Bài giảng : chương 12 sinh lý sinh sản

Sinh lý sinh dục đựcDương vật, dịch hoàn, ống dẫn tinh, túi tinh, phụ dịch hoàn và các tuyến s/d phụ củ hành, tiền liệt, tinh nang Tinh trùng Màng đáy Kẻ giữa các ống sinh tinh Tế bào L

Chương XII - Sinh lý sinh dục + Sinh sản →duy trì nòi giống loài + Các hình thức SS ?

+ Ngoại lệ: cừu Doly (1997)?

Đ1 Sự thành thục về tính và thể vóc

1 Sự thành thục về tính(chín s/d)

+ S/d sơ cấp (cơ quan s/d↑tương đối hoàn chỉnh, có k/n sinh tinh

+ Sinh dục thứ cấp hoàn thiện: mào, cựa, râu…

+ X/hiện p/x sinh dục (♂: giao phối, ♀: động dục)

+ Tuổi thành thục về tính∈ :

• Nồng độFSH, LH, Oestrogen,Testosteron

• Khí hậu (t0, a/s) → g/s nhiệt đới sớm hơn ôn đới

• Giống: lợn nội sớm hơn lợn ngoại

• Dinh dưỡng: kém→động dục muộn Đ.b vi lượng, VTM

• Giới tính: đa số ♀ sớm hơn ♂ (trừ lợn)

7-8 8-10

Dê

12-18 12-20

Ngựa

8-12 12-18

Bò

18-24 18-32

Trâu

6-8 5-8

Lợn

♀

♂

2 Thành thục về thể vóc

-Ngoại hình hoàn chỉnh, tầm vóc ổn định

-Nếu thành thục về tớnh giao phối →a/h đời sau + bố mẹ do:

+ ♀: phối sớm→d2tập trung cho phôi→mẹ yếu, con nhỏ Đ.b

khung xương chậu nhỏ→khó đẻ→chết thai + ♂: yếu s/d, chất lượng tinh trùng kém→con yếu, s/d đực giảm

Qui định tuổi phối

Lợn (40% P trưởng thành): Nội (7-8 tháng, P=40-45kg);

Ngoại (8-10 tháng, P = 70-90kg) Trâu bò (70% P trưởng thành): bò nội: 18-22 tháng

Đ 2 Sinh lý sinh dục đực

Dương vật, dịch hoàn, ống dẫn tinh, túi tinh, phụ dịch hoàn và

các tuyến s/d phụ (củ hành, tiền liệt, tinh nang)

Tinh trùng

Màng đáy

Kẻ giữa

các ống

sinh tinh

Tế bào Leydig &

mao mạch

Xoang

Tế bào Sertoli

Tuyến tinh nang

Tuyến tiền liệt Tuyến củ hành

(Cowper)

Tuyến tiền liệt Tuyến củ hành (Cowper)

Tuyến tinh nang

Phụ dịchhoàn

1 Cấu tạo

* Đầu: + nhân (n ), thể đỉnh (hyaluronidaza

* Cổ : + Khớp cổ trước, cổ sau lỏng lẻo

+ Chứa ty thể
cấp E đuôi h/đ

* Màng: lipoprotein (bán thấm chọn lọc)

I Tinh trùng:

Đầu

Cổ

Đuôi

Thể đỉnh

Sợi xắn

Sợi trục

2 Sinh trưởng, thành thục của tinh trùng (ống sinh tinh, 4 gđ)

* Vai trò phụ dịch hoàn: lưu trữ, đk thích hợp↑và thành thục

+ pH axít yếu→kìm h]m v/đ

+ T0< thân nhiệt 3- 4oC + Yếm khí, Ptt ổn định

+ Nhiều K+(278mg%) t/d ư/c h/đ tinh trùng, Na+(115mg%)

- hoàn thiện: đến phụ d/hoàn (có thể sống vài tháng)

+ Có k/n hấp thu ion+(Mg2+, Ca2+)→chống trung hoà điện tích

Lipoprotein bao quanh→cựng tớch điệnΘ →chống ngưng kết

↓h/đ, ↓tiêu tốn E
tiềm sinh→2 tháng còn k/n thụ tinh

3 Đặc điểm sinh lý tinh trùng

a Vận động và sức sống

* Vận động

+ v/đ độc lập, tiến thẳng trong môi trường tinh dịch và

đường s/d cái, v/đ ngược dòng chảy + V, k/n v/đ∈độ thành thục tinh trùng và môi trường

* Sức sống:∈môi trường

b Hô hấp & trao đổi E: sử dụng E qua 3 hình thức

+ Hiếu khí: chủ yếu glucose(máu, pha loUng),fructose (tinh dịch)

C6H12O6 + O2→6CO2 + 6H2O + 674Kcal

(đường s.d cái, tiếp xúc với không khí)

bảo quản cần hạn chế tiếp xúc không khí + Yếm khí: Fructose → A.lactic + CO2 + 27,7 Kcal

(xảy ra trong dịch hoàn phụ, túi tinh)

+ Phân giải ATP: cổ, đuôi chứa ATP-aza t/d phân giải ATP

ATP →ADP + 7-10 (kcal) + H3PO4

E do hô hấp hiếu và yếm khí một phần tái tạo ATP

II Tinh dịch: = tinh trùng + tinh thanh (sp’ tuyến s/d phụ)

1 Lượng và chất lượng tinh dịch∈:

a Kiểu thụ tinh

- Thụ tinh âm đạo (trâu, bò, dê, cừu): giao phối nhanh, lượng tinh

dịch ít: bò (4-5ml), cừu (1-2ml) …

- Thụ tinh tử cung (ngựa, chó, lợn): giao phối lâu, tinh dịch nhiều

(lợn 200-400ml), động dục cổ tử cung mở hoàn toàn

b Khai thác tinh

Theo chu kỳ thích hợp (quá nhiều hoặc quá ít đều k0 tốt)

c Dinh dưỡng: KF đực giống: đặc biệt protein, VTM A

(lòng đỏ trứng), VTM E (thóc ngâm, giá đỗ)

2 Vai trò các tuyến sinh dục phụ

Tuyến cowper (củ hành): gốc thể hang dương vật Dịch

trong suốt, trung tính, làm trơn niệu đạo trước phóng tinh

Tuyến tiền liệt: cuối ống dẫn tinh, đầu niệu đạo, chứa

H2CO3(sp’ trao đổi tinh trùng)

+ Men fibrinolizin, aminopeptidaza chống đông vón tinh dịch

+ PGF2α
↑co bóp cơ trơn đường s/d cái→tinh trùng tiến nhanh

Tuyến tinh nang: hình trứng, trong xoang chậu, trên

b.quang và ống dẫn tinh

+ Tiết chất keo gặp dịch tiền liệt tạo nút cổ tử cung sau giao phối

(k0cho tinh trùng chảy ngược ra)

+ Chất tiết cung cấp glucose, A.béo tăng hoạt lực tinh trùng

III Sự di động trong đường s.d cái

1 Sự di động do:

- V/đ bản thân tinh trùng: lợn 15-16mm/phút, bò 4mm/phút

- Động tác giao phối: phóng tinh

- Co bóp tử cung tạo áp lực âm (đ.b lúc chịu đực)
giao phối

đúng→ ↑k/n v/đ→↑tỷ lệ thụ thai

Thực tế: trộn oxytoxin vào hoặc cho đực thắt ống dẫn tinh giao

phối trước→KT co bóp tử cung
tăng h/quả

- Ngoài ra ống dẫn trứng tiết peptitlizin có t/d hút tinh trùng về

phía trứng (hoá hướng động)

- Bò, dê sau giao phối 4-6h; lợn 1h30 →3h mới tới ống dẫn trứng

2 Thời gian sống trong đường s/d cái∈:

- Vị trí: âm đạo (bò 1-6h) Tử cung (bò, lợn: 30h)

- Chất lượng tinh trùng, sống lâu nhất 36-48h

IV đánh giá chất lượng tinh dịch

- V (ml/lần xuất tinh):∈loài, hình thức giao phối

- C [tinh trùng]: lợn nội: 40triệu/ml, bò: 1tỷ/ml là tốt nhất

- Hoạt lực tinh trùng = % tinh trùng có k/n tiến thẳng

100% tiến thẳng = 1 điểm (tốt nhất) 90% tiến thẳng = 0,9 điểm (tốt) 70% tiến thẳng = 0,7 điểm (trung bình)

<70% tiến thẳng (kém)

- Tỷ lệ kỳ hỡnh

Các dạng kỳ hình phổ biến của tinh trùng

Buồng trứng, ống dẫn trứng, tử cung, âm đạo, âm hộ

trực tràng

cổ t/c

âm đạo tử cung

B.trứng ống dẫn trứng

B.trứng

âm

đạo

cổ t/c

B.trứng

Cæ tö cung bß

buång trøng

I Buồng trứng (nội và ngoại tiết)

1 Hình thành, phát triển của trứng

a Sự hình thành

+ No]n nguyên thuỷ: bò 7,5 vạn; người:

+ Phát triển qua 3 gđ:

- G/đ1:↑số lượng noUn nguyên sinh =

nguyên phân (2n) (chưa thành thục về tính)

- G/đ2: tích luỹ dinh dưỡng, ↑kích

thước→noUn bào sơ cấp (cấp 1) (2n)

No]n bào nguyên thuỷ

No]n bào sơ cấp

No]n bào thứ cấp

Tế bào trứng

Giảm phân qua 2 lần phân chia liên tiếp

2n noUn bào sơ cấp (cấp 1)

2n

2n

Cực cầu

cực cầu

noUn bào thứ cấp (cấp II)

TB trứng

Lần 1

Lần 2

- G/đ3: hình thành trứng = giảm phân (1 noUn bào cấp 1 (2n)

→1 TB trứng (n) + 3 cực cầu)

b Cấu tạo TB trứng

+ kích thước lớn

+ n NST

Nhân (n) Noãn hoàng Màng noãn hoàng Màng trong suốt

TB hạt

(tiết oestrogen)

Màng phóng xạ

(do các TB vành p.xạ liên kết = Hyaluronic)

c Sự chín và rụng trứng

• Trước động dục 1–2 ngày [FSH] cao→KT TB hạt phân

chia, phát triển
tăng tiết dịch chứa oestrogen→ dịch

nhiều, kích thước↑→nổi rõ

•LHmax→hoạt hoá men phân giải protein →phá vách bao

no]n →trứng chín và rụng

→Ngoài ra, còn do ả/h động tác giao phối (thỏ, mèo)

• Số trứng rụng∈loài, nuôi dưỡng(bò: 1-5, lợn, chó, thỏ: 20-30)

• Muốn rụng LH/FSH thích hợp = 3/1, cơ sở giải thích:

+ Động dục giả: biểu hiện động dục, trứng k0rụng (LH thấp)

+ Động dục ngầm: động dục k0rõ, trứng vẫn rụng Do cá thể

(cảm thụ s/d) hoặc FSH thấp→ ít oestrogen (biểu hiện k0rõ)

d Sự hình thành thể vàng

+ Trứng rụng→xoang máu (1-4 ngày)→LH kích thích TB

hạt chứa sắc tố vàng
thể vàng
tiết progesteron (ứ/c

động dục và an thai

K0thụ tinh→teo biến sau 3-15 ngày (sinh lý)

Thụ tinh→gần hết kỳ chửa→ứ/c tiết GnRH→ứ/c tiết

FSH, LH→ngừng động dục, progesteron có t/d an thai

* Cơ chế tiêu huỷ: sau rụng trứng khoảng 14 ngày, tử cung

tiết PGF2α
co mạch nuôi thể vàng→tiêu huỷ trong 24h→

progesteron↓→tiết FSH, LH →động dục trở lại

→Chửa giả do thể vàng tồn tại

2 Sự di động và thời gian sống của tế bào trứng

+ Trứng vào loa kèn→ống dẫn, di chuyển nhờ co bóp, nhu

động cơ trơn, lông nhung ống dẫn và độ nhớt chất tiết

+ Di động ngược dòng chất tiết(ống dẫn, buồng trứng thấp hơn tử cung)

+ Nếu gặp ở vị trí 1/3 ống dẫn
thụ tinh(sâu hơn Albumin bọc)

+ Có k/n thụ tinh trong thời gian ngắn (bò: 20h, lợn 8-12h)

→Thời gian sống tinh trùng gấp đôi →nên đưa tinh trùng

vào trước khi rụng trứng

II Chu kỳ tính

1 Khái niệm: khi thành thục về tính, cứ sau một thời gian

nhất định kèm theo sự rụng trứng cơ thể (đ.biệt cơ quan s/d)

lại biến đổi Hiện tượng này lặp đi, lặp lại gọi là chu kỳ tính

- Độ dài chu kỳ∈loài: Trâu (18 - 36) trung bình 28 ngày

Lợn, bò (17 - 25) trung bình 21 ngày

→+ Chu kỳ tính bắt đầu ?, chấm dứt?

+ Khi gia súc có thai ?

2 Các giai đoạn chu kỳ tính: 4 gđ

Rụng trứng

Sau động dục

Động dục Tiền động dục Yên tĩnh

Yên tĩnh

a Trước động dục: thể vàng teo
lần động dục sau FSH t/d bao

Đ.biệt: vách ống dẫn trứng, nhung mao, màng nhầy t/cung, âm đạo tăng sinh và

tăng cung cấp máu

+ Tử cung, âm đạo, âm hộ bắt đầu xung huyết

- Bỏ ăn, hay kêu rống và đái dắt

- Cổ tử cung hé mở

- Nhiều bò đực theo ở bUi chăn, nhưng chưa chịu đực

b Thời kỳ động dục: 3 kỳ(HF, chịu đực, hết chịu đực)

•Ngắn nhưng quan trọng (trâu 4-5 ngày, lợn 2-3 ngày, bò 1-3

Trứng rụng, [oestrogen]max→cơ thể (cơ quan s/d) biến đổi,

HF TK toàn thân

âm hộ xung huyết, s−ng tấy, hồng nhạt →đỏ→đỏ thẫm

Cổ tử cung mở

Dịch tiết từ lo]ng, trong suốt→đặc, keo dính

→Lợn: sau động dục 24-30h trứng rụng, kéo dài 10-15h vì

vậy phối 2 lần→h.quả hơn

→Bò: sau chịu đực 6-10h trứng rụng→phối vào khoảng

12-22h tính từ khi bắt đầu động dục→h.quả nhất

• Biến đổi khác: ↑thân nhiệt 0,8–1,2oC, ↑nhịp tim, b/c trung tính

• Nếu thụ tinh→kỳ chửa, nếu không→kỳ sau động dục

Ngày của chu kỳ

Progesteron

Estradiol

Biến động hàm l−ợng các hormone trong chu kỳ

động dục

Sóng nang ở bò

c Giai đoạn sau động dục:

Thể vàng hình thành→ progesteron→ ứ/c tiết FSH, LH,

[oestrogen]↓→ ↓HF Cơ quan s/d trở lại bình thường

d Giai đoạn yên tĩnh: dài nhất, thể vàng teo →

[progesteron]↓ →tuyến yên tiết FSH, LH→động dục

ý nghĩa và một số kinh nghiệm

•Con đực không có chu kỳ tính?

• Phát hiện thời điểm động dục:+ Quan sát

+ Đực thí tình + Máy(điện SV)

• áp dụng trong thời gian giao phối và tránh thai

Ngày 3 Ngày 1 Ngày 2

Phối lần 1 Phối lần 2

Trứng rụng 8-10h

Lợn

Bò0 4 8 12 16 20 24 28 32 36 40

Người(28)0 3 7 14 21 28

Dễ thụ thai

Chú ý: ∈nhiều yếu tố

Theo dõi chu kỳ, nhiệt độ có đều hay không Thuốc ngừa thai, đặt vòng …

•Kinh nguyệt: thể vàng xuất hiện→ ↑mạch máu →chuẩn bị

nuôi hợp tử Không thụ tinh→thể vàng teo→mất nguồn dinh

dưỡng→hoại tử n.m tử cung→bong thành mảng, vỡ mạch →ứ

máu →hành kinh

→Bò, chó cũng có nhưng trước hoặc sau rụng trứng 10 ngày (ít)

Một số kinh nghiệm phát hiện động dục

•Màu sắc, kích thước âm hô: đỏ tươi (nhót chín) →chuyển sang

sẫm như mận chín (sự chuyển màu →rụng trứng)

•Độ dính niêm dịch: dính, kéo thành sợi→rụng trứng

•Độ mở tử cung: 1,2 –2 cm →rụng trứng

•Thân nhiệt: nhiệt độ cao hơn bình thường 0,7 – 1,20C

•Điện trở âm đạo: động dục điện trở giảm (200-300Ω)

3 Sự điều tiết chu kỳ tính: TK-TD Ngoại cảnh: T 0,

as, d 2 , mùi vị …

Hypothalamus

Progesteron

Tín hiệu từ vỏ não

(+)GnRH

FSH LH

Trứng chín

và rụng

(-) (-)

Thể vàng

(-)

Inhibin

Oestrogen

(-) (-)

III Sự thụ tinh

= đồng hoá giữa trứng + tinh trùng→hợp tử (2n) có k/n gián

phân liên tiếp→phôi Kết quả sự tái tổ hợp gen từ 2 nguồn ≠

Vị trí thụ tinh

Quá trình dẫn đến thụ tinh

Sự thụ tinh gồm 3 giai đoạn

1 Phá màng phóng xạ: hyaluronidaza (thế đỉnh) phân giải

hyaluronic (gắn TB p/xạ)→tinh trùng vào (không đặc trưng loài)

2 Phá màng trong suốt: men zonalizin (đầu) Đặc trưng loài,

chỉ vài chục tinh trùng lọt vào tiếp cận màng no]n hoàng

3.Phá màng noUn hoàng: đầu tiết muraminidaza phân giải 1

điểm màng no]n hoàng→chỉ 1 có sức sống cao nhất qua

(đầu lọt vào, đuôi ngoài), hình thành màng ngăn không cho

tinh trùng khác vào (cần Ca++vì vậy nếu khử Ca++→nhiều tinh

trùng vào)

tử cung (lợn: làm tổ ở 2 sừng, bò: gốc giữa thân + sừng) Sau đó bám

thành làm tổ)

* Tính chọn lọc của trứng trong thụ tinh

Ưu tiên quan hệ xa huyết thống (trộn tinh ỉ + Đ.Bạch

phối nái ỉ
3/4 F1ĐB-I)

Ưu tiên tinh trùng sức sống cao nhất→tái tổ hợp có

chọn lọc→sức sống cao

* ứng dụng trong cấy truyền hợp tử

Chọn cấy các hợp tử cao sản →giống địa phương

Điều khiển giới tính theo mục tiêu sản xuất

IV Sinh lý chửa đẻ

1 Sinh lý chửa: phôi thai phát triển trong tử cung (2 gđ)

- Phôi: thụ tinh→1/3 thời gian, 3 lá phôi

- Thai: cuối kỳ phôi →đẻ 3 lá phôi phân hoá thành các cơ

quan bộ phận →con non

(Voi 610 ngày, Trâu 310, bò 280, cừu 117, lợn 114, dê 158-165,

mèo 58, chó 62, thỏ 60)

a Sự điều tiết TK-TD kỳ chửa

* TK: sau thụ thai→vỏ n]o hình thành vùng HF trội tiếp nhận

các biến đổi hoá và cơ học từ các thụ quan ở tử cung→đảm

bảo: máu nhiều, n.m tử cung tăng sinh, ↑tiết dịch HF mạnh

nhất tháng thứ 2 →dễ sẩy

* TD:

+ Progesteron (thể vàng, nhau) →an thai (↓co bóp t/c)

Xúc tiến hợp tử làm tổ

Kích thích và duy trì sự phát triển nhau thai

KT TB thượng bì bao tuyến vú phát triển

ứ/c tiết FSH, LH →ứ/c thải trứng (trừ ngựa)

+ H tuyến giáp: ả/h sự phát triển thai

+ PGF2αdo tử cung tiết cuối kỳ chửa→phá thể vàng

+ Oestrogen (cuối kỳ chửa)→ ↑mẫn cảm tử cung với oxytoxin

+ Relaxin (nhau tiết cuối thời kỳ chửa) →gi]n dây chằng

xương chậu, mở cổ tử cung

b Biến đổi trên cơ thể mẹ trong thời gian chửa

•Duy trì thể vàng→an thai + ứ/c động dục

•Hình thành nhau
TĐC giữa mẹ + thai và tiết các Hocmon

•N.m t/cung tăng sinh, máu đến nhiều→c.cấp dinh dưỡng, E

•TĐC↑(đồng hoá↑, dị hoá↓)→thời kỳ đầu mẹ béo→cuối gầy

•Tim, tần số mạch tăng

•Hô hấp ngực, ↑tần số Đ.biệt cuối kỳ chửa (thai ép cơ hoành)

•ả/h cơ năng tiêu hoá, tiết niệu (thai chèn ép) →táo bón, đái dắt

•[Ca], [P] máu↓ (cấp cho thai) Nếu thiếu Ca, P→mẹ huy động

Ca xương duy trì [Ca], [P] máu→chứng xốp xương Thiếu trầm

trọng →bại liệt sau đẻ

•Miễn dịch: số lượng b/c thực bào, [KT] tự nhiên tăng

2 Sinh lý đẻ

Trước đẻ: gi]n dây chằng x.chậu, nút cổ tử cung tan Trước đẻ

12- 48h→T0giảm, cổ tử cung mở, sữa bắt đầu tiết…

a Quá trình đẻ: 3 giai đoạn

• Chuẩn bị: cổ tử cung mở, tử cung bắt đầu co bóp Thời gian

co bóp = nghỉ→vỡ màng ối→dịch ối tràn ra ngoài

• Đưa thai ra: tử cung co bóp m]nh liệt, thời gian co bóp >

nghỉ→đau giữ dội Kết hợp cơ hoành, cơ bụng tạo cơn rặn

đẻ đẩy thai ra

• Đẩy nhau thai ra: tử cung tiếp tục co bóp đẩy nhau thai ra,

thời gian co bóp < nghỉ

b Cơ chế đẻ: TK – TD và tác động cơ giới của thai

+ Thai thành thục→KT cơ giới và gây áp lực lên tử cung→

HF về trung khu s/d (tuỷ sống vùng chậu) →phản xạ đẻ

+ Nội tiết: cuối kỳ chửa, vỏ thượng thận tiết cocticosteron→

KT nhau thai sinh PGF2α→ thoái hoá thể vàng→ ↓

[progesteron] máu

Đồng thời nhau thai tiết relaxin→ gi]n dây chằng xương

chậu→mở cổ tử cung→ ↑tiết oestrogen→ ↑độ mẫn cảm

của tử cung với oxytoxin trước đẻ

+ Về mối quan hệ giữa mẹ (nhau) và thai: không cần thiết nữa

→thai như 1 ngoại vật trong tử cung→cần đẩy ra

c Đẻ khó

• Xương chậu bé (di truyền, suy d.d →thiếu Ca, P…)

• Mẹ yếu do bệnh trước khi đẻ hoặc d.d kém

• Thai quá to, thai ngược hoặc oxytoxin quá thấp (ít)

d Chậm sinh, vô sinh:

• D.dưỡng: thiếu protein, VTM, khoáng hoặc nhiều tinh bột, chất

béo→buồng trứng tích mỡ …

• Nội tiết: thiếu hocmon s/d hoặc rối loạn nội tiết

• Chế độ sử dụng khai thác: cày bừa, kéo xe quá sức

• Tuổi: già

• Bẩm sinh→cấu tạo và c/n cơ quan s/d (tử cung quá nhỏ, buồng

trứng không phát triển …)

• Bệnh sản khoa, kỹ thuật phối không đúng, stress (khí hậu v/c…)