NÉT DỔI MỚI TRONG TIỂU THUYẾT "THỜI XA VẮNG" (LÊ LỰU)

Lê Lựu thời kỳ đổi mới” của tác giả Đỗ Hải Ninh, “Thời xa vắng” của Lê Lựu và tiến trình đổi mới văn xuôi Việt Nam của tác giả Thái Thị Mỹ Bình…3.Nhiệm vụ nghiên cứu Dựa vào đặc điểm th

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Lê Lựu là một trong những cây bút có đóng góp quan trọng đối với văn học ViệtNam thời kỳ đổi mới Khuynh hướng nhận thức lại hiện thực cùng với sự trở lại của cảm

hứng bi kịch trong “Thời xa vắng” và nhiều tác phẩm khác của ông đã góp phần đổi mới

tư duy tiểu thuyết nước ta Sự thành công của “Thời xa vắng” và những cuốn tiểu thuyết được dư luận chú ý như “Đại tá không biết đùa”, “Chuyện làng Cuội”, “Sóng ở đáy sông”, “Hai nhà”… không những khẳng định được phong cách văn của Lê Lựu mà còn

ghi dấu ấn đậm nét tên tuổi nhà văn trong quá trình vận động của tiểu thuyết Việt Namđương đại

Kể từ sau năm 1975, văn học Việt Nam đứng trước nhu cầu mở rộng hơn nữa trongviệc phản ánh mọi mặt cuộc sống đa dạng và phức tạp Khuynh hướng sử thi và cảmhứng lãng mạn nhạt dần và được thay thế bởi cảm hứng đời tư, thế sự Các vấn đề vềcuộc sống, giá trị đạo đức, ý thức dân chủ, về cái tôi… đã trở thành chủ đề nổi bật khiếncho văn học càng đổi mới mạnh mẽ Người ta hình dung lại con người, thay đổi cáchmiêu tả, sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu mới… Trước thực tế đầy biến động của lịch sử,

tiểu thuyết “Thời xa vắng” của Lê Lựu ra đời như một bức tranh sinh động, khắc hoạ

chân thực những tháng ngày đất nước trong một thời đã qua Tìm hiểu tác phẩm trên, ta

sẽ hiểu thêm về thể loại tiểu thuyết của một thời kỳ văn học sôi động Đồng thời qua đóhiểu được những đóng góp của nhà văn cho nền tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Lê Lựu với những sáng tác của mình đã góp phần quan trọng vào công cuộc đổimới văn học Những sáng tác của ông thu hút sự chú ý của nhiều đọc giả và các nhà líluận, phê bình Đã có nhiều bài viết đăng trên các báo, tạp chí nghiên cứu về Lê Lựu, các

sáng tác của ông nói chung và tiểu thuyết “Thời xa vắng” nói riêng Tiêu biểu có một số bài viết như: “Lê Lựu” – trích Chân dung và đối thoại của Trần Đăng Khoa,“Tiểu thuyết

Lê Lựu thời kỳ đổi mới” của tác giả Đỗ Hải Ninh, “Thời xa vắng” của Lê Lựu và tiến trình đổi mới văn xuôi Việt Nam của tác giả Thái Thị Mỹ Bình…

3.Nhiệm vụ nghiên cứu

Dựa vào đặc điểm thể loại tiểu thuyết và các tác phẩm, trong đề tài này chúng tôigiới thiệu về tiểu sử, sự nghiệp sáng tác cũng như phong cách nghệ thuật, những cách tânđổi mới trong tiểu thuyết của Lê Lựu Chúng tôi cũng cố gắng chỉ ra những chuyển biến

về quan niệm con người, những trăn trở tìm tòi cả về phương diện nội dung và hình thứcnghệ thuật trên trang viết của nhà văn Lê Lựu Đề tài sẽ không đi vào toàn bộ tác phẩm

của ông mà chỉ tập trung vào một tác phẩm tiêu biêu của thời kỳ đổi mới, đó là: “Thời xa vắng”(1986) và cũng chỉ chú trọng khắc họa những nét mới, nét độc đáo của Lê Lựu thể

hiện trong tiểu thuyết

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong công trình này, chúng tôi sử dụng một số phương pháp chủ yếu sau:

Chương hai: “Thời xa vắng” – tiểu thuyết tiêu biểu cho khuynh hướng đổi mới

của Lê Lựu.

Phần nội dung

Chương một: Lê Lựu - người lính xung kích trong trận đánh mở đường ngoạn mục đổi mới văn chương đương đại Việt Nam

1.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Lê Lựu

1.1.1 Cuộc đời Lê Lựu

Lê Lựu sinh ngày 12 tháng 12 năm 1942 tại một làng ngoài đê sông Hồng, xã TânChâu, huyện Khoái Châu (nay là Châu Giang) tỉnh Hưng Yên Xã Tân Châu là một vùngquê nghèo, đến nỗi cả những vụ lúa thường không đủ để nuôi người, người dân phải

trồng thêm củ dao, củ đốt để chống đói tháng ba Câu ngạn ngữ xưa “Oai oái như phủ Khoái xin tương” đủ để chúng ta hình dung về cái nghèo của cả vùng quê ấy Hơn nữa

làng quê của Lê Lựu nằm bên đê sông Hồng trước đây chưa được trị thủy, vào mùa mưathường bị ngập lụt lớn

Lê Lựu sinh ra từ một làng quê của cái nghèo đói, làng quê của ông khá điển hìnhcho những làng quê ở tỉnh Hưng Yên Có lẽ vì thế mà hình ảnh đói nghèo của quê hươngthường xuyên xuất hiện trong tác phẩm của ông

Lê Lựu sinh ra trong một gia đình nhà Nho và cha ông thuộc thế hệ thứ năm củadòng họ khoa cử nên Lê Lựu được học trường huyện tại thị trấn Khoái Châu Là controng một gia đình có tám anh em, năm người đã chết trong nạn đói 1945, Lê Lựu đã trảiqua thời niên thiếu đầy gian nan và khổ cực Năm mười tuổi ông đã phải lấy vợ Từ nămlớp một cho đến năm lớp bảy ông phải dậy nấu cháo rồi mới đi học, khi đi học ông phải

đi bộ suốt mười cây số đến trường học của huyện Là một con người thông minh, họcgiỏi, từ nhỏ ông đã ý thức vai trò của việc học, nhưng cái nghèo, cái đói vẫn cứ đeo bámgia đình ông, vậy nên ông không thể tiếp tục việc học của mình

Năm 1959, từ phủ Khoái Châu, Lê Lựu lên đường nhập ngũ Ở trong quân ngũ, LêLựu vẫn tiếp tục học bổ túc và tốt nghiệp Trung học phổ thông Trong thời gian này, Lê

Lựu bắt đầu viết văn Từ tinh thần đam mê học tập của mình cộng với môi trường rènluyện có tính kỷ luật cao mà con đường thành công của ông đã bắt đầu từ đây Năm 21

tuổi, ông viết tác phẩm đầu tay là “Tết làng Mụa” (năm 1964), và được đăng trên tạp chí

Văn nghệ Quân đội năm 1964

Nền văn học chống Mỹ đã sản sinh ra một thế hệ nhà văn - chiến sĩ, hay nói mộtcách hình tượng là một thế hệ “nhà văn mặc áo lính” Đó là “đặc sản” của những nền vănhọc phát triển trong cách mạng và chiến tranh Lê Lựu là một gương mặt, một chân dungsáng rỡ trong thế hệ nhà văn này Ông nhập ngũ sớm, từng làm phóng viên Báo Quân khu

Ba, sau đó là phóng viên mặt trận 559, từng lăn lộn ở chiến trường máu lửa với tư cách

một người lính văn hóa… Có thể nói dân tộc, nhân dân và thời đại đã “kê chỗ đứng” cho

người cầm bút như Lê Lựu và đồng nghiệp cùng trang lứa với ông Lịch sử văn học hiệnđại Việt Nam nhất thiết phải ghi chép, đánh giá công lao của thế hệ nhà văn trưởng thànhtrong kháng chiến chống Mỹ như Lê Lựu Dẫu biết rằng một cánh én không làm nên mùaxuân, nhưng nếu thiếu đi một cánh én thì mùa xuân thể nào cũng sẽ hao khuyết!

Nhà văn Lê Lựu, là nhà văn ưu tú trong các sáng tác văn xuôi Khởi nghiệp là nhàbáo nhưng lại thành công trong lĩnh vực văn chương Con đường trở thành nhà văn củaông cũng trầy trật không kém như khi đến với công việc làm báo Cuộc đời ông là mộttấm gương về nhân cách, độc đáo, mạnh mẽ, luôn chiến đấu trước cái xấu cái ác và sự trìtrệ trong tiến trình phát triển của xã hội tiến bộ

Lê Lựu xuất thân từ nông thôn, nhưng đó không phải là điều đặc biệt mà cái đặcbiệt hơn là cả cái chất nông thôn ấy nó đã thể hiện rất rõ, rất đặc trưng của con người của

Lê Lựu từ hình dáng đến nhân cách “Trông anh nhuồm nhoàm, lượm thuộm và lúc nào cũng tốt cả, nhếch nhác như một gã thợ cày vừa từ một thửa ruộng ngàu bùn nào đó bước lên Gương mặt, đầu tóc, quần áo và toàn bộ con người anh đang tỏa ra mùi bùn đất, mùi nắng gió, bụi bặm của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng Con người ấy có

“đắp” com lê, cà vạt, mũ phớt, kính gọng vàng, giày mô-ka, nghĩa là tất cả những trang

bị, những phụ tùng tối tân nhất của đời sống đô thị, thì trông anh cũng chẳng ra trí

thức, cũng chẳng ra người thành phố”, “Lê Lựu như viên gạch sỉ hay nói một cách đúng hơn – như một tảng đá hộc mà đồng bằng Bắc Bộ đã đúc nên Cái chất quê kiểng đặc sịt này là cái duyên của Lê Lựu, cũng là cái Lê Lựu hơn người Tiếp xúc với anh người ta mến ngay Mà đâu phải chỉ mến, còn “mê” nữa Lê Lựu thông minh, hóm hỉnh, nói chuyện có duyên và có sức lôi cuốn Người nghe như bị bỏ bùa, bị thôi miên, bị đánh huốc lú” (Thời xa vắng, Nhà xuất bản Hội Nhà văn).

Có lẽ vì gắn bó đặc biệt với nông thôn, với quê hương nên trong những tiểu thuyết,truyện ngắn của ông, nhân vật đều là những người thân trong gia đình, làng xóm với bốicảnh làng quê thân thuộc Lê Lựu đã xây dựng nên những nhân vật điển hình trong vănchương Việt Nam cuối thế kỷ XX, đầy ám ảnh trong tâm trí người đọc và đó luôn là

những “anh nông dân gốc rạ” như Giang Minh Sài (Thời xa vắng), Núi (Sóng ở đáy sông)…

1.1.2 Sự nghiệp sáng tác của Lê Lựu

Lê Lựu là một trong những nhà văn tiêu biểu của nền văn xuôi Việt Nam thời kỳđổi mới Ông đã đóng góp vào nền văn học nước nhà hàng chục tác phẩm có giá trị, gồm

cả truyện ngắn và tiểu thuyết … Là một nhà văn quân đội đã “thử bút” trên nhiều thểloại như: báo chí, phóng sự, bút kí, tiểu thuyết, truyện ngắn … Nhưng cá tính sáng tạocủa Lê Lựu chủ yếu in đậm trong thể loại tiểu thuyết Không khí đổi mới tư duy trongsáng tạo nghệ thuật đã hướng ngòi bút Lê Lựu đi sâu vào cảm hứng thế sự đời tư, thấmđẫm nhân tình, thế thái và thân phận cá nhân thông qua tình yêu, hôn nhân, mối quan hệcủa con người với con người, giữa con người với hoàn cảnh xã hội trong những thăngtrầm của lịch sử, những chuyển biến của thời đại

Sáng tác của Lê Lựu có nhiều đóng góp mới cho tiến trình đổi mới văn học Nhàvăn đã xác lập cho mình một chỗ đứng vững chắc trên văn đàn bằng các tác phẩm như:

+ “Mở rừng” (1976)

+ “Thời xa vắng” (1986)

+ “Chuyện làng Cuội” (1991)

+ “Sóng ở đáy sông” (1994)

+ “Người cầm sung” (1970)

+ “Truyện ngắn Lê Lựu” (2003).

Lê Lựu là một trong số hiếm hoi những nhà văn thế hệ chống Mỹ vinh dự đượcnhận giải thưởng Nhà nước về Văn Học Nghệ Thuật (2001) với cụm tác phẩm:

+ “Người cầm sung” (1970) – giải nhì báo Văn nghệ;

+ “Mở rừng” (1976);

+ “Thời xa vắng” (1986) - giải A Hội Nhà văn Việt Nam;

Với một tài năng văn chương của mình kết hợp với ngòi bút linh hoạt cũng đã có

khả năng “thâm canh” tác phẩm của mình.“Thời xa vắng”, “Sóng ở đáy sông” đã được chuyển thể thành kịch bản phim mà tiêu biểu là tiểu thuyết “Thời xa vắng” đã được đạo

diễn Hồ Quang Minh của hãng phim Giải phóng dựng thành phim truyện nhựa và ra mắtcông chúng năm 2004

1.2 Phong cách nghệ thuật của Lê Lựu

1.2.1.Là nhà văn luôn có ý thức cách tân nghệ thuật

Trong nhiều tác phẩm khác nhau, ở nhiều góc độ khác nhau, các nhà nghiên cứuđều thống nhất rằng, Lê Lựu luôn có ý thức cách tân nghệ thuật Ông không bao giờ bằnglòng với lối viết mòn cũ Ở mỗi tiểu thuyết của ông, người đọc đều có thể nhìn thấy sựcách tân của nhà văn, đặc biệt là sự đổi mới hình tượng người trần thuật và kết cấu lờivăn trần thuật Ý thức cách tân đã thực sự trở thành nhu cầu, đó là động lực thôi thúc để

Lê Lựu không ngừng tìm tòi và thay đổi ngòi bút sáng tạo của mình Sáng tác của ôngđem đến cho văn đàn những quan niệm, những hình thức nghệ thuật mới mẻ, hấp dẫn

1.2.2 Nhà văn chuyên viết về đề tài nông thôn

Với Lê Lựu, ở cả truyện ngắn và tiểu thuyết, người đọc đều dễ dàng nhận ramiền đất quen thuộc của nhà văn là làng quê, đồng bãi, với dòng sông, con đê làng,luống khoai, vồng cải Lê Lựu viết về nông thôn bằng sự thông hiểu và những âu lo

về sự biến đổi từng ngày ngay trong từng ngôi nhà, từng thửa đất Sự quan sát tinh tếcộng với vốn sống phong phú về nông thôn và khiếu hài hước đã đem lại cho tiểuthuyết của ông nhiều chi tiết rất "đắt" Chẳng hạn đoạn viết về buổi họp gia đình, bữa

cơm khi nhà có khách hay đám ma ông đồ… trong “Thời xa vắng” được miêu tả sống

động và hài hước Nếp sống của “người nhà quê” theo chân nhân vật vào tiểu thuyếtcủa Lê Lựu thật ấn tượng, như cách biểu lộ tình cảm qua lời chào mời rối rít, chộp taylắc lắc, hay thói quen sống tuềnh toàng, ăn uống xì xoạp, ăn xong ngồi xỉa răng nhanhnhách, hoặc như việc tiết kiệm kiểu dồn lẫn các thức ăn thừa vào nhau để dành chobữa sau Nhà văn thấy ở đó là cái hồn nhiên chất phác của người dân quê khác biệt rõrệt với lối sống thị thành Ông viết về nông thôn với tình cảm tha thiết của người đãsinh ra và lớn lên nơi đây có cả niềm khắc khoải về cuộc sống và số phận những ngườiquê đã “nhuốm bụi” phố phường Và ông không thể không thừa nhận rằng tư duy làng

xã, tâm lý tiểu nông đã cản trở đáng kể đời sống của họ, nhất là khi họ cố gắng để hoànhập với nếp sống thành thị

Thông qua đó ông tái hiện lại một thời thiếu thốn và khó khăn của người dân quêthời kì trước đổi mới bằng thái độ phê phán và cảm thông sâu sắc Ông nhìn thấy nhữngbất hợp lý trong cơ chế xã hội bao cấp khiến người dân cơ cực Cái cơ chế xã hội mà ýthức cá nhân bao giờ cũng đặt sau tinh thần tập thể, những con người chỉ tôn sùng ý chí,

dùng ý chí chủ quan áp đặt người khác, không ai được phép vượt khỏi “cái khuôn đúc sẵn”

1.2.3.Nhà văn ý thức được trách nhiệm nghề nghiệp

Văn của ông không phải là kiểu văn dễ dãi, quen thuộc, đọc qua một lần có thể hiểuhết các tầng nghĩa Mỗi lần tiếp xúc là một lần tìm thấy thêm một vấn đề nào đó - nhữngvấn đề mà nhà văn giấu kín trong lời văn của mình.

Nói như Trần Đăng Khoa “Lê Lựu biết cuốn hút người đời bằng một thứ văn không nhạt Ngay cả những truyện xoàng người đọc vẫn thu lượm được một cái gì đấy, có khi là một chi tiết, một đoạn tả cảnh hay một nét phát họa tính cách nhân vật” Hay như Đinh Quang Tốn cho rằng “anh chàng nhà quê” có một sức hút vô hình bằng một lời văn mang phong cách riêng : “văn anh không rành rẽ, không mạch lạc nhưng có chất gì đó ở bên trong”.

Suốt cuộc đời sáng tác, Lê Lựu luôn viết về những điều mình chiêm nghiệm, nhữngđiều mắt thấy tai nghe, để từ đó, bằng lối văn tự nhiên, trong sáng của mình ông để lạicho đời những tiểu thuyết đáng để người đọc suy ngẫm

1.2.4 Nhà văn của lối hành văn tự nhiên và chất giọng giễu nhại

Các tiểu thuyết của ông đều hay sử dụng lớp ngôn ngữ tự nhiên, rất gần gũi với lờinói thường ngày Nhiều khi đọc cả đoạn, cả trang cứ thùng thình mà người đọc vẫn thích,

“không ai chê vì người ta biết đấy là văn tự nhiên của anh chứ không phải anh làm văn

mà chê anh về văn phạm”.

Bằng chất giong giễu nhại, nó đơn giản chỉ là thuật lại những chuyện “thật như đùa”

mà đã có thể tạo ra hình tượng đầy ám ảnh Nhờ thế mà lời văn ông khi như bông đùa,lúc lại xót xa, chì chiết như giễu nhại, đem lại cho người đọc tiếng cười chua xót

1.3 Những nét đổi mới trong sáng tác của Lê Lựu

1.3.1 Khuynh hướng nhận thức lại hiện thực

Có thể nói rằng, với văn học thời kì đổi mới, Lê Lựu là một trong những ngườiđầu tiên nhìn nhận hiện thực đời sống xã hội một cách tỉnh táo và khách quan Các tiểu

thuyết của Lê Lựu cho thấy sự phản ứng đối với quan niệm duy ý chí một thời, cái thời

mà với lối tư duy bảo thủ và thói vị kỷ, những kẻ nhân danh gia đình, đoàn thể có thể

áp đặt suy nghĩ của mình cho người khác Lê Lựu nhận thức rất rõ điều đó và ông tỏthái độ phản ứng khá mạnh mẽ qua việc tái hiện mâu thuẫn giữa các thế hệ Với đại tá

Hoàng Thủy trong “Đại tá không biết đùa”, để rèn luyện con, ông đã yêu cầu công an

huyện cho Tùy đi tập trung cải tạo, tự xin hoãn đi học đại học ở nước ngoài để làmcông nhân, bắt con phải từ bỏ tình yêu với cô gái đã từng yêu một người khác vì cho

rằng “người ta đã bỏ được người thứ nhất cũng dễ dàng bỏ đến người thứ một trăm” Cũng như người bố của Núi trong “Sóng ở đáy sông”, đến chết vẫn không thay đổi

cách nghĩ về đứa con của mình Lạnh lùng và vô cảm, không chấp nhận đứa con mắc

lỗi, đứa con “loại hai”, ông dồn nó vào tình thế phải tự kiếm sống Ông đẩy trách

nhiệm giáo dục con cho xã hội, chuẩn bị mọi tình huống để không ai có thể chê trách,pháp luật không thể ràng buộc, nhưng đó là cách ứng xử phi nhân tính

Trong tiểu thuyết Lê Lựu, những nhân vật “quyền huynh thế phụ” ấy đại diện

cho ý chí một thời Thời mà ý thức cá nhân bao giờ cũng được đặt ở đằng sau tinh

thần tập thể Cá thể không được phép tồn tại mà chỉ có hoạt động của “tổ tam tam”,

đoàn thể, hợp tác xã Ở đó có những con người chỉ tôn sùng ý chí, dùng ý chí chủ

quan áp đặt người khác, không cho phép ai vượt khỏi “cái khuôn đã đúc sẵn” Chủ

nghĩa duy ý chí đã triệt tiêu bao nhiêu khát vọng chính đáng của con người Điều nàythực ra không phải chỉ có trong tiểu thuyết Lê Lựu mà còn được nói tới trong nhiều tácphẩm khác cùng thời

Trong hầu hết các tiểu thuyết của mình, Lê Lựu chỉ ra rất rõ quan niệm, lối tưduy duy ý chí đã trở thành sợi dây trói buộc đời sống tinh thần con người gây ra bikịch cho mỗi số phận Nhà văn thấy được sự thất bại của lối tư duy cực đoan đó và dứtkhoát phủ nhận Bằng sự đối thoại với những quan niệm, lối tư duy của một thời, cáctiểu thuyết của Lê Lựu đã đóng góp vào sự hình thành khuynh hướng nhận thức vàđánh giá hiện thực của tiểu thuyết thời kỳ đổi mới

Nguyên Ngọc trong bài thuyết trình về văn học Việt Nam nhắc đến trào lưu Đổi

mới với biểu hiện trước hết là "phơi bày cái tiêu cực, mô tả và tố cáo nó", nhiều nhà

văn đã tham gia tích cực vào trào lưu này, trong đó có Lê Lựu Vậy phải chăng conđường mà Lê Lựu và các nhà văn đổi mới đang đi chỉ là dẫm lên lối cũ của các nhàvăn hiện thực chủ nghĩa? Thực ra, nếu đặt toàn bộ các tác phẩm văn học có nội dung

"phơi bày" đó và tác phẩm của các nhà văn hiện thực 1930-1945 dưới một cái nhìn bao

quát sẽ thấy được tiến trình vận động với những nỗ lực đổi mới không chỉ ở bề mặt mà

cả ở chiều sâu Không chỉ là sự mở rộng phạm vi hiện thực được phản ánh, không chỉ

là sự tiếp nhận kỹ thuật hiện đại mà còn là tư duy mới mẻ về đời sống

Tiểu thuyết Lê Lựu mở ra một hiện thực sống động nhưng hết sức phức tạp Qua

số phận của nhân vật, nhà văn tái hiện một cách chân thật nhất gương mặt lịch sử vàđời sống xã hội Ông giúp cho chúng ta nhìn sâu vào mọi ngóc ngách của cuộc sốngnông thôn trước những thay đổi lớn như cách mạng, chiến tranh, cải cách ruộng đất,hợp tác hóa Tiểu thuyết Lê Lựu toát lên được không khí thời đại, đó là khí thế bừngbừng của công cuộc cải tạo xã hội, là tinh thần cách mạng nhiệt tình của nhiều tầnglớp, nhiều thế hệ Nhưng bên cạnh những thành quả đạt được, những khẩu hiệu, thànhtích còn có cả sự ấu trĩ, có cả cay đắng và thất bại, cả những bất hạnh và ngang trái màtrước đó người ta chưa nói hết ra, chưa thể đi đến tận cùng

Tiểu thuyết gắn bó với đề tài nông thôn từ “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, “Bước đường cùng” của Nguyễn Công Hoan, “Vỡ đê” của Vũ Trọng Phụng, cho đến “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường, “Bến không chồng” của Dương

Hướng, đã đi những chặng đường dài Lê Lựu cũng góp cho văn đàn nhiều bức tranhnông thôn sinh động Nhà văn thấy ở đó là cái hồn nhiên chất phác của người dân quêkhác biệt rõ rệt với lối sống thị thành Ông viết về nông thôn với tình cảm tha thiết củangười đã sinh ra và lớn lên nơi đây có cả niềm khắc khoải về cuộc sống và số phận

những người quê đã “nhuốm bụi” phố phường Và ông không thể không thừa nhận

rằng tư duy làng xã, tâm lý tiểu nông đã cản trở đáng kể đời sống của họ, nhất là khi

họ cố gắng để hoà nhập với nếp sống thành thị

Bên cạnh đó, hiện thực đời sống thành thị thời hậu chiến với những vấn đề gai

góc cũng được ngòi bút Lê Lựu quan tâm khai thác Nếu như ở phần hai của “Thời xa vắng”, quãng đời bi kịch tiếp theo của Sài đã cho thấy phần nào mặt trái của cơ chế quan liêu bao cấp, sự phức tạp xô bồ nơi phố phường thì ở “Hai nhà” phạm vi và cấp

độ phản ánh hiện thực được mở rộng, nâng cao hơn Tái hiện lại một thời thiếu thốn vàkhó khăn, Lê Lựu nhìn thấy những bất hợp lý trong cơ chế xã hội Nhà văn khái quát hóa lối sống thực dụng, ích kỷ đang dần hình thành Đó còn là sự tấn công mạnh mẽ từbên ngoài vào “tế bào” gia đình làm tan rã môtip gia đình truyền thống Bằng cái nhìn sắc sảo, ráo riết, Lê Lựu phân tích, lý giải những biến động của đời sống xã hội, sự tác động đến số phận con người Không chỉ phê phán sự tha hóa, cái xấu xa, ông cảm nhận thấm thía những lầm lẫn, hạn chế của cả một thời Nhận thức quá khứ và thực trạng đời sống, tiểu thuyết Lê Lựu còn có khả năng dự báo xu thế phát triển tất yếu và

những đổi thay trong xã hội Có thể nói đây là sự khởi đầu của dòng văn học “tự vấn”,

một hướng đi mới của tiểu thuyết nước ta mà trước đó chưa có

1.3.2 Sự trở lại của cảm hứng bi kịch

Lê Lựu bắt đầu cầm bút với thể loại truyện ngắn, cho đến những năm 80, tập

hợp những sáng tác của Lê Lựu từ “Người cầm súng”, “Phía mặt trời”, đến “Người

về đồng cói” đã “định hình” một cây bút văn xuôi khá rõ nét khiến người ta có thể nói đến "chất Lê Lựu tương đối ổn định" Cuốn tiểu thuyết đầu tay “Mở rừng” được viết

trong những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước khắc hoạ đậm néthình ảnh những con người lý tưởng, những nhân vật anh hùng Điều đáng ghi nhận là

ở cuốn tiểu thuyết này nhà văn đã hướng tới số phận của cá nhân trong chiến tranhbằng một tư duy khá mới mẻ: hầu như nhân vật nào cũng có đau khổ mất mát riêng.Nhưng tất cả những khổ đau, mất mát ấy chủ yếu để tô đậm sự khốc liệt của chiếntranh Xu hướng làm mờ nhạt bi kịch cá nhân là đặc điểm chung của văn học thời kỳ

kháng chiến “Mở rừng” cũng vậy Nhưng Lê Lựu đã khai thác yếu tố bi kịch trong số

phận mỗi cá nhân bằng những phân tích khá kỹ với cách nhìn không đơn giản, phiếndiện

Tiểu thuyết Lê Lựu ở chặng đường tiếp theo, với khởi đầu là “Thời xa vắng”, lấy

cảm hứng bi kịch cá nhân làm đối tượng đã đem lại cho người đọc hứng thú suy nghĩ,chiêm nghiệm về cuộc sống Thực ra vấn đề bi kịch cá nhân đã từng là nguồn cảmhứng lớn của văn học nhân loại, nhưng suốt một thời gian dài, hầu như nó chỉ thấpthoáng xuất hiện trong văn học của ta Bởi vậy, không thể phủ nhận vai trò đi đầu của

Lê Lựu đối với sự trở lại của cảm hứng bi kịch nhân văn trong giai đoạn văn học mới.

Nếu như ở tiểu thuyết Ma Văn Kháng bi kịch thường xảy ra từ những mối quan

hệ xã hội như giữa các thế hệ trong gia đình (Mùa lá rụng trong vườn), đối với đồng nghiệp trong quan hệ công việc (Mưa mùa hạ, Đám cưới không có giấy giá thú, Ngược dòng nước lũ), thì với tiểu thuyết Lê Lựu, phạm vi hiện thực nhỏ hẹp hơn, bi kịch thường ở ngay trong bản thân mỗi cá nhân Trong “Đại tá không biết đùa” ta có

thể thấy được bi kịch của sự lầm lạc qua hình tượng đại tá Hoàng Thuỷ Ông đã sailầm từ quan niệm đến phương pháp giáo dục con cái (muốn con phải sống theo cáchcủa mình, nghĩ giống như mình) nhưng con trai ông dù làm theo ý ông mà vẫn đeođuổi những ý định riêng Ông đã tự đánh mất đứa con trai duy nhất, cái chết của con

ông là lời kết án chính ông Ở “Hai nhà”, bi kịch của nhân vật Tâm tuy có chỗ giống

Sài là đánh mất bản thân, song ở một góc độ khác, là bi kịch bị phản bội Tâm càngchăm sóc, nín nhịn vợ thì cô ta càng lăng loan Anh càng tin tưởng, thân thiết vớingười hàng xóm thì càng tạo cơ hội cho ông ta ngoại tình với vợ anh, kết cục hai đứacon mà anh dốc lòng chăm bẵm đều không phải con đẻ của Tâm Cay đắng hơn, đứacon của một người bạn thân đã chết oan trong trò gian dâm của vợ anh Câu chuyện

“Chuyện làng Cuội” bắt đầu từ cái chết thảm thương của bà cụ Đất, người phụ nữ cả

cuộc đời là chuỗi bi kịch, bi kịch bởi quá giàu yêu thương Hiền lành như đất, câmlặng hy sinh, chịu đủ mọi điều tiếng nhục nhã cho đến tận sau khi chết

Có thể thấy trong hầu hết các tiểu thuyết của mình, Lê Lựu đều quan tâm tớinhững số phận bi kịch không chỉ do nguyên nhân khách quan mà bắt nguồn từ chínhtính cách nhân vật Với sự đồng cảm sâu sắc, Lê Lựu đã nhìn thẳng vào những đaukhổ, bất hạnh của con người, những bi kịch đời thường đầy rẫy trong cuộc sống này

Không nhằm mục đích chỉ ra giải pháp để giải quyết bi kịch nhưng ông đã giúp ngườiđọc ý thức hơn ý nghĩa cuộc sống và sống có trách nhiệm với chính mình.

Đi tìm căn nguyên của những bi kịch, Lê Lựu đã phân tích khá sắc sảo tính cáchcác nhân vật Rất nhiều nhân vật trong tiểu thuyết Lê Lựu là những người đàn ông hèn

đuối, nhu nhược Dù thông minh giỏi giang như Sài (Thời xa vắng), dù nhiệt tình, hăng hái như Tâm, hiểu đời, sâu sắc như Địa (Hai nhà), hay khôn ngoan, lọc lõi như Hiếu (Chuyện làng Cuội) họ đều thiếu sự "đàng hoàng, dứt khoát, một sự quyết đoán đầy bản lĩnh" của người đàn ông Họ dễ dàng bị lừa dối, bị phản bội trong tình cảm.

Những con người đó có thể có vị trí, được tôn trọng trong xã hội nhưng trong vai tròngười chủ gia đình thì họ chịu sự sai khiến, coi thường của vợ, bị vợ ngang nhiên

"cắm sừng" Có thể thấy thế giới nhân vật của tiểu thuyết Lê Lựu khá ấn tượng với hai

đối cực: một bên là những người vợ trẻ đẹp quyền uy, khát khao yêu đương mãnh liệt,một bên là những anh chồng cục mịch, cúc cung tận tuỵ Trong tiểu thuyết Ma Văn

Kháng, những nhân vật trí thức như Tự (Đám cưới không có giấy giá thú), Khiêm (Ngược dòng nước lũ), Luận (Mùa lá rụng trong vườn) luôn tinh tế, sâu sắc trong cảm

nhận đời sống, quan sát và phân tích cuộc sống kỹ lưỡng Nhân vật của Lê Lựu thì tráilại, thường là những người đàn ông thô kệch và giản đơn trong lối sống hàng ngày, cảtin, thậm chí mù quáng trong tình cảm Lê Lựu cũng có những trang viết về đòi hỏiđược yêu chiều, khát khao được thoả mãn cả về thể xác và tinh thần của người đàn bà

thành phố như Châu (Thời xa vắng), như Linh Anh (Hai nhà), những nhân vật gợi đến

hình ảnh bà Bôvary trong văn học Pháp Thực ra ở một hướng nhìn khác, có thể thấycuộc sống của những người phụ nữ đó cũng là những tấn bi kịch khi phải ghép tạm bợđời mình vào một mảnh đời hoàn toàn khác, ngày càng cách biệt, phải che giấu khátkhao thực sự của mình bên trong lớp vỏ nanh nọc, quá quắt

Bi kịch trong tiểu thuyết Lê Lựu thường không nảy sinh từ mâu thuẫn gay gắt giữa thiện ác, xấu tốt mà từ chính bản thân nhân vật Lôgic nhân quả ở đây là tính cáchquyết định số phận Và đúng như tính chất của bi kịch, đó là những mâu thuẫn không

thể giải quyết Cùng với hàng loạt các tác phẩm có cảm hứng bi kịch cùng thời (Mùa

lá rụng trong vườn, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Đám cưới không có giấy giá thú, Những thiên đường mù, ) những bi kịch trong tiểu thuyết Lê Lựu đặt ra nhiều

vấn đề có ý nghĩa sâu sắc về số phận con người, giúp con người nhận thức về cuộc sống của mình rõ hơn

1.3.3.Những hiệu ứng nghệ thuật

Xoáy sâu vào bi kịch tự thân của con người, nhà văn tập trung khai thác nhữngmâu thuẫn, những xung đột gây hiệu ứng tâm lý mạnh mẽ ở người đọc Có thể coi đây

là một thành công của nghệ thuật tiểu thuyết Lê Lựu

Lê Lựu không chỉ có nhiều cách tân trong lối viết, nỗ lực của ông chủ yếu thểhiện ở việc khai thác cốt truyện Tiểu thuyết Lê Lựu hấp dẫn người đọc ở sự dồn đẩytình huống truyện, khi kéo căng khi lại nhẩn nha kích thích xúc cảm yêu ghét của độc

giả Tiểu thuyết “Sóng ở đáy sông” tập trung khai thác sự tương phản giữa ý chí lạnh

lùng, thái độ bất biến của người cha trước những biến động của thời đại và thế giớitâm hồn của những đứa con Vợ chết, ông tuyên bố cắt khẩu phần lương thực mà khicòn sống người vợ đã đong thêm cho các con, đứa nào học đúp thì tự nuôi lấy thân

Khi "ngã ngửa" ra là Núi đã bỏ học để kiếm sống nơi bến tàu, có liên quan đến những

kẻ gian, ông lập tức từ mặt để hắn không thể làm ô danh ông Từ đó, ông vô cảm trướcbất kỳ một sự kiện nào của cuộc đời hắn, thậm chí còn viết đơn xin toà án nâng mức

án của hắn thành tù chung thân Tính cách người bố đã tác động sâu sắc đến tình cảm

và thái độ người đọc, giúp họ tìm thấy căn nguyên tội lỗi bằng sự phán xét tỉnh táo

Hiệu ứng tâm lý trong “Hai nhà” là cách mở dần từng ô cửa để thấy được thực chất

“ngôi nhà” bên trong, mỗi cánh cửa hé mở là mỗi lần thôi thúc sự dò tìm của người

đọc Lần thứ nhất mượn lời người chú rể của Linh Anh để tiết lộ quá khứ của cô gáithành thị lọc lõi, hư hỏng Lần thứ hai nhấm nháp từng trang nhật ký của cô ta để vénthêm bức màn bí mật về những hoan lạc của thời con gái buông thả, những cảm giácbức bối khi phải sống với người chồng không như mong ước, những thèm khát dẫn tớicuộc tình vụng trộm và trận đánh ghen bẽ bang Lần thứ ba bức thư tuyệt mệnh của

ông Địa đã xé toang tất cả, làm rõ vì sao lại có cái chết oan uổng của thằng cháu ngoanngoãn, học giỏi và được tất cả mọi người yêu mến

Một cách để gây hiệu ứng tâm lý nữa là Lê Lựu đảo ngược thời gian cốt truyện,

đưa ngay kết thúc lên đầu tác phẩm, thường là những tin tức quan trọng, sự kiện “giật gân”, gây chú ý Mở đầu “Chuyện làng Cuội” là “cái chết của bà Hiêu Đất lại tạo cho làng Cuội ta một khí thế tưng bừng, sôi nổi, rất là tự hào” “Hai nhà” đưa sự kiện của mười năm sau “Thằng Hồng con trai nhà thơ, bạn anh chết rồi Nó hứng lấy cái chết

để vợ anh khỏi bị lưỡi dao phay chém vào mặt ” “Đại tá không biết đùa” bắt đầu

bằng việc con trai đại tá bị mất tích trong tình huống oái oăm, phức tạp Cũng có thể

coi đây là “xảo thuật” câu khách trong những tiểu thuyết thời thị trường, nhưng vượt

lên trên đó, bằng tài năng triển khai cốt truyện, Lê Lựu đã đem đến cho độc giả nhữngthông điệp về cuộc sống một cách hữu hiệu

Hiệu ứng tâm lý còn được tạo bởi không gian bức bối trong các tiểu thuyết LêLựu Vẫn là những làng quê, phố phường, có cả thời bình, có cả thời chiến, nhưng bịchi phối bởi những mâu thuẫn căng thẳng, bởi công lực của quan niệm duy ý chí,

không gian trở nên tù đọng, bức bối đến nghẹt thở Không gian “Chuyện làng Cuội” bị

ám ảnh bởi cái chết đầy bí ẩn của bà Đất, từ đó mở ra những trang đời nhiều gam màutrầm tối bởi những lừa gạt, oan ức, nhục nhã, khổ đau chất chồng Không gian chiến

tranh của “Đại tá không biết đùa” với vô vàn hiểm nguy, bất trắc càng thêm ngột ngạt

bởi những cuộc kiếm tìm vô vọng người con bỏ trốn và bởi nỗi dày vò, ân hận bị kìmnén, che giấu Có thể nói Lê Lựu đã thừa hưởng được tài năng nghệ thuật của các câybút hiện thực lớn như Nam Cao, Vũ Trọng Phụng trong việc tạo dựng không gian tùđọng, bức bối để làm nổi bật trạng thái của con người Cái khác của Lê Lựu là sự mởrộng chiều không gian - thời gian và soi chiếu nó từ nhiều góc độ Nhờ đó tiểu thuyết

Lê Lựu tạo ra hiệu ứng tâm lý không nhỏ, thu hút sự chú ý của công chúng

Lê Lựu là nhà văn thường trực tiếp bộc lộ suy tư chiêm nghiệm thông qua người

kể chuyện Trước mỗi tình huống, sự kiện, chi tiết, người kể chuyện đưa ra lời bìnhluận, khái quát có ý nghĩa chỉ dẫn cho độc giả Những nhận xét tinh tế và hóm hỉnh

làm cho mạch văn uyển chuyển và cuốn hút Đôi khi nhà văn "nhờ" những nhân vật có

uy tín như chính uỷ Đỗ Mạnh (Thời xa vắng), Trung tướng tư lệnh (Đại tá không biết đùa) phát biểu suy ngẫm, tổng kết một cách khá nhuần nhị Sự giàu có về vốn sống

giúp cho Lê Lựu có những kiến giải sâu sắc trong tác phẩm của mình về lẽ sống, cáchứng xử ở đời, về nhân tình thế thái Khuynh hướng triết luận đem lại thành công chonhiều cây bút văn xuôi Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, và có thể nói nó cũng đã giatăng tính tư tưởng cho tiểu thuyết Lê Lựu

Ở tiểu thuyết Lê Lựu, tố chất dân gian đưa các tác phẩm của ông trở về đúngnghĩa là tiểu thuyết, phá vỡ khoảng cách sử thi mà suốt một thời gian dài trước đó tồntại trong văn học của ta Tiểu thuyết Lê Lựu đầy ắp ngôn ngữ đời sống, có cả cãi vã,chì chiết, có cả ngoa ngoắt, đáo để, có cả tình tứ, bồng bột, có cả thâm trầm, sâu sắc

Chúng ta nhìn thấy cái "duyên" của Lê Lựu khi đưa được nét cười của dân gian hóm

hỉnh vào tác phẩm: từ cách đặt tên nhân vật (Sài, Lưu Minh Hiếu - Lưu Manh Hiêu,Tâm và Địa, ) cho đến cảm quan phồn thực về cuộc sống Nếu như có thể nêu dẫnchứng cho nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng bằng cảnh đám ma cụ cố Hồng

(Số đỏ) thì cũng có thể lấy cảnh đám ma ông đồ Khang (Thời xa vắng) hoặc bà cụ Đất (Chuyện làng Cuội) để thấy được cái hài hước “sắc lẻm” của Lê Lựu

Không cố cách tân trong lối viết nhưng không phải Lê Lựu không có ý thức tìmtòi, thay đổi ở từng tác phẩm Điều đó giúp cho tiểu thuyết của ông tránh được sự đơn

điệu “Thời xa vắng” là “lịch sử một số phận" với những đoạn đường đời cụ thể dưới

cái nhìn chiêm nghiệm, từng trải “Sóng ở đáy sông” lại có vẻ như hồ sơ của một

phạm nhân được lần giở từng sự kiện qua sự phân tích chặt chẽ những nguyên nhân

sâu xa và trực tiếp dẫn tới hành vi phạm tội Ở “Chuyện làng Cuội”, sự đan xen quá

khứ và hiện tại làm cho mạch truyện thêm linh hoạt, người đọc tuy khó nắm bắt truyệnhơn nhưng cũng chủ động hơn trong tiếp nhận tác phẩm Nếu như ở “Hai nhà”, LêLựu thay đổi điểm nhìn trần thuật bằng việc đưa những trang nhật ký vào tác phẩm đểngười đọc có thể hiểu rõ hơn tâm trạng, cảm xúc, động cơ của nhân vật thì trong

“Đại tá không biết đùa”, nhà văn chuyển hẳn đối thoại vào đoạn trần thuật, kể chuyện

bằng nhiều điểm nhìn Không thoát ly khỏi tiểu thuyết truyền thống nhưng Lê Lựu đã

cố gắng làm mới cách viết của chính mình và điều đó cũng ít nhiều đem lại thànhcông

Tiểu kết:

Bằng những thay đổi trong quan niệm về hiện thực và con người cũng như những

nỗ lực trong sáng tạo nghệ thuật, tiểu thuyết Lê Lựu đã góp phần đổi mới tiểu thuyết

Việt Nam đương đại, trở thành một "gương mặt" riêng trong bức tranh đa dạng của văn xuôi Bảo Ninh, một nhà văn thuộc thế hệ cầm bút kế tiếp đã khẳng định:“Cánh cửa mà nhà văn Lê Lựu đã mở ra cho tiểu thuyết thời Đổi Mới tuy rằng đã cũ nhưng

mà vẫn vô cùng mới đối với các nhà văn lứa kế sau ông Những quan niệm về tiểu thuyết có thể đúc rút được từ “Thời xa vắng” cũng không lạ thường gì song với những người viết văn trẻ tuổi hồi đó thì vẫn có tác dụng gần như sự bừng tỉnh” Nhìn lại

chặng đường văn học hai mươi năm qua, chúng ta có thể khẳng định những đóng gópđáng kể đó của Lê Lựu đối với tiểu thuyết Việt Nam

Chương hai: “Thời xa vắng” – tiểu thuyết tiêu biểu cho khuynh hướng đổi mới của Lê Lựu

“Thời xa vắng” là tiểu thuyết tiêu biểu nhất trong đời viết văn của nhà văn Lê Lựu.

Tác phẩm ôm chứa một dung lượng lớn, mô tả chặng đường lịch sử 30 năm oai hùngnhưng cũng lắm đau thương của dân tộc, thông qua số phận của anh nông dân GiangMinh Sài Anh học giỏi, là niềm hy vọng, tự hào của cả gia đình và dòng họ Nhưng cũngchính niềm tự hào đó cũng đã đặt lên vai cậu bé Sài một thứ áp lực vô hình, lúc nào cũngphải học, phải làm theo những điều mà mọi người xung quanh cho là "tốt nhất" Lấy vợcũng phải do cha mẹ chọn, ngủ với vợ cũng vì để tránh cái án kỷ luật làm ô nhục danhtiếng gia đình Là một người lính với vẻ ngoài thô mộc, khô khan nhưng thực chất bêntrong con người Sài lại là một người đang vùng vẫy với niềm khao khát được yêu, đượcsống với cảm xúc thực sự của mình Hơn nữa tác phẩm còn tiêu biểu cho những khuynhhướng tìm tòi đổi mới của Lê Lựu ở thể loại tiểu thuyết

2.1 Tóm tắt tác phẩm

Chuyện bắt đầu từ lời than vãn và tự vấn lương tâm của bố Sài - ông đồ Khang vềviệc Sài đuổi vợ nó đi Sài lấy vợ từ năm 10 tuổi, vợ nó là Tuyết, lớn hơn nó ba tuổi.Không hiểu lí do vì sao nhưng Sài rất ghét Tuyết, luôn tìm cách né tránh Tuyết Trongmột lần Tuyết giã ngô trẹo vào tay Sài, Sài tức giận đánh và đuổi vợ đi Bố Sài nổi giậngọi tất cả con dâu, con giai trong đó có anh Tính là cán bộ của Phòng thuế nông nghiệphuyện đi tìm Sài Biết được sự tình, Sài chạy trốn bố nhưng cuối cùng vẫn bị tìm thấytrong cơn đói và mệt đến lả người đi

Nạn đói xảy ra ra khiến tất cả mọi người không còn tâm trí nào để ý đến chuyện vợcon của Sài nữa Làng của Sài mới được giải phóng mấy tháng nhưng tàn tích của chiếntranh thì vẫn còn ảnh hưởng tới đời sống của người dân nơi đây Người trong làng chỉquen đi làm thuê chứ không thiết tha gì với đất đai ở nhà Với những chật vật lo toan chocuộc sống đó, họ cứ sống kham khổ bữa đói bữa no cho qua ngày Rồi một đêm nọ, xã Hạ

Vị hội họp ở đình và thông báo về việc chống đói và cứu đói cho người dân bằng cách