩm chất:
+ Yêu gia đình, quê hương đất nước
+ Biết trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc;
+ Có ý thức tìm tòi về thể loại, từ ngữ, hình ảnh trong văn xuôi hiện đại Việt nam B.KẾ HOẠCH THỰC HIỆN CHỦ ĐỀ
1 Kế hoạch
- 3 tiết : Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu)
- 1 tiết : Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng)
- 1 tiết : Một người Hà Nội (Nguyễn Khải)
2 Lập bảng mô tả
- Nêu thông tin về
Vận dụng hiểu biết
về tác giả, tácphẩm để phân tích
lý giải giá trị nội
So sánh cácphương diện nộidung, nghệ thuậtgiữa các tác phẩm
Trang 2việc xây dựng cốttruyện và thể hiệnnội dung tư tưởngcủa tác phẩm
dung nghệ thuậtcủa từng tác phẩm
cùng đề tài hoặcthể loại, phongcách tác giả
Nhận diện được
ngôi kể, trình tự kể
Hiểu được ảnhhưởng của giọng
kể đối với việc thểhiện nội dung tưtưởng của tácphẩm
Khái quát đặcđiểm phong cáchcủa tác giả từ tácphẩm
Nhận ra đượtrìnhbày những kiến giảriêng, phát hiệnsáng tạo về vănbản
hệ của các sự kiện
Chỉ ra các biểuhiện và khái quátcác đặc điểm củathể loại từ tácphẩm
Hiểu được nộidung của các bàithơ khác kháckhông nằm trongchương trình SGK.Nhận diện hệ
khái quát được vềnhân vật
Trình bày cảmnhận về tác phẩm
Vận dụng tri thứcđọc hiểu văn bản
để kiến tạo nhữnggiá trị sống của cánhân Trình bàynhững giải pháp đểgiải quyết một vấn
Thuyết trình về tácphẩm
Chuyển thể vănbản: vẽ tranh, đóngkịch
Nghiên cứu khoahọc, dự án…
Trang 3C TIẾN TRèNH DẠY HỌC
PPCT: Tiết 73, 74, 75
Chủ đờ : Tiết 1, 2, 3 : Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Chõu)
A Mục tiêu bài học :
Giúp học sinh :
- Cảm nhận đợc suy nghĩ của ngời nghệ sĩ nhiếp ảnh khi phát
hiện ra mâu thuẫn éo le trong nghề nghiệp của mình ; từ đó
thấu hiểu mỗi ngời trong cõi đời, nhất là ngời nghệ sĩ, không
thể đơn giản và sơ lợc khi nhìn nhận cuộc sống và con ngời
- Thấy đợc nghệ thuật kết cấu độc đáo, cách triển khai cốt
truyện rất sáng tạo, khắc họa nhân vật khá sắc sảo của một
cây bút viết truyện ngắn có bản lĩnh và tài hoa
B P HƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP THỰC HIỆN :
GV hướng dẫn học sinh tỡm hiểu
về văn học thời kỡ đổi mới
A KHÁI LƯỢC NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA VĂN HỌC THỜI KỲ ĐỔI MỚI (TỪ1975 ĐẾN HẾT THẾ KỶ XX)
I Hoàn cảnh lịch sử xó hội, văn húa
- Chiến thắng mựa xuõn năm 1975 đó mở ra cho dõntộc ta một kỷ nguyờn mới: kỷ nguyờn độc lập, tự do vàthống nhất đất nước
Trang 4=> Đất nước cho đến 1986 mới thực sự đổi mới cònVăn học thì đẫ đổi mới từ trước đó – 1975.
II Những chuyển biến bước đầu của nên văn học trên đường đổi mới.
1 Đổi mới quan niệm vê chức năng của văn học:
nhấn mạnh sức mạnh khám phá hiện thực, yêu cầu vănhọc phải nhìn thẳng vào sự thật, đưa ra những dự cảm
dự báo về tương lai
2 Đổi mới quan niệm vê vai trò của nhà văn, vê mối quan hệ giữa nhà văn với độc giả theo hướng dân chủ
hóa (quan hệ tương tác mang tính giao lưu, đối thoại)
3 Thay đổi trong quan niệm vê con người:
- Chuyển từ cách quan niệm con người “nhất phiến”,giản đơn, một chiều (xấu / tốt, dũng cảm / hèn nhát )sang con người “đa diện” (rồng phượng lẫn rắn rết )đặt trong nhiều mối quan hệ đời sống chằng chịt
4 Đổi mới cảm hứng NT:
- Chuyển dần từ cảm hứng sử thi lãng mạn sang cảmhứng thế sự- đạo đức (quan tâm số phận cá nhân)
5 Đổi mới vê nghệ thuật:
- Đi sâu khai thác đời sống nội tâm nhân vật (văn họcchuyển từ bút pháp hướng ngoại sang hướng nội.), chú
ý không gian đời tư, mở rộng thời gian tâm lí
Trang 5Nêu những tác giả tiêu biểu của
văn học thời kì này?
GV nêu hạn chế
Hoạt động 2
- Thao tác 1: Tìm hiểu tác giả.
+ GV: Em đã biết được những gì
về Nguyễn Minh Châu và sáng
tác của ông, nhất là chặng đường
sau năm 1975?
+ HS: Dựa vào phần Tiểu dẫn và
các tài liệu tham khảo khác để trả
lời
+ GV: Trên cơ sở những ý trình
bày của HS, nhấn mạnh những
nét chính cần lưu ý về tác giả
- Thao tác 2: Tìm hiểu Truyện
ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”
+ GV: Giới thiệu xuất xứ và
- Văn học đã đạt được những thành tựu bước đầu, trong
đó thể loại văn xuôi chiếm ưu thế nhiều hơn so với thơ
-> Nhìn chung VH 1975 đến hết thế kỉ XX đã vận độngtheo khuynh hướng dân chủ hóa, mang tính nhân bản,nhân văn sâu sắc
B TÁC PHẨM CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
I Tiểu dẫn
1 Tác giả:
- Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989)
- Quê ở làng Thơi, xã Quỳnh Hải, huyện Quỳnh Lưu,tỉnh Nghệ An
- Là một trong những cây bút tiên phong của văn học
Việt Nam thời kì đổi mới, “thuộc trong số những nhà
văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay” (Nguyên Ngọc)
- Sau 1975, sáng tác của NMC đi sâu khám phá sự thậtđời sống ở bình diện đạo đức thế sự
- Tác phẩm chính: (SGK)
2 Truyện ngắn “ Chiếc thuyền ngoài xa” :
a Xuất xứ và hoàn cảnh sáng tác:
- Sáng tác năm 1983
- Năm 1985, được in trong tập “Bến quê”
- Năm 1987, được in trong tuyển tập cùng tên
Trang 6- Thao tác 1: Tìm hiểu hai phát
hiện của người nghệ sĩ nhiếp
- Đoạn 1: Từ đầu … đến “Chiếc thuyền lưới vó đa
biến mất”: Hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh.
- Đoạn 2: Phần còn lại: Câu chuyện của người đàn bà
hàng chài ở toà án huyện và tấm ảnh được chọn
II Đọc - hiểu văn bản:
1 Hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh:
a Phát hiện thứ nhất về khung cảnh thiên nhiên hoàn mĩ:
- Để có tấm lịch nghệ thuật về thuyền và biển theoyêu cầu của trưởng phòng, Phùng đã tới một vùng biểntừng là chiến trường cũ của anh
- Phùng đã dự tính bố cục, đã “phục kích” mấy buổi
sáng để chụp được một cảnh thật ưng ý
- Người nghệ sĩ đã phát hiện ra một vẻ đẹp trên mặt
biển mờ sương, như “một bức tranh mực tàu của một
danh hoạ thời cổ”:
+ “Mũi thuyền in một nét mơ hồ loè nhoè vào bầu sương mù màu trắng sữa có pha đôi chút màu hồng do ánh mặt trời chiếu vào”
+ “Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi im phăng phắt như tượng trên chiếc mui khum khum, đang hướng mặt vào bờ”
+ “toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hoà và đẹp”, “một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích”
Cảnh “đắt” trời cho, vẻ đẹp mà cả đời anh chỉ có
diễm phúc bắt gặp được một lần
- Tâm trạng, cảm nhận của người nghệ sĩ:
+ “bối rối”, cảm thấy “trong trái tim như có cái gì
bóp thắt vào”
Trang 7chiêm ngưỡng bức ảnh nghệ
thuật của tạo hoá?
+ GV: Vì sao trong lúc cảm nhận
vẻ đẹp của bức tranh, anh lại
nghĩ đến câu nói: “bản thân cái
đẹp chính là đạo đức”?
+ GV: Người nghệ sĩ đã kinh
ngạc phát hiện được điều gì khi
thuyền cập bến?
+ GV: Vì sao anh lại kinh ngạc
khi chứng kiến cảnh tượng trên?
+ GV: Qua hai phát hiện của
nghệ sĩ Phùng, Nguyễn Minh
Châu muốn người đọc nhận thức
được điều gì về cuộc đời?
+ HS: Thảo luận và phát biểu.
+ “khám phá thấy cái chân lí của sự toàn diện, khám
phá cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn…”,
“phát hiện ra bản thân cái đẹp chính là đạo đức”.
hạnh phúc chất ngất, cảm nhận được cái Thiện, cái
Mĩ của cuộc đời, cảm thấy tâm hồn mình như đượcthanh lọc, trở nên trong trẻo, tinh khiết
b Phát hiện thứ hai về hiện thực nghiệt ngã của con người:
- Phùng đã chứng kiến cảnh tượng: một người đànông đánh vợ dã man
- Cảnh chiếc thuyền ngư phủ đẹp như mơ >< gia đìnhthuyền chài:
+ Từ chiếc thuyền bước ra một người đàn bà: khắc
khổ, xấu xí, mệt mỏi và chỉ biết “cam chịu đầy nhẫn
nhục”.
+ Lão đàn ông: thô kệch, dữ dằn, độc ác, quật tới tấp
vào lưng vợ như một cách để giải toả uất ức, khổ đau
+ Thằng bé Phác: “như một viên đạn trên đường lao
tới đích” nhảy xổ vào gã đàn ông, đánh lại cha vì
thương mẹ…
- Thái độ của người nghệ sĩ:
+ “Chết lặng”, không tin vào những gì đang diễn ra trước mắt: “kinh ngạc đến mức, trong mấy phút đầu,
tôi cứ đứng há mồm ra mà nhìn”
Anh không ngờ đằng sau cái vẻ đẹp của tạo hoá lại cócái xấu, cái ác đến mức không thể tin được
+ Không thể chịu được khi thấy cảnh ấy, Phùng đã
“vứt chiếc máy ảnh xuống đất, chạy nhào tới”
Bản chất của người lính khiến anh không thể làm ngơtrước sự bạo hành
- Người nghệ sĩ phải tìm hiểu cuộc đời trong mối quan
Trang 8- Thao tác 2: Tìm hiểu Câu
chuyện của người đàn bà hàng
chài ở toà án huyện
+ GV: Trước hết, em hãy tìm
hiểu vì sao người đàn bà hàng
chài lại xuất hiện ở toà án
hay không? Vì sao?
+ GV: Tại sao chị ta lại cam chịu
Gợi ấn tượng về một cuộc đời nghèo khổ, lam lũ
+ Bị chồng đánh đập “ba ngày một trận nhẹ, năm
ngày một trận nặng” nhưng vẫn cam chịu “không hề kêu một tiếng, không chống trả, không tìm cách chạy trốn”
coi đó là lẽ đương nhiên, sẵn sàng chịu đựng tất cả
- Người đàn bà đã từ chối lời đề nghị và sự giúp đỡ
của chánh án Đẩu và nghệ sĩ Phùng: van nài toà “Quý
toà bắt tội con cũng được, phạt tù con cũng được, đừng bắt con bỏ nó”
- Người phụ nữ ấy giải thích:
+ “Các chú đâu có phải là người làm ăn … cho nên các chú đâu có hiểu được…”, “… như thế nào là nỗi vất vả của người đà bà trên một chiếc thuyền không có đàn ông…”
Nhận thức về cuộc sống trên biển: nghề biển khôngthể thiếu đàn ông, gã đàn ông ấy là chỗ dựa quan trọngtrong cuộc đời đi biển của chị
+ “ đám đàn bà hàng chài ở thuyền chúng tôi cần phải
có người đàn ông để chèo chống khi phong ba, để cùng làm ăn nuôi nấng đặng một sấp con mà nhà nào cũng trên dưới chục đứa … phải sống cho con chứ không thể sống cho mình”
Tình thương con vô bờ
+ Cũng có những lúc: “Vui nhất là lúc ngồi nhìn đàn
con tôi chúng nó được ăn no…” , “trên chiếc thuyền cũng có lúc vợ chồng con cái chúng tôi sống hoà thuận, vui vẻ”
Trong đau khổ triền miên, người đàn bà ấy vẫn chắtlọc được những niềm hạnh phúc nhỏ nhoi
+ “Lao chồng tôi khi ấy là một anh con trai cục tính
Trang 9+ GV: Em nhận xét, đánh giá thế
nào về người đàn bà hàng chài?
Qua câu chuyện về cuộc đời chị,
nhà văn muốn nói điều gì?
người đàn bà hàng chài được
miêu tả như thế nào?
+ GV: Người đàn bà ấy đã nói và
nhưng hiền lành lắm, không bao giờ đánh đập tôi”.
“Giá tôi đẻ ít đi, hoặc húng tôi sắm được một chiếc thuyền rộng hơn…”
Cảm thông với người chồng
=> Sơ kết: Nhân vật có sự đối lập giữa vẻ bên ngoài và
tâm hồn bên trong + Người đàn bà thất học nhưng rất hiểu cuộc đời: hiểuthiên chức làm mẹ, hiểu nỗi khốn khổ và sự bế tắc củangười chồng
+ Giàu đức hy sinh, giàu lòng vị tha, nhân hậu – chắt
chiu hạnh phúc đời thường – nhìn đời một cách sâu sắc
+ Thấp thoáng vẻ đẹp truyền thống của người phụ nữ
VN trong quá khứ
+ Quan niệm của nhà văn: cuộc sống con người không đơn giản, người nghệ sĩ không thể dễ dãi, giản đơn khi nhìn nhận mọi sự vật, hiện tượng của đời sống.
b Các nhân vật trong câu chuyện:
* Người đàn ông:
- Dáng vẻ khắc khổ, lam lũ nhưng mạnh mẽ và dữ
dội: “Lưng rộng và cong như một chiếc thuyền”, “mái
tóc tổ quạ”, “chân đi chữ bát”, “hai con mắt độc dữ”
- Vốn là một anh con trai hiền lành, chỉ vì “nghèo
khổ, túng quẫn”, nhiều lo toan, cực nhọc mà trở thành
người đàn ông độc ác, người chồng vũ phu
- Khi nào thấy khổ là lão đánh vợ: “lao trút cơn giận
như lửa cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà”, đánh như để giải toả uất
ức, để trút sạch tức tối, buồn phiền
- Qua cái nhìn của người đàn bà: nạn nhân của hoàncảnh nên đáng được cảm thông, chia sẻ
- Qua cái nhìn của chánh án Đẩu, nghệ sĩ Phùng vàbé Phác: người vũ phu, thủ phạm gây đau khổ nên đángcăm phẫn, đáng lên án
Trang 10+ HS: Trả lời cá nhân.
+ GV: Sự khác biệt trong cái
nhìn của người đàn bà giúp cho
ta hiểu thêm điều gì về hoàn
cảnh của người đàn ông?
+ Trong lòng tan nát vì đau đớn: bố điên cuồng hành
hạ mẹ, vì thương mẹ mà thằng em định cầm dao ngăn
bố lại…
Có những hành động đúng đắn, biết lo toan, là chỗdựa vững chắc cho người mẹ
- Phác:
Thương mẹ theo kiểu trẻ con xốc nổi, theo cách củađứa con trai vùng biển
+ Nó “lặng lẽ đưa ngón tay lên khẽ sờ trên khuôn
mặt người mẹ, như muốn lau đi những giọt nước mắt chứa đầy trong nốt rỗ chằng chịt”
+ Nó “tuyên bố với các bác ở xưởng đóng thuyền rằng nó còn có mặt ở dưới biển này thì mẹ nó không bị đánh”
Phản ứng dữ dội, tình thương mẹ dạt dào
=> Tình huống khó xử, nỗi đau khó giải quyết: đứng
vê ai, làm thế nào để trọn đạo làm con?
- Rút ra chân lí về mối quan hệ giữa nghệ thuật vàcuộc sống:
+ Trước khi rung động trước cái đẹp nghệ thuật phải
Trang 11có những thay đổi gì trong suy
nghĩ?
+ GV: Nhân vật chánh án Đẩu
được nhận định như thế nào?
+ GV: Trước khi nghe câu
chuyện của người đàn bà hàng
chài, thái độ của chánh án Đẩu là
rất cương quyết Nhưng khi nghe
những gì mà người phụ nữ này
giải bày, Đẩu cảm thấy như thế
nào?
Tìm hiểu Tấm ảnh được chọn
trong “bộ lịch năm ấy ”
+ GV: Gọi 1 HS đọc lại đoạn văn
cuối cùng của truyện
+ GV: Mỗi lần nhìn bức ảnh đen
trắng, người nghệ sĩ đều thấy
những gì?
+ GV: Vậy Nguyễn Minh Châu
muốn phát biểu điều gì về mối
quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc
đời?
Tìm hiểu nghệ thuật của tác
phẩm.
+ GV: Tác giả đã xây dựng được
một tình huống truyện như thế
nào?
+ GV: Từ những tình huống đó,
nhân vật Phùng đã có những thay
biết yêu ghét, vui buồn trước cuộc đời
+ Phải biết hành động để có một cuộc sống xứngđáng với con người
* Chánh án Đẩu:
- Vị Bao Công của vùng biển, quan tâm người bất hạnh
- “Vỡ ra” nhiều vấn đề về cách nhìn nhận, đánh giá
3 Tấm ảnh được chọn trong “bộ lịch năm ấy”:
- Mỗi lần nhìn kĩ bức ảnh đen trắng, người nghệ sĩ đềuthấy “hiện lên cái mùa hồng hồng của ánh sương mai”
Chất thơ, vẻ đẹp lãng mạn của cuộc đời
- Nhưng nếu nhìn lâu hơn, bao giờ anh cũng thấy
“người đàn bà ấy đang bước ra khỏi tấm ảnh”
Hiện thân của những lam lũ, khốn khó của đờithường, là sự thật cuộc đời đằng sau bức tranh
=> Quan niệm: nghệ thuật chân chính không bao giờrời xa cuộc đời và phải là cuộc đời, luôn luôn vì cuộcđời
4 Đặc sắc vê nghệ thuật của tác phẩm:
a Xây dựng tình huống truyện:
- Độc đáo, hấp dẫn, mang ý nghĩa khám phá, pháthiện về đời sống
+ Tình huống 1: Phùng rung động, say mê trước cảnh
đẹp “trời cho”
+ Tình huống 2: Trong giây phút tâm hồn thăng hoa,anh bất ngờ chứng kiến cảnh tượng người đàn ôngđánh vợ
+ Phùng còn chứng kiến cảnh tượng đó thêm lần nữa:người đàn bà nhẫn nhục, hành động của chị em Phác + Từ đó, Phùng có cách nhìn đời khác đi Anh thấy rõcái ngang trái, hiểu thêm về người đàn bà, chị em Phác,hiểu sâu thêm bản chất của người bạn đẩu và hiểuchính mình
Tình huống được đẩy lên cao trào và ngày càng xoáy
Trang 12đổi gì?
+ GV: Tác giả đã chọn lời kể
theo nhân vật nào? Từ việc chọn
lựa này, lời kể của tác giả sẽ có
sâu để thể hiện tính cách con người và cuộc đời
b Nghệ thuật kể chuyện: sinh động
- Người kể chuyện: là nhân vật Phùng
tạo ra điểm nhìn trần thuật sắc sảo, có khả năng khámphá đời sống; lời kể khách quan, chân thực, thuyết phục
- Ngôn ngữ nhân vật: phù hợp với đặc điểm tính
cách của từng người + Giọng điệu lão đàn ông: thô bỉ, tàn nhẫn, tục tằn,hung bạo
+ Những lời của người đàn bà: dịu dàng, xót xa khinói với con, đơn đau và thấu trải lẽ đời khi nói về mình + Lời của Đẩu: giọng điệu của người tốt bụng, nhiệtthành
Góp phần khắc sâu thêm chủ đề - tư tưởng của truyện
III Tổng kết:
- “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu đã
đặt ra vấn đề có ý nghĩa với mọi người, mọi thời: nhìnnhận cuộc sống và con người phải đa dạng, nhiềuchiều
- Vẻ đẹp toát ra từ tác phẩm là vẻ đẹp của tình yêungười – tình yêu ấy thôi thúc người nghệ sĩ tìm kiếm,khám phá, phát hiện, tôn vinh những vẻ đẹp tiềm ẩncủa con người
D
Củng cố – Luyện tập :
- Giải thích ý nghĩa nhan đề của tác phẩm
- Nhân vật nào để lại ấn tượng trong em nhiều nhất sau khi học “Chiếc thuyền
ngoài xa”?
- Nếu chứng kiến những nạn bạo hành trong gia đình (xung quanh ta hoặc ngay
chính người thân chúng ta), em sẽ làm thế nào?
- Bài học rút ra của người nghệ sĩ
* Chuẩn bị bài mới:
- Soạn bài Mùa lá rụng trong vườn – Ma Văn Kháng