Chuong 1 Revise

CHƯƠNG 1: ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA THỐNG KÊ HỌC Mục tiêu: Sau khi học xong chương này, sinh viên có thể: − Trình bày được đối tượng nghiên cứu của thống kê học; − Trình bày được một số

CHƯƠNG 1: ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA THỐNG KÊ HỌC

Mục tiêu: Sau khi học xong chương này, sinh viên có thể:

− Trình bày được đối tượng nghiên cứu của thống kê học;

− Trình bày được một số khái niệm thường dùng trong thống kê như tổng thể, đơn vị tổng thể, tiêu thức thống kê,…

1.1 Tổng quan quá trình hình thành và phát triển của thống kê học

Thống kê học ra đời, phát triển từ nhu cầu thực tiễn của xã Đó là một quá trình phát triển không ngừng từ đơn giản đến phức tạp, được đúc rút dần thành lý luận khoa học và ngày nay đang trở thành một môn khoa học độc lập Ngay từ thời cổ đại, con người đã biết chú ý tới việc đăng ký, ghi chép và tính toán số người trong bộ tộc, số súc vật, , số người được tham gia ăn chia phân phối của cải thu được… Mặc dù việc ghi chép còn rất giản đơn với phạm vi hẹp, nhưng đó chính là những cơ sở thực tiễn ban đầu của thống kê học

Trong xã hội phong kiến, hầu hết các quốc gia ở Châu Âu, Châu Á đều

có tổ chức việc đăng ký, kê khai về số dân, về ruộng đất, tài sản… với phạm

vi rộng hơn, có tính chất thống kê rõ hơn Tuy nhiên các đăng ký này còn mang tính tự phát, thiếu khoa học.Thống kê đã có một bước phát triển quan trọng, nhưng vẫn chưa thực sự hình thành một môn khoa học độc lập

Sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đòi hỏi các nhà khoa học phải nghiên cứu lý luận cũng như phương pháp thu thập, tính toán và phân tích về mặt lượng các hiện tượng kinh tế - xã hội Năm 1660, nhà kinh tế học người Đức H.Conhring (1606 – 1681) đã giảng về phương pháp nghiên cứu hiện tượng xã hội dựa vào các số liệu điều tra cụ thể Năm 1682, William Petty (1623 – 1687), nhà kinh tế học người Anh đã xuất bản cuốn “Số học chính trị|” Đây là tác phNm có tính phân tích thống kê đầu tiên, trong đó tác giả nghiên cứu các hiện tượng xã hội bằng cách tổng hợp và so sánh các con số Kark Mark đã gọi William Petty là người sáng lập ra môn thống kê học Năm 1750, giáo sư người Đức G.Achenwall (1710 - 1772), lần đầu tiên dùng danh từ “Statistik” để chỉ

phương pháp nghiên cứu nói trên và quan niệm đó là môn học so sánh các nước khác nhau về mọi mặt qua các số liệu thu thập được

Những thành tựu nổi bật của khoa học tự nhiên trong thế kỷ thứ XVIII, đặc biệt là sự ra đời của lý thuyết xác suất và thống kê toán đã có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của thống kê học Kể từ đó, thống kê có sự phát triển, rất mạnh mẽ và ngày càng hoàn thiện, gắn liền với tên tuổi của nhiều nhà toán học – thống kê học nổi tiếng như M.V.Lomonoxop (Nga, 1711 - 1765); A.Quetelet (Bỉ, 1796 - 1874); Laplace (Pháp, 1749 - 1827); L.Fisher; W.M.Pearsons, W.Far (Anh, 1807 - 1883)

Kể từ khi ra đời thống kê ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội.Thông qua việc phát hiện, phản ánh những quy luật về lượng của hiện tượng,các con số thống kê giúp cho việc kiểm tra, giám sát, đánh giá các chương trình, kế hoạch và định hướng phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai

1.2 Đối tượng nghiên cứu của thống kê học

Đối tượng nghiên cứu của thống kê học là mặt lượng trong sự liên hệ mật thiết với mặt chất của các hiện tượng số lớn, trong điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể

Thống kê học phải sử dụng các con số về quy mô,kết cấu, quan hệ tỷ lệ, quan hệ so sánh, trình độ phát triển, trình độ phổ biến… của hiện tượng để phản ánh,biểu thị bản chất, tính quy luật của hiện tượng nghiên cứu trong những điều kiện hoàn cảnh cụ thể

Thống kê học coi tổng thể các hiện tượng nghiên cứu như một thể hoàn chỉnh và lấy đó làm đối tượng nghiên cứu Mặt lượng của hiện tượng cá biệt thường chịu tác động của nhiều yếu tố tất nhiên và ngẫu nhiên Nếu chỉ thu thập số liệu trên một số ít hiện tượng thì khó có thể rút ra bản chất chung của hiện tượng, mà nhiều khi người ta chỉ tìm thấy những yếu tố ngẫu nhiên, không bản chất Ngược lại, khi nghiên cứu trên một số lớn các hiện tượng cá biệt, các yếu tố ngẫu nhiên sẽ bù trừ nhau, triệt tiêu nhau và khi đó, bản chất, quy luật phát triển của hiện tượng mới được bộc lộ rõ

Thống kê nghiên cứu số lớn hiện tượng kinh tế - xã hội là xuất phát từ tính quy luật số lớn trong lý thuyết xác suất và tính quy luật của thống kê Thông qua nghiên cứu số lớn các đơn vị hiện tượng cá biệt nhằm loại bỏ tác động ngẫu nhiên, riêng lẻ cá biệt của chúng, làm bộc lộ rõ tính tất nhiên, tính phổ biến, điển hình chung của số lớn hiện tượng nghiên cứu Từ đó chỉ ra đặc trưng, bản chất, tính quy luật chung phát triển của tổng thể hiện tượng nghiên cứu

Hiện tượng kinh tế xã hội biểu hiện bằng những con số thống kê cụ thể chỉ tồn tại và có ý nghĩa nghiên cứu, có giá trị kinh tế khi nó được xác định trong điều kiện địa điểm và thời gian cụ thể Trong những giai đoạn lịch sử phát triển và địa điểm cụ thể khác nhau, cùng một hiện tượng kinh tế xã hội phát triển sẽ có biểu hiện về một số lượng và đặc trưng về chất, tính quy luật không giống nhau…

1.3 Cơ sở lý luận và phương pháp luận của thống kê học

1.3.1 Cơ sở lý luận của thống kê học

Thống kê học được hình thành trên cơ sở lý luận của các môn khoa học chủ nghĩa duy vật lịch sử trong triết học Mác – Lenin và môn kinh tế chính trị Mác – Lê nin Các môn này nghiên cứu các quy luật chung và các phạm trù chung về phát triển xã hội loài người Đó là những môn học có khả năng giải thích đầy đủ và rõ ràng nhất các khái niệm, các phạm trù kinh tế - xã hội, vạch

rõ các mối liên hệ ràng buộc và tác động qua lại giữa các hiện tượng Đây là nguyên lý quan trọng nhất quyết định tính khoa học và chính xác của thống kê học

1.3.2 Phương pháp luận của thống kê học

Chủ nghĩa duy vật biện chứng trong triết học Mác – Lenin là môn khoa học nghiên cứu các mối quan hệ biện chứng này và nêu ra cách nhìn, nhận thức và phương pháp đánh giá khách quan, trung thực, đúng thực tế đối với các mối quan hệ tồn tại trong hiện tượng kinh tế xã hội

Do vậy, phương pháp thống kê bao gồm các phương pháp quan sát, cách nhìn và nhận thức sự vật tồn tại; phương pháp phân tích đánh giá sự biến

động của hiện tượng kinh tế xã hội một cách biện chứng, khách quan, trung thực, đúng thực tế tồn tại được hình thành trên cơ sở phương pháp luận là chủ nghĩa duy vật biện chứng trong triết học Mác – Lenin…Ngoài ra thống kê còn dựa trên cơ sở phương pháp luận lý thuyết xác suất thống kê và thống kê toán hình thành phương pháp quan sát số lớn – phương pháp điều tra thống kê

1.4 Các giai đoạn của quá trình nghiên cứu thống kê

Giai đoạn ghi chép và thu thập tài liệu thống kê bao gồm số liệu và thông tin tình hình về hiện tượng kinh tế - xã hội cần nghiên cứu Phương pháp sử dụng thu thập tài liệu thống kê trong giai đoạn này là phương pháp điều tra thống kê – phương pháp quan sát số lớn Giai đoạn này được gọi là giai đoạn điều tra thống kê

Giai đoạn tiếp theo là giai đoạn tổng hợp và trình bày kết quả điều tra thu thập được Tổng hợp tài liệu điều tra là thực hiện kiểm tra tài liệu điều tra, phân loại, sắp xếp tài liệu điều tra thành các tổ, nhóm theo yêu cầu mục đích nghiên cứu, phân tích Phương pháp cơ bản sử dụng tổng hợp tài liệu điều tra

là phương pháp phân tổ thống kê

Giai đoạn phân tích và dự báo thống kê Nhiệm vụ của giai đoạn này là tính toán các chỉ tiêu cần thiết, thực hiện phân tích, đưa ra những nhận xét, đánh giá và kết luận về kết quả, thành tựu, tồn tại cùng nguyên nhân tác động

về phát triển SX- DV, phát triển kinh tế - xã hội trong từng thời gian cụ thể Đồng thời nêu lên được những giải pháp, biện pháp cần thiết phát huy thành tích, khắc phục tồn tại và dự báo phát triển tương lai Phương pháp và chỉ tiêu phân tích mức độ khối lượng kết quả tuyệt đối, bình quân, so sánh; mức độ tốc độ phát triển, tăng trưởng, chỉ số phát triển; xu hướng phát triển, dự báo phát triển…

1.5 Quy luật số lớn và tính quy luật thống kê

Quy lụât số lớn là 1 quy lụât của của lý thuyết xác suất, ý nghĩa của quy lụât này là tổng hợp sự quan sát số lớn tới mức đầy đủ các sự kịên cá biệt ngẫu nhiên thì tính tất nhiên của hịên tượng sẽ bộc lộ rõ rệt, qua đó sẽ nói lên dược bản chất của hịên tượng

Thống kê vận dụng quy lụât số lớn để lương hoá bản chất và quy lụât của hịên tuợng KTXH thông qua tính quy lụât thống kê

Tính quy lụât thống kê là một trong những hình thái biểu hịên mối liên

hệ chung của các hịên tượng trong tự nhiên và trong xã hội Khi nghiên cứu tài liệu thống kê và 1 số khá lớn đơn vị cá bịêt thì tính quy lụât thống kê mới biểu hịên rõ Như trong thống kê dân số qua nghiên cứu một số khá lớn gia đình ở nhiều đia phương và nhiều nơi khác nhau, người ta thấy tỷ lệ sinh cháu gái không vượt quá 49%

Về tính chất, tính quy lụât thống kê cũng như các quy lụât nói chung phản ánh những mối liên hệ nhân quả tất nhiên Nhưng những mối liên hệ này thường không có tính chất chung rộng rãi, mà phải phụ thuộc vào điều kịên phát triển cụ thể của hịên tượng

Tính quy lụât thống kê không phải là kết quả tác động của một nguyên nhân, mà là của toàn bộ các nguyên nhân kết hợp với nhau Đó là biểu hiện tổng hợp của nhiều mối liên hệ nhân quả, là đặc trưng của các hịên tượng số lớn được tổng hơp lại qua các tổng thể thống kê Nhìn chung, càng mở rộng phạm vi thời gian cùng với vịêc tăng số lượng đơn vị của tổng thể thống kê tính quy lụât thống kê càng biểu hiện rõ,

1.6 Một số khái niệm thường dùng trong thống kê

1.6.1 Tổng thể thống kê

Tổng thể thống kê là hiện tượng số lớn, bao gồm những đơn vị, hoặc phần tử cấu thành hiện tượng, cần được quan sát, phân tích mặt lượng của chúng nhằm rút ra những nhận định, kết luận về đặc trưng chung, bản chất chung của tổng thể hiện tượng nghiên cứu

Các đơn vị, phần tử tạo nên hiện tượng được gọi là các đơn vị tổng thể Như vậy, muốn xác định được một tổng thể thống kê, ta cần phải xác định được tất cả các đơn vị tổng thể của nó Thực chất của việc xác định tổng thể thống kê là việc xác định các đơn vị tổng thể

Khi phân loại theo cách thức biểu hiện, ta có:

− Tổng thể bộc lộ: các đơn vị của một tổng thể được biểu hiện một

cách rõ ràng, dễ xác định

− Tổng thể tiềm Nn: một tổng thể mà các đơn vị của nó không được nhận biết một cách trực tiếp, ranh giới của tổng thể không rõ ràng Loại này thường gặp nhiều trong lĩnh vực xã hội

Việc phân chia này có liên quan trực tiếp đến việc xác định tổng thể Thông thường, việc xác định các đơn vị của một tổng thể bộc lộ không gặp nhiều khó khăn do chúng được định nghĩa rõ ràng, có ranh giới xác định với các đơn vị khác Trong khi đó việc tìm được đầy đủ, chính xác các đơn vị của một tổng thể tiềm Nn lại gặp nhiều khó khăn hơn do không có sự phân biệt rạch ròi, chuNn xác giữa chúng với các đơn vị thuộc tổng thể Vì vậy, việc nhầm lẫn, bỏ sót các đơn vị trong tổng thể dễ xảy ra

Xét theo mục đích nghiên cứu

− Tổng thể đồng chất: bao gồm những đơn vị có cùng chung những đặc điểm chủ yếu có liên quan đến mục đích nghiên cứu

− Tổng thể không đồng chất bao gồm những đơn vị khác nhau về loại hình, khác nhau về những đặc điểm chủ yếu có liên quan đến mục đích nghiên cứu

Sự phân chia này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc xác định tính đại diện của các thông số thống kê tính được Các thông số này chỉ có ý nghĩa, đảm bảo tính đại diện khi được tính ra từ một tổng thể đồng chất Nếu chúng được tính ra từ một tổng thể không đồng chất thì có ý nghĩa, tính đại diện của chúng cho tổng thể giảm đi rất nhiều, thậm chí không sử dụng được

Ngoài ra, người ta còn phân biệt tổng thể chung bao gồm tất cả các đơn

vị của hiện tượng nghiên cứu; tổng thể bộ phận chỉ chứa đựng một phần của tổng thể chung

1.6.2 Tiêu thức thống kê

Têu thức thống kê là một khái niệm chỉ đặc điểm của các đơn vị tổng thể được chọn ra để nghiên cứu

Tiêu thức thống kê được chia thành hai loại, tùy theo cách biểu hiện của nó:

− Tiêu thức thuộc tính: Là loại tiêu thức không được biểu hiện trực tiếp bằng con số, mà các biểu hiện của nó được dùng để phản ánh loại hoặc tính chất của các đơn vị tổng thể

− Tiêu thức số lượng: Là loại tiêu thức có biểu hiện trực tiếp bằng con

số Đây là những con số phản ánh đặc trưng có thể cân, đo, đong, đếm được của từng đơn vị tổng thể

Mỗi tiêu thức chỉ có hai biểu hiện không trùng nhau trên một đơn vị tổng thể được gọi là tiêu thức thay phiên Loại tiêu thức này có đặc điểm quan trọng là nếu một đơn vị tổng thể nào đó đã nhận biểu hiện này thì không nhận biểu hiện kia Nói cách khác, xác suất để một đơn vị tổng thể bất kỳ nhận biểu hiện này bằng 1, thì xác suất để nó nhận biểu hiện kia bằng 0 (xác suất để một người bất kỳ là nam bằng 1 thì xác xuất để người đó là nữ sẽ bằng 0) Vì vậy đây là loại tiêu thức có nhiều ứng dụng trong thực tế

Tiêu thức giúp ta xác định rõ từng đơn vị tổng thể cũng như tổng thể thống kê, nhờ đó ta có thể phân biệt đơn vị này với đơn vị khác, tổng thể này với tổng thể khác

1.6.3 Chỉ tiêu thống kê

Để hiểu rõ bản chất, quy luật của hiện tượng, thống kê phải tổng hợp các đặc điểm về lượng thành những con số của một số lớn hiện tượng trong điều kiện thời gian, không gian cụ thể Ta gọi đó là chỉ tiêu thống kê Như vậy, chỉ tiêu thống lê là những con số chỉ mặt lượng gắn với mặt chất của hiện tượng số lớn trong điều kiện thời gian, không gian cụ thể

Khoản 3, điều 3 Luật thống kê (được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa IX, kỳ họp thứ 3 thông qua ngày 17 tháng 6 năm

2003, có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2004) đã quy định cụ thể hơn: “Chỉ tiêu thống kê là tiêu chí mà biểu hiện bằng số của nó phản ánh quy

mô, tốc độ phát triển, cơ cấu, quan hệ tỷ lệ của hiện tượng kinh tế - xã hội trong điều kiện không gian và thời gian cụ thể”

Chỉ tiêu thống kê thường mang tính tổng hợp biểu hiện mặt lượng của nhiều đơn vị, hiện tượng cá biệt Do đó, chỉ tiêu phản ánh những mối quan hệ

chung của tất cả các đơn vị tổng thể Chỉ tiêu thống kê có khái niệm và mức

độ Khái niệm có tên gọi, điều kiện thời gian và không gian Mức độ phản ánh quy mô hoặc cường độ của hiện tượng với các loại thang đo khác nhau

Câu hỏi ôn tập

Câu 1: Trình bày sự ra đời và phát triển của thống kê

Câu 2: Đối tượng nghiên cứu của thống kê học là gì?

Câu 3: Hãy cho một số ví dụ chứng minh thống kê có tầm quan trọng trong quản trị sản xuất, quản trị doanh nghiệp

Câu 4: Cho một số ví dụ phân biệt giữa tổng thể và cá thể trong thống

kê