SỰ đổi mới TRONG THƠ VI THÙY LINH

Là đại biểu Việt Nam dự Liên Hoan Thơ Quốc Tế VII tại Pháp 2003 2 Những nét phong cách của thơ Vi Thùy Linh -Thơ Vi Thùy Linh nói đến cái tôi một cách mạnh mẽ và quyếtliệt: Có thể nói “c

I) Tác giả

1) Cuộc đời và sự nghiệp

a) Cuộc đời

Vi Thùy Linh sinh ngày 4-4-1980 tại Hà Nội, là một nhà thơ

nữ của Việt Nam,cử nhân đại học báo chí năm 2001 Tuy là thế hệ nhà thơ trẻ nhưng Vi Thùy Linh đã nhanh chóng trở thành một "hiện tượng" trong nền thi ca Việt Nam đương đại Vi Thùy Linh là nhà thơViệt Nam đầu tiên được mời thực hiện một đêm thơ riêng tại Paris mang tên "Tình tự Hà Nội" Cô cũng là nhà thơ đầu tiên thực hiện tour diễn Pháp – Châu Âu

Vi Thùy Linh là một trong số những nhà thơ trẻ, một hiện tượng trong thơ Việt Nam Cũng là một tiếng thơ lạ Ở thơ Vi Thùy Linh đã bộc lộ rất nhiều những điều nên bàn cãi về thơ, về đạo đức,

về văn hóa và về xã hội Việt Nam Đến với thơ của chị ta cảm nhận cuộc sống như phơi trần bao nhiêu điều tốt đẹp lẫn xấu xa quanh ta, cách triết lí mới lạ về cuộc sống, phía trước là bầu trời ở đấy có vinh quang, có hiểm họa Thơ Vi Thùy Linh được viết theo trường phái văn học hậu hiện đại vì vậy hình thức và nội dung phản ánh đềumới lạ, điều ấy thu hút nhiều độc giả nhưng cũng tạo ra nhiều khó khăn trên bước đường thơ của chị

Rất nhiều bài thơ của Vi Thùy Linh được nhạc sĩ Ngọc Đại phổ nhạc

và được ca sĩ Trần Thu Hà trình bày trong Album Nhật Thực

Vi Thùy Linh - nổi lên như một nhà thơ nữ cực kỳ cá tính.Không chỉ thành công trên lĩnh vực văn học mà chị còn tham gia vàocác hoạt động nghệ thuật khác như: điện ảnh, thời trang,

b) Sự nghiệp

Khát (thơ, nxb Hội nhà Văn, 1999)

Linh (thơ, nxb Thanh Niên, 2000)

Có thơ in trong:

Thơ trẻ chọn lọc 1994-1998 (nxb Văn Hoá Thông Tin, 1998)

Thơ sáng tác trẻ (nxb Hội Nhà Văn, 2000)

Tuyển tập thơ Việt Nam 1975-2000 (tập 1, nxb Hội Nhà Văn, 2000) Một số truyện ngắn, tiểu luận, tuỳ bút đã in báo, tạp chí trong và ngoài nước

Là tác giả trẻ nhất được giới thiệu và in thơ trên tạp chí Europe số tháng 4.2002 của Pháp

Là đại biểu Việt Nam dự Liên Hoan Thơ Quốc Tế VII tại Pháp

(2003)

2) Những nét phong cách của thơ Vi Thùy Linh

-Thơ Vi Thùy Linh nói đến cái tôi một cách mạnh mẽ và quyếtliệt:

Có thể nói “cái tôi” trữ tình cá nhân, đặc biệt là “cái tôi” trongtình yêu là một nét mới trong nội dung thơ giai đoạn 1975-2000.Nếu như ở giai đoạn trước “cái tôi” cá nhân thường phải nhường chỗcho “cái ta” tập thể thì trong giai đoạn này, “cái tôi” trở nên mạnh

mẽ, say mê và luôn khát khao khẳng định mình, là “cái tôi” dânghiến đến tận cùng cho tình yêu Đi ều n ày ta nhìn th ấy rất rõ trongthơ Vi Thùy Linh

Là mùa đầu cánh đồng Mẹ tôi sinh nở

Là cơn gió của đại ngàn Cha…

Khi bị gọi nhầm tên.

Tôi không nói gì.

Khi ai đó nói rằng, tôi giống người họ đã gặp

- Tôi bỏ đi

(Tôi)

-Vi Thùy Linh viết về tình yêu một cách chân thành

và thiên về nhục cảm

-Vi Thùy Linh là nhà thơ của tình yêu Trong tập thơ

“Đồng tử” có chỗ Linh muốn thoát khỏi tình yêu để làm thơ khác,Linh muốn làm thơ trí tuệ, thơ nhân sinh, nhưng mọi cố gắng dườngnhư đều đưa Linh về với khát vọng tình yêu Tình yêu là khởi điểmtrong thơ Vi Thuỳ Linh, tình yêu là nguồn sáng tạo, là địa điểm xuấtphát đẩy chữ đầu thai trong một cuộc đời mới

Trở về với thơ Vi Thùy Linh, những câu thơ hay của Linh đều

có tình, đều nặng tình, đều trữ tình, đều được tạo nên từ tình, một thứtình cảm lãng mạn da thịt, đến cuồng si Tình yêu trong thơ Linh làmột thứ tình yêu không bao giờ đạt đích, một thứ tình chưa tìm tớibến, mà càng lao vào, càng mù mịt đơn côi Tình yêu trong thơ Linh

là thứ tình chưa thỏa, và chẳng bao giờ được thoả Là sự phiêu lưukhông bến đỗ, là liều lĩnh, là đi bể không kim chỉ nam

Một mình trên thuyền với cánh buồm đỏ như trái tim căngtrong lồng ngực

“Vừa làm thuyền trưởng vừa là thủy thủ

Người không biết bơi liều mạng ra khơi

Kim la bàn theo hướng linh giác

Hải âu lượn trong mắt biếc

Anh phía tâm ước của em

Thuyền dâng đỉnh song”

(Say nắng).

Thơ tình của Linh, do đó, không chỉ là thơ tình, ngay từ bàiđầu trong tập Đồng tử (sinh năm 1980) đã là bản truyên ngôn: thơ là

sự hợp cẩn giũa tình yêu và sáng tạo, trong thống khổ và hạnh phúc

Linh tạo ra nhục cảm sáng tạo mà tình và chữ, nhục dục vàngôn ngữ hoà tan trong động thức tình yêu Nhục cảm sáng tạo từLinh, sẽ còn ngây thơ, quẫy động, đầy nước mắt, mãnh liệt khôngchịu nhượng bộ bất cứ một áp lực đạo đức hay chính trị nào

-Vi Thùy Linh thích sự “cô đơn” Chị vẽ ra trên khung giấyhình ảnh một nhà thơ độc mã trên con đường sáng tạo; thế nhưng chịcũng thường xuyên ca tụng sự hoà hợp của tâm hồn, của thể xác -theo cách mà nỗi cô đơn sẽ trở thành thù địch với nó.Vi Thùy Linh

“dám mới”, thậm chí sốt sắng cải tạo tinh thần của thi ca Dường nhưchị không viết cái gì khác mình Chị sống bằng chính con người thậtcủa mình trên trang giấy.Người đọc thấy ở Vi Thùy Linh có cái

“động” của một người thuộc thế hệ 8X, mới mẻ và hiện đại; có cáibuồn, cô đơn tạo nên phong thái của một nhà thơ; và cũng có cáinồng nàn, “dữ dội và dịu êm”, đầy nữ tính… Chính những nét tínhcách hòa trộn ấy đã tạo nên một ViLi độc đáo, một ViLi không lẫnvào đâu được

3)Tập thơ khAt,tập thơ đầu tay của Vi Thùy Linh:

Khát xuất bản lần đầu tiên vào tháng 1/1999 Nhà thơ Nguyễn

Việt Chiến nhận xét: "Với Khát vọng sống, Khát vọng yêu và Khát vọng Sáng tạo luôn tràn đầy trong tâm thế, cây bút trẻ này vượt lên bằng cá tính thơ của mình để cùng những nhà thơ trẻ hôm nay báo hiệu một ngày mới đang đến với thi ca đương đại Việt Nam" Còn khi đọc lại Vi Thùy Linh, nhà thơ Trần Đăng Khoa nhận xét: "Phải nói Vi Thùy Linh là người dũng cảm và tự tin Thơ chị có nội lực Chị vịn vào nội lực ấy mà đứng dậy trên hai chân của mình và sáng bằng nước mắt Đọc chị, ta luôn có cảm giác rợn ngợp như đang đứng trước một ngọn núi lửa vừa mới tuôn trào với một sức mạnh

không thể ngăn cản nổi" khAt là tập thơ đầu tay của VTL, gây một

tiếng vang lớn, mang lại cho tên tuổi VTL một vị trí đứng trong nền thi ca Việt Nam đương đại

Tuy nhiên, trong bài viết Văn chương trẻ - Rất cần chiều sâu

và tầm nhìn văn hóa, Trần Trọng Bình lại có cái nhìn khác về KhAt:

“Có thể thấy, trong thơ Vi Thùy Linh tuy sự chân thành, thậm chí

“cuồng nhiệt” thì có thừa nhưng lại thiếu và đánh mất sự đằm thắm, những dịu dàng, những tinh tế của con người (đặc biệt là người phụ

nữ Á Đông) trong lúc thụ hưởng những phút giây ngọt ngào nhất của yêu đương, của ái ân Ngoài ra sự “thiếu chiều sâu văn hóa” trong thơ Vi Thùy Linh còn thể hiện trong cách ứng xử trong tình yêu Trong tình yêu hay trong cuộc sống nói chung con người phải biết dung hòa giữa “cho” và “nhận”, trong sự “đòi hỏi hưởng thụ”

và đức hy sinh Có vẻ như thơ Vi Thùy Linh khi đề cập đến vấn đề này là thiên về “nhận” hơn là “cho”, thiên về đòi hỏi một chiều hơn

là sẵn sàng hy sinh…Vì vậy mà người đọc khó đồng cảm, khó nhớ, khó thuộc…”.

Một tác phẩm văn học vô vị, vô hồn thường không lay độngđộc giả, không làm họ để tâm, nghĩ ngợi về nó Nhưng phần đông

công chúng đã không “làm lơ” với KhAt của Vi Thùy Linh Đó dấu

hiệu thành công của tập thơ nói riêng và những thể nghiệm “cái tôi”mới mẻ nói chung của văn chương đương đại Việt Nam

II) Những đổi mới trong thơ Vi Thùy Linh thông qua tập

thơ KhAt

1) Những đối mới về nội dung thông qua từng đề tài cụ thể 1.1)Cái tôi cá nhân với nhiều sắc thái

1.1.1)Cái tôi phá chấp

Trong KhAt, Vi Thùy Linh rất biết cách “tự tỏa sáng để trở

nên lộng lẫy” Chị nói về thơ của mình, nói về tính cách của bản thânkhông ít hơn những lời phê bình về tác phẩm của chị

Khẳng định cái tôi, Vi Thùy Linh muốn khẳng định giá trị củabản thân Một cái tôi cá nhân đặc thù, không giống ai, không thểnhầm lẫn với bất cứ người nào:

Là mùa đầu cánh đồng Mẹ tôi sinh nở

Là cơn gió của đại ngàn Cha…

Khi bị gọi nhầm tên.

Tôi không nói gì.

Khi ai đó nói rằng, tôi giống người họ đã gặp

Em mãi mãi muốn anh xiết chặt

Đừng đánh thức em như trong truyện cổ

Em không thể mở mắt bởi tiếng khô khốc từ những hàm răng

va nhau

qua cái hôn quá vội

(Anh và thời gian)

Cái tôi này mạnh mẽ, thẳng thắn bộc lộ xúc cảm, niềm đam

mê trước người yêu để tâm hồn và thể xác họ sát lại gần nhau hơn

Đó là tình yêu xuất phát từ cái tôi chân thành, không hề tính toán nên

“tôi” chẳng có gì để phải xấu hổ hay ngại nói lên cảm giác của mình:

Anh là suy nghĩ của em mỗi ngày thức dậy

Anh là niềm vui và nỗi buồn, là những gì trong em đang có

Anh là đỉnh cao khát vọng dâng hiến

là hơi thở của em…

(Sóng)

Vi Thùy Linh quan niệm: “Viết thơ làm văn phải có “cảm xúc

và tư chất”, vì nhờ chúng mà mỗi người có cái giọng riêng” Nhân

vật “tôi” rất nhạy cảm và ý thức giá trị nghề nghiệp như một phầnlàm nên giá trị của bản thân:

- Tôi không bán chữ.

Tôi làm thơ

- Cô sống bằng gì?

- Viết báo.

- Tôi chẳng viết nổi một dòng thơ

Quên đi

Đếm tiền sướng hơn chứ!

- Tôi làm thơ để giải tỏa những mong đợi Con người tôi nếu trừ thơ, không còn là tôi nữa

(Nhà thơ và những đối thoại)

Lời “trần tình” trong thơ hoàn toàn nhất quán với những phát

biểu của tác giả trước báo chí: “Nghề nghiệp giúp tôi sống ổn… tôi

tự lực để tạo dựng tên tuổi trong thơ và thơ ca cũng giúp tôi tự lực trong cuộc sống” (…) Tôi không bao giờ nghĩ đến việc mình làm tiền với thơ Chỉ nghĩ đến việc đó thôi, tôi đã cảm thấy phản bội với mình với thơ… mục đích của tôi không phải biến thành ngôi sao, không phải để nổi tiếng, không phải để làm tiền”.

Cái tôi cá nhân trong thơ Vi Thùy Linh còn muốn thâu tóm cảthế gian vào mình Cho nên ở khía cạnh nào đó, có thể nói thơ củachị là tiếng nói “nữ quyền”,là khát vọng “bắn nát sự cam phận” vốn

đã ăn sâu vào tiềm thức của nữ giới

Cho nên độc giả thấy người phụ nữ trong thơ Vi Thùy Linhthường vượt lên trên mọi rào cản để chiếm lĩnh vùng yêu, thay đổithế giới Và cái tôi lúc này như một sự hóa thân, hòa quyện cùng vũtrụ để “tình yêu sinh ra con người”:

1.1.2) Cái tôi cô đơn

Buồn và cô đơn là hai trạng thái tinh thần phổ biến trong Thơmới (1932 - 1941) nhưng lại hiếm gặp trong thơ ca giai đoạn 1945 -

1975 Đến cuối thế kỷ XX, nỗi buồn và sự cô đơn của cái tôi cá nhânlại phục sinh trong thơ những cây bút trẻ, đặc biệt là trongtập KhAt của Vi Thùy Linh

Đầu tiên là cái cảm thấy lạc lõng, bơ vơ vì khôngtìm “tri âm” trong cuộc sống:

Khi bị gọi nhầm tên

Tôi không nói gì

Khi ai đó nói rằng, tôi giống người họ gặp

Em không tin có ngọn phồn linh và lời thiêng “Vừng ơi”

Em không thể nào lý giải!

Thơ là nỗi buồn trường cửu

(Những câu thơ mang vị mặn)

Đó còn là nỗi buồn và nỗi cô đơn trong hành trình tìm sự hoàn

mỹ, dẫu biết “hoàn mỹ” không bao giờ có thật:

Trong giấc mơ

Tim mãi kiếm tìm

Một vầng trăng không bao giờ khuyết

Một mùa trăng lênh đênh…

Hình như

Có nỗi buồn nằm nghiêng

Nơi bóng tối òa vỡ

(Không đề I)

Em chớp mi vào một cánh hoa tàn

Như chạm vào giới hạn

Giới hạn của sự trường tồn và vô vàn biến đổi

Giới hạn của ước mơ thực tại

Giới hạn của em với em…

(Tiếc nuối)

Có khi chúng đến từ thế giới hiện đại: vật chất thì đủ đầy, còntinh thần thì nghèo nàn, tẻ nhạt; lòng người lãnh đạm, thờ ơ:

Sự tiến hóa làm con người xa nhau hơn

Thậm chí ít có thời gian để cười và càng ít khóc

(Đôi mắt lửa Puskin)

Khi đã thấy nhiều sự đối lập, nghịch lý trên mặt đất này

Tôi không còn ngạc nhiên như hồi còn bé

Nhưng cảm thấy buồn khi nhiều người coi đó là tất yếu

(Tảng băng trôi)

Trong bài Nhà thơ và những đối thoại, đối với họa sĩ, thơ đượcđặt lên giá sách, thơ bị coi như một vật trang trí, một cái vỏ bề ngoài.Thơ không làm ra tiền, thơ trở thành thứ không có giá trị

Nỗi buồn còn đến từ cảm cảm giác bất lực trong việc níu giữbước đi tàn nhẫn của thời gian, bất lực nhìn những khoảnh khắc đẹpnhất của cuộc đời bình thản trôi qua:

Ta lo âu một ngày

Bàn tay nhăn nheo những sợi tóc bạc ngã gục

Những sợi tóc không thể mọc thêm không bao giờ đen được nữa

Màu trắng run lên

(Lặng lẽ)

Sợ nhịp đồng hồ

Người đàn bà rùng mình mỗi khi đêm nhào đến

(Lặng lẽ)

Thanh xuân sắp lìa xa

Những chiếc lá xác xơ gân như long mày quả phụ

Người đàn bà cầm tóc soi lên nắng

thấy-màu-lá-khô

(Thơ lá)

Những gam màu chết lặng

Tất cả bất lực

trước thời gian…

(Anh ơi! Mùa Đông)

Cái tôi cô đơn, buồn bã, lo âu từng xuất hiện trong Thơ mới(1932 - 1945) nhưng trong thơ Vi Thùy Linh vẫn mang một nội dungthẩm mỹ mới vì nó bộc lộ chân thật những suy nghĩ rất riêng của nhàthơ về cuộc sống, về con người, về thơ hôm nay

1.1.3) Cái tôi đa đoan:

Trong Gặp nhau cuối năm, Nguyễn Khải thố lộ: “Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn ngang bề bộn, bóng tối và ánh sáng, màu đỏ và màu đen, đầy rẫy những biến động, những bất ngờ, mới

thật là mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thả sức khai vỡ” Có thể

nói, hiện thực “ngổn ngang và bề bộn” đó tác động rất lớn đến ngườinghệ sĩ Ảnh hưởng của nó không chỉ thể hiện trong văn xuôi mà còn

cả trong thơ Qua tập thơ KhAt của Vi Thùy Linh, ta thấy một cái tôi

đang ngơ ngác, quẩn quanh giữa những nghịch lý:

Con người là nỗi đau!

Phá vỡ thuyết tương đối nhưng lại tin sự tương ứng

Đập nát đơn điệu, khuôn khổ của cũ kỹ, nhàm chán và cam chịu

Em tự làm mất đối xứng - bằng em

(Không thanh thản)

Trong cuộc sống thời bình ẩn chứa nhiều bất ổn Những giá trịxoay vần và đổi chỗ cho nhau: Đen và trắng, hy vọng và tuyệt vọng,tin tưởng và hoài nghi, lý tính và cảm tính, hạnh phúc và khổ đau,thành công và thất bại…

Con người sống trong bóng tối của hoài nghi Cái tôi Vi Thùy

Linh thể hiện trong KhAt là cái tôi đang mê mải đi tìm chân lý giữa

một hiện thực ngổn ngang và bề bộn Cái tôi “bập bênh”:

Bập bênh khóc-cười, bập bềnh số phận

Bập bênh cô đơn

…

Lẽ nào lại cân lên niềm vui và đau khổ

Cuộc đời làm sao đông đếm nổi

Bập bênh!?

Những buồn bã, cô đơn, sống hết mình cho tình yêu, tự khẳngđịnh bản thân mình thật ra chỉ là phương cách để tâm hồn đứng yên

trong bão tố Cái tôi trong KhAt là một cái tôi đối kháng với những

nghịch lý của cuộc đời, vin vào những giá trị thực như: tình yêu, tìnhthân, tình người… để đẩy lùi những giá trị ảo như tiền bạc, danhvọng, hợp đồng, bằng cấp… Ta thấy điều này thể hiện qua các

bài: Cứ đi đi, Giamilya!, Nửa đêm trò chuyện với cô Hồ, Tôi lắng nghe Van Gogh, Đôi mắt lửa Puskin, Gửi Exênhin, Tảng băng trôi…

Mượn những chi tiết trong tiểu thuyết của Ts Aimatov hoặctrong cuộc đời các nghệ sĩ nổi tiếng như Nguyễn Du, Hồ XuânHương, Van Gogh, Puskin, Êxênhin, Hêmingway… để khắc họacuộc sống hôm nay với những rối ren, lọc lừa, bội phản, nghi kỵ,chiến tranh, chết chóc:

Hỡi Hồ Xuân Hương, bây giờ ngày càng nhiều những người

cô đơn

Những người đàn bà đắp nguyên cả chăn mà vẫn lạnh

Sự ghen tuông, phản bội ghê gớm hơn thời Hồ Xuân Hương sống

Có những người coi cặp bồ là mốt

Bọn trẻ biết yêu quá sớm

Ly hôn trở thành chuyện bình thường

(Nửa đêm trò chuyện với cô Hồ)

Những tác phẩm để đời bị sao chép, bị lấy trộm và bán đấu giá

Không hết bức Chân dung tự họa người đàn ông một tai giá bao nhiêu?

Khi mà bây giờ hầu như mọi thứ có thể mua

Từ trinh tiết đến tình cảm hợp đồng và bằng cấp!

(Tôi lắng nghe Van Gogh)

Sự tiến hóa làm con người xa nhau hơn

Thậm chí ít có thời gian để cười và càng ít khóc

(Đôi mắt lửa Puskin)

Khi đã thấy nhiều sự đối lập, nghịch lý trên mặt đất này

…

và cừu Dolly ra đời không cần có cha

(Tảng băng trôi)

1.2) Tình yêu đối lứa với nhiều cung bậc

1.2.1) Tình yêu tận hiến và tận hưởng

Tình yêu là một đề tài không mới Trước Vi Thùy Linh, nhiều nhà thơ đã viết về tình yêu và để lại ấn tượng khó phai trong lòng người đọc Yêu đương là chuyện của muôn đời, chuyện của muôn

người Nhưng đọc KhAt ta vẫn thấy tình yêu rất mới Trên 2/3 nội dung của KhAt là dành cho tình yêu Nó trở thành tâm điểm của tập

Anh yêu của em

Em yêu anh cuồng điên

Ở đó, người đàn ông được tôn vinh trong hạnh phúc

Ở đó, người đàn bà luôn hiến dâng và chờ đợi

(Điều anh không biết)

Những gì em có

đều thuộc về anh

(Một mình tháng tư)

Mỗi người là một thế giới nhỏ

Em dâng anh thế giới của mình

(Không thanh thản)

Anh là suy nghĩ của em khi mỗi ngày thức dậy

Anh là niềm vui và nỗi buồn, là những gì trong em đang có Anh là đỉnh cao khát vọng dâng hiến

là hơi thở của em…

(Sóng)

Em yêu anh như yêu hơi thở

Vắng anh, em thở vào bàn tay, hơi thở có khói của nước mắt và

áp chặt bàn tay lên ngực Ngay cả trong góc khuất tâm hồn em cũng có anh

Em mãi mãi muốn anh xiết chặt

Đừng đánh thức em như trong truyện cổ

Em không thể mở mắt bởi tiếng khô khốc từ những hàm răng

va nhau qua cái hôn quá vội

(Anh và thời gian)

Sao anh không bế em ra khỏi cô đơn, ra khỏi những ngày dằng dặc nhớ

Sao anh không làm khô nước mắt em bằng môi anh

(Nói với anh)

Anh ở đâu

Mắt anh ngủ nơi nào

Có yêu nhau có thương nhau thì vượt đêm mà về