SÁNG KIÉN KINH NGHIỆM

Chính vì thế học sinh THCS làm quen với bộ môn khoa học này ngay từ khi dạy bài đầu tiên của chương trình hóa học 8, giáo viên cần phải tiến hành hai thí nghiệm: cho dung dịch Natri hidr

I/ ĐẶT VẤN ĐỀ:

Hóa học là môn khoa học về chất, cấu tạo chất, tính chất của chất… Hóa học được chia làm các bộ môn khoa học khác nhau tùy theo nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu, nhưng lại có liên quan với nhau và có nhiều lĩnh vực tiếp giáp Hóa học là môn khoa học thực nghiệm, có vai trò rất quan trọng trong nhiều lĩnh vực của đời sống sản xuất Chính vì thế học sinh THCS làm quen với bộ môn khoa học này ngay từ khi dạy bài đầu tiên của chương trình hóa học 8, giáo viên cần phải tiến hành hai thí nghiệm: cho dung dịch Natri hidroxit tác dụng với dung dịch Đồng sunfat và thí nghiệm cho đinh sắt vào dung dịch axit Clo hidric Để từ đó học sinh rút ra khái niệm về hóa học và bước đầu thấy được rằng hóa học thực sự là môn khoa học thực nghiệm, đồng thời thấy đựợc vai trò của hóa học trong đời sống, bước đầu học sinh thấy hứng thú say mê môn học mới này hơn Tuy nhiên không phải lúc nào giáo viên cũng có thể”sử dụng thí nghiệm hóa học trong dạy học hóa học THCS” bởi có nhiều nguyên nhân Qua nhiều năm giảng dạy ở trường tôi nhận thấy nếu trong từng tiết dạy, giáo viên sử dụng tối đa các thí nghiệm có thể ở phòng thí nghiệm thì hiệu quả giảng dạy sẽ cao hơn Tuy nhiên khó khăn mà tôi gặp phải điều kiện cơ sở vật chất trường tôi những năm đầu còn rất hạn chế Giáo viên ít có điều kiện để tiến hành nhiều thí nghiệm, song trong vài năm gần đây diều kiện đã tốt hơn, tôi đã có thể tiến hành nhiều thí nghiệm hơn trong các giờ dạy Để chất lượng giảng dạy tốt hơn Giáo viên cần phải lựa chọn thí nghiệm để “sử dụng thí nghiệm trong dạy học hóa học” đạt hiệu quả như mong muốn

Thí nghiệm hóa học giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình dạy học

có thể nói thí nghiệm hóa học ở trường phổ thông là cơ sở để học tập Hóa học và rèn luyện kỹ năng thực hành Ngoài ra nó còn giúp phần quan trọng tạo hứng thú học tập cho học sinh Vì vậy, xu hướng chung của việc đổi mới chương trình và cải tiến phương pháp dạy – học bộ môn hóa học ở trong nước và trên thế giới là tăng tỉ

lệ giờ cho các thí nghiệm và nâng cao chất lượng cho các bài thực hành

Thực hiện chủ trương của Bộ GD – ĐT, các trường thực hiện giảng dạy và học tập theo chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học mới Từ hệ thống thiết bị dạy học nói chung và thí nghiệm hoá học rói riêng cũng có nhiều đổi mới Chính vì vậy giáo viên trước hết phải là người nắm rõ các hệ thống thí nghiệm ở trường THCS, các phương pháp tiến hành để sử dụng thành công, hiệu quả thí nghiệm trong dạy học Hóa học THCS Đó chính là lý do mà tôi chọn đề tài này

II/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

Sử dụng thí nghiệm hóa học trong dạy học Hóa học THCS trước tiên giáo

viên phải nắm được vai trò của thí nghiệm hóa học Đối với bộ môn Hóa học, thí nghiệm giữ vai trò đặc biệt quan trọng như 1 bộ phận không thể tách rời của quá trình dạy học, thí nghiệm giữ vai trò quan trọng trong nhận thức, phát triển giáo dục của quá trình dạy học Thông qua thí nghiệm, học sinh nắm kiến thức một cách hứng thú, vững chắc và sâu sắc hơn thí nghiệm hóa học được sử dụng với tư

cách là nguồn gốc, là xuất xứ của kiến thức để dẫn đến lý thuyết, hoặc với tư cách kiểm tra giả thuyết thí nghiệm hóa học còn có tác dụng phát triển tư duy, giáo dục thế giới quan duy vật biện chứng và củng cố niềm tin khoa học của học sinh, giúp hình thành những đức tính tốt của người lao động mới Thận trọng, ngăn nắp, trật

tự, gọn gàng Nhờ thí nghiệm giúp học sinh giải thích được bản chất của các quá trình xảy ra và trong tự nhiên, trong sản xuất và trong đời sống

Trong dạy học hóa học ở trường phổ thông người ta phân loại các thí nghiệm như sau: thí nghiệm biểu diễn của giáo viên và thí nghiệm của học sinh

Thí nghiệm biểu diễn làm cơ sở để cụ thể hóa những khái niệm về chất và phản ứng hóa học Nếu trong thí nghiệm biểu diễn giáo viên là người thực hiện các thao tác, điều khiển các quá trình biến đổi của chất, học sinh chỉ theo dõi quan sát những quá trình đó chính bản thân mình thực hiện Đó là sự khác nhau chủ yếu giữa những loại thí nghiệm

* Sử dụng thí nghiệm hóa học theo hướng tích cực theo các mức độ khác nhau

Sử dụng thí nghiệm được coi là tich cực khi thí nghiệm là nguồn kiến thức

để học sinh khai thác tìm kiến thức mới dưới nhiều hình thức khác nhau:

- Mức 1: ( Tích cực nhất): học sinh chỉ quan sát thí nghiệm do giáo viên thực hiện để chứng minh cho một tính chất, một hiện tượng mà học sinh đã được biết qua sách giáo khoa hoặc giáo viên thông báo

- Mức 2: ( Ít tích cực): nhóm học sinh thực hiện thí nghiệm nhưng chỉ để chứng minh cho một tính chất, một hiện tượng đã biết

- Mức 3: ( Tích cực): Học sinh nghiên cứu thí nghiệm do giáo viên biểu diễn + Học sinh nắm được mục đích của thí nghiệm

+ Quan sát, mô tả hiện tượng

+Giải thích hiện tượng

+ Rút ra Kết luận (tính chất của chất, một quy luật) một kết luận về khả năng phản ứng

- Mức 4: ( rất tích cực): Nhóm học sinh trực tiếp thực hiện nghiên cứu thí nghiệm

+ Học sinh nắm được mục đích của thí nghiệm

+ Nhóm học sinh làm thí nghiệm

+ Quan sát, mô tả hiện tượng

+ Rút ra kết luận ( tính chất của chất, một quy luật, về khả năng phản ứng .)

* Sau đây tôi xin đưa ra một số ví dụ sử dụng thí nghiệm theo hướng tích cực Thí nghiệm hóa học có thể được sử dụng khi dạy tính chất hóa học của chất, các sự kiện hóa học cụ thể và cả khi ôn tập, luyện tập, thực hành thí nghiệm hóa học 8, 9

a) Sử dụng thí nghiệm giáo viên biểu diễn theo hướng nghiên cứu

Ví dụ: Lớp 8 giáo viên biểu diễn thí nghiệm để hình thành khái niệm “ phản ứng hóa học”

Giáo viên nêu vấn đề: phản ứng hóa học là gì? Chúng ta hãy nghiên cứu thí nghiệm sau đây ( Yêu cầu học sinh không xem sách giáo khoa)

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nhận xét

1 Yêu cầu Học sinh cho

biết:

- Tên dụng cụ

- Hóa chất: tên trạng

thái, sắc, màu sắc của

các chất trước và sau

phản ứng

2 Thực hiện thí nghiệm

- Cho bột lưu huỳnh

vào bột sắt

Yêu cầu Học sinh quan

sát hiện tượng

trên ngọn lửa đèn

cồn

- Yêu cầu Học sinh

quan sát hiện tượng

- Đọc tên nhãn ghi

- Quan sát trạng thái, sắc màu

- Kết quả hiện tượng xảy

ra Nêu hiện tượng, nhận xét

- Quan sát hiện tượng ( trạng thái, màu sắc)

- Không có hiện tượng gì

- Hỗn hợp cháy tạo thành chất rắn màu đen Có sự biến đổi chất ban đầu thành chất khác ( Sắt II Sunfua) Kết luận: Phản ứng hóa học là quá trình biến đổi chất này thành chất khác b) Sử dụng thí nghiệm để hình thành tính chất của loại chất cụ thể:

Ví dụ: Thí nghiệm hình thành “ tính chất hóa học của axit” ( Hóa học 9)

Giáo viên đặt câu hỏi: Axit có những tính chất hóa học nào? Làm thế nào để biết được những tích chất hóa học đó?

Trước hết, hãy tìm hiểu: Axit tác dụng với Bazơ không? Các nhóm thực hiện đồng thời thí nghiệm sau và điền vào phiếu học tập

Thí nghiệm

Hiện tượng quan sát chứng tỏ có phản ứng xảy ra

Phương trình hóa học ( dự đoán chất tạo thành và công thức hóa học)

Nhận xét

1 Nhỏ từ từ dung

dịch H2SO4 vào

ống nghiệm đựng

Cu(OH)2

2 Nhỏ từ từ dung

dịch HCl vào ống

nghiệm đựng dung

Chất rắn màu xanh tan dần tạo thành dung dịch màu xanh

Dung dịch KOH và dung dịch phenol phtalein có màu đỏ

H2SO4+ Cu(OH)2

→ Cu SO4+ 2H2O

KCl + H2O

Axit tác dụng với Bazơ không tan tạo thành muối và nước

Axit tác dụng với Bazơ tan tạo thành muối và

vài giọt dung dịch

phenol phtalein

dịch nhạt dần và biền thành dung dịch biến thành không màu

Do tác dụng của HCl tạo thành nên dung dịch không còn màu đỏ

Kết luận:

Axit tác dụng với Bazơ tạo thành muối và nước

Giáo viên cần yêu cầu các nhóm làm thí nghiệm, báo cáo kết quả và tính chất hóa học: Axit tác dụng với Bazơ tạo thành muối và nước

c Sử dụng thí nghiệm nghiên cứu có so sánh đối chiếu ( thí nghiệm đối chứng) để rút ra tính chất hóa học của chất

Ví dụ: Nghiên cứu tính chất hóa học của muối ( Hóa học 9)

Giáo viên nêu vấn đề: Muối có tác dụng với Bazơ không chúng ta hãy thực hiện thí nghiệm và điền kết quả vào bảng sau:

1 Nhỏ vài giọt

dung dịch muối

CuSO4 vào ống

nghiệm đựng dung

dịch NaOH

2 Nhỏ vài giọt

Na2CO3 vào ống

nghiệm đựng dung

dịch Ba(OH)2

3 Nhỏ từ từ dung

dịch NaCl vào ống

nghiệm đựng dung

dịch NaOH

Xuất hiện chất không tan màu xanh

- Có chất rắn màu trắng xuất hiện

Không có hiện tượng gì

Cu(OH)2+ Na2SO4

Na2CO3+ Ba(OH)2

+2NaOH

Không có phản ứng hóa học xảy ra

Dung dịch muối tác dụng với Bazơ tạo thành muối và Bazơ không tan

Dung dịch muối tác dụng với dung dịch Bazơ tạo Bazơ mới và muối mới không tan

Dung dịch muối NaCl không tác dụng với dung dịch NaOH Vì không có chất rắn xuất hiện

Giáo viên yêu cầu các nhóm Học sinh báo cáo kết quả và rút ra kết luận về điều kiện của phản ứng giữa Muối và Bazơ Dung dịch muối tác dụng với dung dịch Bazơ sinh ra muối mới và Bazơ mới ( Sản phẩm phải có một chất không tan)

d) Sử dụng thí nghiệm để hình thành khái niệm thuốc thử dùng nhận biết dung dịch:

Ví dụ: Sử dụng thí nghiệm để nhận biết dung dịch H2SO4 và muối Sunfat

Giáo viên nêu vấn đề: có 2 lọ đựng hai dung dịch H2SO4 và Na2SO4 hãy làm thí nghiệm để nhận biết mỗi lọ đựng chất nào? Có thể dùng một trong các chất sau: NaCl, BaCl2, đinh sắt

Học sinh có thể làm thí nghiệm có kết quả như sau:

1 Nhỏ từ từ dung

dịch BaCl2 vào

hai ống nghiệm

đựng hai dung

dịch H2SO4 và

Na2SO4

2 Nhỏ từ từ dung

dịch NaCl vào

ống nghiệm đựng

dung dịch H2SO4

3 Cho đinh sắt

vào mỗi ống

nghiệm (1) đựng

dung dịch H2SO4

và (2) đựng dung

dịch Na2SO4

Có chất rắn màu trắng xuất hiện

Không có hiện tượng gì

(1) có khí không màu thoát ra

(2) Không có hiện tượng gì

H2SO4+BaCl2→BaSO

4 +2HCl

Na2SO4+BaCl2→

BaSO4+2NaCl

Không có phản ứng hóa học xảy ra

Fe + H2SO4→ FeSO4 +H2( Khí không màu)

BaCl2 là thuốc thử nhận biết gốc Sunfat (SO4)

NaCl không phải

là thuốc thử để nhận biết gốc Sunfat

Fe là thuốc thử để nhận biết hai dung dịch H2SO4 và

Na2SO4

Các nhóm học sinh trình bày kết qủa và rút ra kết luận

III/ KẾT LUẬN:

So với những năm trước đây khi chưa thay sách giáo khoa với số tiết thực hành còn ít hơn nữa cơ sở vật chất trường tôi còn dạy còn hạn chế, học sinh ít khi được làm quen với thí nghiệm, đó cũng chính là một trong những nguyên nhân chất lượng Học sinh còn hạn chế Từ khi vận dụng chương trình mới, tăng cường các thí nghiệm đặc biệt là các thí nghiệm thực hành cùng với việc sử dụng thí nghiệm hóa học dạy học tích cực, thí nghiệm đã phát huy vai trò quan trọng, học sinh có hứng thú hơn trong học tập và các tiết dạy của tôi càng sinh động hơn Và điều cần thiết nhất khi sử dụng thí nghiệm hóa học giáo viên phải hết sức bảo đảm

an toàn thí nghiệm, kết quả thí nghiệm, tính trực quan của thí nghiệm, thí nghiệm phải đáp ứng được nhu cầu cơ bản của chương trình mới và góp phần phát huy trí lực của học sinh

Tăng cường các thí nghiệm mang tính trực quan, gắn nội dung thí nghiệm với thực tiễn cuộc sống, sản xuất

Sử dụng các dụng cụ thí nghiệm đơn giản, giá thành hạ tiết kiệm hóa chất.

Lựa chọn thí nghiệm dễ thực hiện, tiết kiệm thời gian trên lớp

Để có được điều này tôi nghĩ rằng các giáo viên dạy học hóa học đều có thể phát huy được tác dụng của thí nghiệm hóa học và một điều giáo viên cần phải chú ý: Vai trò thí nghiệm, các loại thí nghiệm, sử dụng thí nghiệm thế nào là tích cực, biết vận dụng thí nghiệm trong từng tiết dạy và tùy thuộc vào điều kiện cơ sở vật chất của trường

Mặc dù đã có nhiều có gắng song những kinh nghiệm trong sử dụng thí nghiệm hóa học trong dạy học tôi vừa nêu trên sẽ còn rất nhiều hạn chế Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các quý đồng nghiệp gần xa

Sông Đốc, ngày 05 tháng 02 năm 2009

Người thực hiện

Bùi Thị Kim Cương