PHẦN A: ĐẶT VẤN ĐỀ I Lời mở đầu: Hiện đất nước ta giai đoạn công nghiệp hóa - hiện đại hóa với mục tiêu đến năm 2010, Việt Nam sẽ bản trở thành một nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế Để đạt được mục tiêu đó, đòi hỏi ngành Giáo Dục cần có những thay đổi mạnh mẽ về mọi mặt để đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho một xã hội phát triển Nghị quyết Trung Ương Đảng lần thư - khóa VII đã được thể chế bộ luật Giáo Dục năm 2005 xác định: “Phải khuyến khích tự học, phải áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh lực tư sáng tạo, lực giải quyết vấn đề” Trong mục tiêu của môn Vật lý cũng đã xác định rõ: Ngoài việc phải cung cấp cho học sinh một hệ thống kiến thức vật lý bản phổ thông, còn phải hình thành cho các em những kỹ thu thập, xử lý thông tin, truyền đạt thông tin, đặc biệt là kỹ vận dụng kiến thức vào việc giải bài tập và phục vụ cuộc sống, Cần chú ý nhiều đến kỹ tiến hành nghiên cứu khoa học vật lý quan sát, thu thập thông tin, đề giả thiết (Dự đoán khoa học), tiến hành thí nghiệm kiểm tra giả thiết để rút kết luận công nhận hoặc bác bỏ giả thiết Đây là phương pháp thực nghiệm - một phương pháp đặc thù của bộ môn vật lý Rèn luyện cho các em thói quen làm việc khoa học là góp phần tạo các lực hành động, lực tư sáng tạo và lực giải quyết vấn đề Đây là chìa khóa của sự thành công cuộc sống Việc dạy học vật lý có những khả to lớn việc rèn luyện học sinh, khả tư lô-gic và tư biện chứng, hình thành ở các em niềm tin về bản chất khoa học của các hiện tượng tự nhiên cũng khả nhận thức của người về thế giới xung quanh, khả ứng dụng các thành tựu khoa học để đẩy mạnh sản xuất, cải thiện đời sống Trong quá trình dạy học vật lý không thể thiếu bài tập Sử dụng, chọn lọc, phân loại bài tập để luyện cho học sinh là một biện pháp hết sức quan trọng góp phần nâng cao chất lượng dạy học II Thực trạng của vấn đề: Trường THCS Thị trấn Quán Lào nằm ở trung tâm huyện Yên Định, học sinh ở gồm nhiều thành phần gia đình: Nông nghiệp, buôn bán tự do, em cán bộ công chức, viên chức Do chế thị trường, một số ngành kinh doanh dịch vụ phát triển mạnh, một số bộ phận phụ huynh học sinh mải lo làm kinh tế mà thiếu sự quan tâm chăm lo đến việc học tập của em mình Một số gia đình có em học khá lại có nguyện vọng đưa em vào trường khiếu Lê Đình Kiên số học sinh khá giỏi vào học trường THCS Thị trấn Quán Lào là rất ít Qua kết quả khảo sát hàng năm cho thấy số lượng học sinh đạt được trung bình trở lên là (50-60)% Trong đó chỉ có 20% là học sinh khá giỏi Trong nhiều năm bồi dưỡng đội tuyển mũi nhọn bộ môn vật lý, nhận thấy bài tập vật lý không ngừng được bổ xung nhiều bài tập có nội dung hay và tác dụng tốt Bên cạnh đó thị trường xuất hiện nhiều loại sách nâng cao vật lý các loại Vì vậy vấn đề đặt là phải biết sử dụng, lựa chọn, phân loại bài tập thế nào để luyện tập cho học sinh thì mới đạt hiệu quả cao nhất Qua việc chữa bài tập cho học sinh, phát hiện có nhiều em học sinh rất chăm học, có tư tưởng ỷ lại trông chờ vào bạn bè và sách vở Một số khác lại học qua loa, không cần đào sâu suy nghĩ, có làm bài tập làm đối phó, đề phòng thầy cô kiểm tra sách vở Một số ít có tiến bộ hơn, tự lực làm bài hầu chỉ cần nháp đáp số là thôi, không cần trình bày bài giải hoặc trình bày sơ sài không dúng phương pháp Bên cạnh đó cũng có một số ít em khác lại chăm chỉ học, biết tìm tòi sách tham khảo, các cách giải hay, ngắn gọn, làm thêm các bài tập nâng cao Với các đối tượng học sinh trên, để “Phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh” Người giáo viên phải biết tiến hành từng bước, đem đến cho các em các bài tập từ dễ đến khó, kiên trì hướng dẫn các em tự lực làm bài, mỗi một bài tự các em giải được là một niềm vui nhỏ, nhờ bài tập tự giải được, tạo cho các em niềm hứng khởi lớn, tạo niềm đam mê hứng thú tìm tòi và giải quyết vấn đề PHẦN B: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ I Các giải pháp thực hiện: Từ sự phân tích kết quả khảo sát chất lượng và đặc diểm của từng đối tượng học sinh, nhận thấy rằng muốn nâng cao chất lượng bộ môn và đặc biệt là chất lượng mũi nhọn thì cần phải đổi mới phương pháp dạy học có hiệu quả thông qua việc sử dụng, lựa chọn hệ thống bài tập vật lý ở nhiều mức độ nhận thức khác nhau, phân loại và hướng dẫn học sinh có một phương pháp giải phù hợp với đặc trưng bộ môn Với định hướng đó đã nghiên cứu và trình bày một số nội dung sau: Sử dụng bài tập vật lý theo hướng tích cực: Bản thân mỗi bài tập vật lý là một phương pháp dạy học vật lý tích cực Song tính tính cực của phương pháp này còn được nâng cao nó được sử dụng là nguồn kiến thức để học sinh tìm tòi chứ không phải để tái hiện, củng cố kiến thức Với tính đa của mình, bài tập vật lý thật sự là một phương tiện hữu hiệu để tích cực hóa hoạt động của học sinh từng bài học mà hiệu quả của nó phụ thuộc vào việc sử dụng của giáo viên quá trình dạy học Trong quá trình dạy học vật lý, ở bất kỳ công đoạn nào đều có thể sử dụng bài tập Ở đây, khái niệm bài tập được dùng theo nghĩa rộng: Bài tập có thể là câu hỏi (Bài tập định tính), có thể là bài toán (Bài tập định lượng), hay bài tập thực nghiệm, bài tập có nội dung thực tiễn Khi dạy bài mới có thể dùng bài tập để tạo tình huống có vấn đề, tập cho học sinh biết phát hiện sớm vấn đề và đề giải pháp để giải quyết vấn đề, giúp cho học sinh vừa nắm được tri thức mới vừa nắm được phương pháp chiếm lĩnh tri thức đó phát triển tư sáng tạo và khả thích ứng với đời sống xã hội ở học sinh Trong điều kiện xã hội phát triển nhanh theo chế thị trường, tính cạnh tranh gay gắt thì khả phát hiện sớm vấn đề và giải quyết vấn đề một cách hợp lý những nảy sinh học tập và thực tiễn là một lực đảm bảo cho sự thành đạt cuộc sống Trong quá trình dạy học, thường sử dụng bài tập câu hỏi “Vấn đáp Đàm thoại” Vấn đáp - Đàm thoại là phương pháp đó giáo viên đặt những câu hỏi để học sinh trả lời qua đó học sinh lĩnh hội được nội dung bài học, Để đạt được điều này người giáo viên phải biết chọn lọc một hệ thống bài tập ở dạng câu hỏi ngắn gọn, phù hợp với yêu cầu của bài học, sát với đối tượng học sinh xác định được vai trò chức của từng câu hỏi, mục đích hỏi, các yếu tố kết nối câu hỏi, có thể dẫn dắt học sinh bằng câu hỏi phụ để tránh tình trạng bế tắc nặng nề, tạo không khí học tập cho học sinh, nhằm hướng dẫn hành động của học sinh, cuốn hút học sinh vào các hoạt động học tập giáo viên tổ chức và chỉ đạo Mục đích của phương pháp này là nâng cao chất lượng giờ học bằng cách tăng cường hình thức hỏi đáp, đàm thoại giữa giáo viên và học sinh, rèn cho học sinh bản lĩnh tự tin, khả diễn đạt một vấn đề trước tập thể Bài tập thực nghiệm là một phương tiện có hiệu quả cao việc rèn luyện kỹ thực hành Phương pháp làm việc khoa học Khi giải bài tập thực nghiệm, học sinh phải biết vận dụng kiến thức vật lý để giải bằng lý thuyết, sau đó mới tiến hành thí nghiệm để kiểm chứng tính đúng đắn của những bước giải bằng lý thuyết và rút kết luận về cách giải Sử dụng các bài tập có nội dung thực tiễn để củng cố, luyện, giúp học sinh rèn luyện kỹ giải quyết các vấn đề liên quan đến kỹ thuật, đời sống tạo cho học sinh có ý thức vận dụng kiến thức vật lý vào cuộc sống nhằm cải thiện điều kiện sống, cải thiện điều kiện học tập cũng bảo vệ và giữ gìn môi trường tự nhiên làm cho ý nghĩa của việc học vật lý tăng lên gấp bội Sử dụng bài tập để củng cố kiến thức, để mở rộng đào sâu kiến thức và rèn luyện kỹ muốn hình thành kỹ không thể giải một bài tập mà phải giải một số bài tập cùng dạng Vì vậy nếu các bài tập hoàn toàn giống (Chỉ thay đổi số liệu và đại lượng tìm) sẽ ngày càng nhàm chán cho học sinh, nhất là đối tượng học sinh giỏi Do vậy rèn luyện kỹ giải một dạng bài tập cần phải bổ xung chi tiết mới vào bài tập để vừa có tác dụng mở rộng đào sâu kiến thức vừa giúp học sinh khả phát hiện những vấn đề mới cũng khả giải quyết vấn đề một cách sáng tạo thông minh Sử dụng bài tập vật lý theo hướng tích cực có thể tạo cho học sinh nhiều nănh lực: Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, tự tin trình bày một vấn đề trước tập thể, lực vận dụng kiến thức vật lý để giải bài tập và các vấn đề liên quan cuộc sống Thông qua việc giải bài tập vật lý còn hình thành thái độ, tình cảm ở học sinh đối với bộ môn: Yêu thích bộ môn, thích tìm tòi khoa học, ý thức tôn trọng sự đóng góp của các nhà khoa học nói riêng và của bộ môn vật lý nói chung cho sự tiến bộ của xã hội Lựa chọn bài tập: Hiện số lượng bài tập có các sách bài tập rất nhiều, đặc biệt là sự phong phú của thị trường sách tài liệu tham khảo với nhiều đầu sách bài tập nâng cao, chuyên đề bồi dưỡng Trong điều kiện học tập của học sinh còn nhiều khó khăn (Hạn chế về thời gian, chưa say mê học tập) Thì người giáo viên càng cần phải quan tâm đến việc lựa chọn các bài tập thích hợp với từng đối tượng học sinh Khi chọn bài tập luôn chú ý tới các yếu tố sau: - Căn cứ mức độ kiến thức học sinh đã nắm được để lựa chọn các bài tập phù hợp tạo điều kiện cho học sinh có thể tự giải quyết tạo cho các em niềm tin vào chính bản thân và gây hứng thú cho học sinh học tập - Lựa chọn bài tập có độ phân hóa cao (Có nhiều câu cho nhiều đối tượng học sinh) để qua việc giải bài tập có thể đánh giá chất lượng học tập, phân loại đối tượng học sinh, kích thích được toàn lớp học tham gia sôi nổi, khá không chủ quan, kém không nản - Lựa chọn bài tập theo từng dạng bài tập Với mỗi dạng cần lựa chọn một số bài ở mức độ dễ, trung bình, khó, cộng với sự thay đổi đại lượng đã cho và đại lượng cần phải tìm để học sinh không bị nhàm chán, trái lại học sinh luôn thấy bài tập mới mẻ, cần phải phát hiện vấn đề mới so với bài tập trước đó và tìm cách để giải quyết Qua đó vừa luyện tập được kỹ giải bài tập, vừa củng cố khắc sâu được mối quan hệ giữa các đại lượng vật lý đã cho - Căn cứ vào chương trình giảng dạy để lựa chọn một hệ thống bài tập phù hợp với mức độ nhận thức của từng đối tượng, cho từng khối lớp Bài tập được chọn gồm nhiều thể loại: Bài tập lý thuyết, bài tập thực hành, bài tập định tính, bài tập định lượng, bài tập thực nghiệm, bài tập vận dụng thực tiễn Chữa bài tập: - Khi chữa bài tập chú trọng việc rèn luyện phương pháp, tuân thủ thực hiện theo các bước giải bài tập đồng thời yêu cầu học sinh phải thực hiện mỗi giải bài tập: + Đọc kỹ đề bài, tìm xem bài toán cho biết gì? Tìm gì? Ghi tóm tắt bài bằng ký hiệu vật lý, đổi các đơn vị về đơn vị phù hợp + Tìm mối liên hệ giữa các đại lượng đã biết và cần tìm viết biểu thức liên hệ giữa chúng (Công thức vật lý cần dùng) + Trình bày bài giải theo trình tự: viết lời giải, ghi công thức cần dùng, thay số, tính và ghi kết quả kèm đơn vị Có hai cách ghi đơn vị: Ghi đầy đủ và ghi rút gọn + Kiểm tra đáp số: kiểm tra việc thực hiện phép tính có đúng không Kiểm tra đáp số có phù hợp thực tiễn không - Khi chữa bài tập mẫu cần chữa thật chi tiết, trình bày rõ ràng diễn đạt chính xác ngắn gọn theo bước Trong chữa kết hợp chữa những lỗi điển hình mà học sinh hay mắc phải - Khi chữa bài tập phải hướng dẫn học sinh cách phân tích bài tập để tìm hướng giải quyết, với mỗi dạng bài tập giáo viên phải biết lựa chọn bài tập điển hình để học sinh phân tích, tìm được phương pháp giải bài tập đó Theo rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học Trong xã hội hiện đại biến đổi nhanh, với sự bùng nổ thông tin, khoa học, kĩ thuật, công nghệ phát triển nhanh vũ bão thì không thể nhồi nhét vào đầu học sinh một khối lượng kiến thức ngày càng nhiều vậy mà phải quan tâm đến việc dạy cho các em phương pháp học tập theo đặc trưng của từng bộ môn, đặc biệt là phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho học sinh có được phương pháp, kỹ năng, thói quen và ý chí tự học thì sẽ tạo cho các em lòng ham mê, khơi dậy nội lực học tập vốn có từng học sinh, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội Với đối tượng học sinh trung bình, yếu, bằng hình thức kiểm tra thường xuyên, tăng cường giải nhiều bài tập lặp lặp lại, phụ đạo thêm sẽ có thể nâng dần chất lượng học tập của học sinh Với học sinh khiếu mũi nhọn cần chữa bài theo hình thức “tay đôi” giữa thầy và trò, chú ý tới cách trình bày, diễn đạt của từng học sinh, kịp thời sửa chữa cho các em từng lỗi dù nhỏ Khi giải bài tập, trước tiên yêu cầu các em giải theo phương pháp thông thường Sau đó mới yêu cầu học sinh tìm xem có gì đặc biệt không (phát hiện vấn đề) để từ đó tìm cách giải nhanh nhất thông minh nhất Nắm vững kiến thức, làm chủ kiến thức, lại có được phương pháp giải bày tập theo đặc trưng bộ môn thì bước vào làm bài kiểm tra, bài thi, đặc biệt là các kì thi học sinh giỏi các em tự tin về lực về cách trình bày bài làm của mình, sẽ là một yếu tố quan trọng mang đến thành công II Biện pháp tổ chức thực hiện: Nắm được từng đối tượng học sinh, thấy được những thói xấu cùng nhũng ưu điểm của học sinh (Như đã nêu ở phần thực trạng), đã suy nghĩ rất nhiều về đổi mới phương pháp dạy học cho học sinh tự nắm và hiểu rõ nội dung bài học Tôi tuân theo nguyên tắc “Học ít học kĩ” tinh thần hướng dẫn học sinh tự tìm kiến thức ,tự sắp xếp kiến thức để có thể sử dụng theo yêu cầu Muốn đạt được điều đó cần phải đơn giản hóa kiến thức tới mức độ chính xác và khoa học Để giải thành thạo bài tập vật lý đòi hỏi học sinh phải nắm được những phương pháp giải bài tập theo từng thể loại Bên cạnh đó cần biết vận dụng một cách khéo léo, linh hoạt các kiến thức liên quan để lựa chọn được cách giải độc đáo, ngắn gọn Sau là một số bài toán ví dụ mà đã lựa chọn, hướng dẫn và chữa cho học sinh khiếu mũi nhọn bộ môn vật lý ở chuyên đề chuyển động thẳng đều : Ví dụ : Hai xe cùng khởi hành lúc 6h từ hai địa điểm A và B cách 240 km Xe từ A đến B với vận tốc v 1=48 km/h Xe từ B đến A với vận tốc v2=32 km/h 1, Xác định thời điểm và vị trí hai xe gặp 2, Xác định thời điểm và vị trí hai xe cách l =40 km 3, Vẽ đồ thị đường của hai xe theo thời gian 4, Vẽ đồ thị vị trí của hai xe chọn A làm mốc Bài tập này được lựa chọn để rèn luyện cho học sinh giải bài tập dạng vận dụng công thức đường đi, công thức xác định vị trí vật chuyển động Cách giải bài tập này sau: Hướng dẫn học sinh vẽ hình biểu diễn vị trí xe ở thời điểm khởi hành và thời điểm t Dựa vào hình vẽ để hướng dẫn học sinh: Viết công thức tính quãng đường mỗi xe được sau thời gian t: s1 = v1.t = 48.t (1) s2 = v2.t = 32.t (2) Viết công thức xác định vị trí mỗi xe so vơí A sau thời gian t: x1 = s1 = 48.t (3) x2 = AB – s2 = 240 – 32.t (4) Khi hai xe gặp thì x1 = x2 (5) Giải (3) (4) (5) ta được t = h , x1 = 144 km Vậy sau 3h kể từ lúc khởi hành ,tức là vào lúc 6+3= 9h thì hai xe gặp nhau, chỗ gặp cách A là 144 km Thời điểm và vị trí hai xe cách l = 40 km (6) *Trước hai xe gặp nhau,để hai xe cách l = 40km ta có: x2 – x1 = l (7) Giải (3) ( 4) (6) (7) ta được t1 = 2.5h , x‘1 = 120 km, x2 = 160 km * Sau hai xe gặp nhau, ta có: x1 – x2 = l (8) Giải (3) (4) (6) (8) ta được: t2 = 3.5h, x1 = 168km, x2 = 128km Đồ thị đường của các xe: s1 = 48.t s2 = 32.t Nhận xét: Đồ thị đường có dạng đường thẳng qua gốc tọa độ nê chỉ cần xác định hai điểm cho mổi đường Lập bảng biến thiên: t s1 s2 0 Ta có đồ thị hình vẽ : 48 32 Các đồ thị đường chỉ cho biết quãng đường mỗi xe được theo thời gian mà không cho biết vị trí của mỗi xe tại thời điểm t Đồ thị xác định vị trí của mỗi xe so vớ A: x1 =48.t x2 = 32.t Lập bảng biến thiên: t x1 x2 0 240 48 208 Nhận xét : Hai đường đồ thị cắt tại G ( 3; 144 ) So sánh với kết quả câu cho thấy tọa độ của giao điểm G đồ thị chính là thời điểm và vị trí 2xe gặp Từ nhận xét này ta thấy có thể xác định thời điểm và vị trí xe gặp bằng cách vẽ đồ thị xác định vị trí của hai xe Tuy nhiên giải bằng đồ thị học sinh sẽ gặp khó khăn vì mức độ chính xác của đồ thị quyết định mức độ chính xác của đáp số, nên có thể chỉ thu được đáp số gần đúng Với bài tập này chắc chắn học sinh không lựa chọn cách giải vẽ đồ thị, với bài toán phức tạp về chuyển động của hai vật sau thì cách giải bằng đồ thị là một lựa chọn thông minh Ví dụ 2: Một xe máy chuyển động với vận tốc không đổi v = 30 km/h và một người bộ với vận tốc v = km/h cùng khởi hành từ một điểm và cùng một đường tròn Hỏi được một vòng thì người bộ gặp xe máy mấy lần Xét trường hợp: Hai người cùng chiều Hai người ngược chiều Từ nhận xét , bài tập này được dùng để hướng dẫn học sinh giải theo cách vẽ đồ thị Bài toán được giải sau: Vì v1 = v2 nên thời gian người bộ được vòng gấp lần thời gian t1 mà xe máy vòng Trên đồ thị cứ hết vòng ta lại coi tọa độ của xe máy trở lại ban đầu Vì vậy ta có đồ thị sau: Khi hai chuyển động cùng chiều: Đồ thị tọa độ của người bộ là OA, các đồ thị tọa độ của xe máy lần (Kẻ cả lần cuối cùng gặp ở đúng nơi xuất phát) Nếu ngược chiều: Đồ thị tọa độ của người bộ là BC, cát đồ thị tọa độ của xe máy lần (Kể cả lúc xuất phát và lần gặp cuối cùng ở nơi xuất phát) Ví dụ 3: Hai chiếc xe ô tô chuyển động cùng một đường thẳng có đồ thị xác dịnh vị trí được biểu diễn hình vẽ: - Căn cứ đồ thị hãy so sánh chuyển động của hai xe Từ đồ thị háy xác định thời điểm và vị trí xe gặp nhau, 2xe cách 30 km Hướng dẫn: Khi so sánh chuyển động của xe, cần so sánh: Tính chất của mỗi chuyển động (Đều hay không đều), Thời điểm và địa điểm xuất phát của mỗi xe, chiều chuyển động và mức độ nhanh chậm Giải: So sánh chuyển động của xe: 10 - Vì đồ thị đều là đường thẳng nên chuyển động của hai xe là chuyển đông thẳng đều - Thời điểm xuất phát khác nhau: Xe xuất phát trước xe là giờ - Xe xuất phát từ B, xe xuất phát từ A, AB cách 100km - Hai xe chuyển động ngược chiều Vận tốc xe 1: v1 = s/t = 60/3 = 20 (km/h) Vận tốc xe 2: v2 =s/(t-t0) = 40/(3-2) = 40 (km/h) Thời điểm và vị trí hai xe gặp nhau: * Tọa độ của giao điểm G của hai đồ thị cho biết: - Hai xe gặp sau giờ kể từ lúc xe khởi hành từ B - Vị trí gặp cách A 40km và cách B 100 - 40 = 60 (km) * Thời điểm và vị trí hai xe cách 30km Từ thời điểm t = 2,5h kẻ đường thẳng song song với trục tung cắt hai đồ thị tại I và K, tung độ của I là x2 = 20km, tung độ của K là x1= 50km Vậy hai xe cách L = x1 – x2 = 50 – 20 = 30km Xét tương tự với thời điểm t = 3,5h ta cũng có vị trí của hai xe cách 30km Ví dụ 4: a, Hai bến A và B của một sông thẳng cách một khoảng AB = S Một ca nô xuôi dòng từ A đến B mất thời gian t 1, ngược dòng từ B về A mất thời gian t2 Tìm vận tốc v1 của ca nô và v2 của dòng nước Áp dụng với S = 60km, t1=2h, t2=3h b, Biết ca nô xuôi dòng từ A đến B mất thời gian t 1, ngược dòng từ B về A mất thời gian t2 Hỏi nếu tắt máy để ca nô trôi theo dòng nước từ A đến B thì mất thời gian t là bao nhiêu? Bài này được chọn để hướng dẫn học sinh về cách giải bài tập dạng hợp vận tốc cùng phương Phương pháp giải cần áp dụng công thức hợp vận tốc: v = v1 + v2 Giải: a, Tính vận tốc v1 của ca nô và v2 của dòng nước: Vận tốc ca nô đối với bờ: Lúc xuôi dòng: v = v1 + v2 = s/t1 (1) Lúc ngược dòng: v’ = v1 - v2 = s/t2 (2) Lấy (1)+(2), ta có: 2v1 = s/t1 + s/t2 Suy v1 = ½ (s/t1 + s/t2) Lấy (1) - (2), ta có: 2v2=s/t1-s/t2 Suy v2 = ½ (s/t1 - s/t2) 11 Thay sớ ta có: v1 = ½ (60 / + 60 / 3) = 25 (km/h) v2 = ½ (60 / - 60 / 3) = (km/h) b, Thời gian ca nô trôi theo dòng nước từ A đếm B: Thời gian chuyển động của ca nô: - Lúc xuôi dòng: t1 = s/(v1+v2) (3) - Lúc ngược dòng: t2 = s/(v1-v2) (4) - Lúc trôi theo dòng: t = s/v2 (5) Từ (3) và (4) ta có: s=v1 t1 + v2 t1=v1 t – v2 t v1 (t1 + t2) = v2 (t2 –t1) v2 = v1 (t2 – t1) / (t1 + t2) (6) Thay (6) vào (3), ta có: S = 2v1 t1 t2 / (t1 + t2) (7) Thay (6) (7) vào (5), ta có: t = s/v2 = (2v1 t1 t2 / (t1 + t2) / ( v1 (t2 –t1)/(t1+t2 )) = 2t1 t2 / (t2 – t1) Thay số ta có: t = / (3 – ) = 12 (h) Ví dụ 5: Một người chèo một thuyền qua sông nước chảy Để cho thuyền theo đường thẳng AB vuông góc với bờ người ấy phải chèo để hướng thuyền theo đường thẳng AC Biết sông rộng 400m, thuyền qua sông hết phút 20 giây, vận tốc của thuyền đối với nước là 1m/s Tính vận tốc của nước đối với bờ sông Đây là bài toán hợp vận tốc có phương đồng qui mà đã lựa chọn để hướng dẫn cho học sinh về loại toán này Để giải loại toán này ta làm sau: - Biểu diễn các véc tơ vận tốc: v1 của thuyền đối với nước v2 của nước đối với bờ sông v của thuyền đối bờ sông - Áp dụng công thức: v = v + v cho trường hợp v vuông góc với v2 ta có: v2 = v12 + v22 (1) - Áp dụng: v = AB/t (2) - Giải hệ phương trình ta tính được v2 Giải: Gọi v1 là vận tốc của thuyền đối với nước, v là vận tốc của dòng nước đối với bờ sông, v là vận tốc của thuyền đối bờ, ta có: v = v1 + v2 Các véc tơ v, v1, v2 được biểu diễn hình vẽ sau: 12 V2 Ta có: v vuông góc với v2 nên về độ lớn v, v1 và v thỏa mãn định lý Pi ta go: v12 =v2+ v22 (1) Mặt khác ta có: v = AB / t = 400 / 500 = 0.8(m/s) Thay v1 = 1m/s, v2 = 0.8m/s vào (1) ta có: 12 = 0.82 + v22 v22 = - 0.82 = 0.62 v = 0.6 m/s *Có thể giải theo cách sau: AC= v1.t CB= AC –AB v2 = CB/t Trên là một số ví dụ giúp học sinh xác định được phương pháp giải đối với mỗi loại bài tập về chuyển động Khi giải xong một bài toán, cần tạo điều kiện cho học sinh tự đánh giá về mình (về mức độ nhận thức, về cách giải quyết theo thiên hướng toán học hay theo hướng bản chất vật lý) Chú ý cách khai thác đề bài, phân tích kỹ đề bài để thấy đâu là nội dung vật lý, đâu là phần toán học hỗ trợ Qua bài giải mẫu học sinh cũng tự đánh giá được mình đã có và còn thiếu,cần bổ sung kiến thức vật lý nào hay kiến thức toán học nào để có thể giải quyết tốt và thành thạo mỗi dạng bài tập Khi chọn bài tập cũng cần cân nhắc, lựa chọn các bài tập ở nhiều mức độ khác (dễ, trung bình, khó) nhằm phân hóa học sinh để có kế hoạch bồi dưỡng cho từng đối tượng, không những thế mà còn có tác dụng động viên khuyến khích học sinh, tạo hứng thú cho các em học tập tốt Cuối cùng cần phải thường xuyên cho học sinh làm bài kiểm tra để rèn tính độc lập suy nghĩ, tự lực làm bài Qua đó học sinh sẽ thấy được ưu, nhược điểm của mình qua mỗi bài kiểm tra, từ đó có biện pháp khắc phục Đặc biệt qua việc làm bài kiểm tra còn rèn cho các em cách trình bày bài khoa học, rèn luyện chữ viết và các thao tác khác làm bài 13 PHẦN C: KẾT LUẬN Kết quả nghiên cứu: Được sự chỉ đạo sâu sát của phòng giáo dục và ban giám hiệu nhà trường, đặc biệt là sự nỗ lực cố gắng của mỗi giáo viên và các em học sinh nên những năm qua chất lượng dạy và học ở trường THCS Thị Trấn Quán Lào ngày một nâng lên, năm sau cao năm trước, tỉ lệ học sinh khá giỏi đã tăng lên đến 50-55%, số học sinh yếu kém giảm rõ rệt Đáng mừng là đội ngũ học sinh giỏi dự thi cấp huyện, cấp tỉnh nhiều em đạt giải cao, đó có sự đóng góp của bộ môn vật lý Kiến nghị đề xuất: Vì thời gian dành cho các tiết bài tập, tiết luyện tập môn vật lý rất ít, đặc biệt là ở khối lớp 6, 7, các em không được luyện tập Nhà trường có thể tạo điều kiện về thời gian để bồi dưỡng học sinh đại trà, học sinh giỏi và phụ đạo học sinh yếu kém, tin tưởng chất lượng sẽ còn được nâng lên nữa Trên là những nội dung mà đã và tìm tòi, thử nghiệm để rút kinh nghiệm cho bản thân quá trình dạy học, xin được chia sẻ cùng các bạn đồng nghiệp, mong nhận được sự đóng góp ý kiến để đề tài được hoàn thiện Tôi xin chân thành cảm ơn.! Yên Định, ngày 15-3-2008 Người trình bày: 14 Phạm Thị Thiều Sở giáo dục và đào tạo Thanh Hóa Phòng giáo dục huyện yên định Trường THCS thị trấn quán lào *** Một số kinh nghiệm Về: “Sử dụng, chọn, phân dạng và chữa bài tập cho học sinh THCS bộ môn vật lý” 15 Người trình bày: Phạm Thị Thiều Chức vụ: Giáo viên Đơn vị: Trường THCS thị trấn Quán Lào Huyện Yên Định, Thanh Hóa Thang 16 ... dụng, lựa cho? ?n, phân loại bài tập thế nào để luyện tập cho học sinh thì mới đạt hiệu quả cao nhất Qua việc chữa bài tập cho học sinh, phát hiện có nhiều em học sinh rất... quyết tạo cho các em niềm tin vào chính bản thân và gây hứng thú cho học sinh học tập - Lựa cho? ?n bài tập có độ phân hóa cao (Có nhiều câu cho nhiều đối tượng học sinh) để... giáo dục huyện yên định Trường THCS thị trấn quán lào *** Một số kinh nghiệm Về: “Sử dụng, cho? ?n, phân dạng và chữa bài tập cho học sinh THCS bộ môn vật lý” 15 Người