Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

Xuất phát từ thực tế: Nguyễn Công Hoan là tác giả được học tập và giảng dạy ở nhiều cấp nhà trường của chúng ta hiện nay như: Đại học, Cao đẳng, THPT, THCS…Vì vậy, nghiên cứu Thế giới nh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN -

NGUYỄN THỊ LỆ

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN CÔNG HOAN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI – 2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN -

NGUYỄN THỊ LỆ

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN CÔNG HOAN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học ThS NGUYỄN PHƯƠNG HÀ

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới ThS Nguyễn Phương Hà, người

đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong thời gian học tập và thực hiện khóa luận này

Xin gửi lời cảm ơn tới người thân và bạn bè đã luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ tôi để khóa luận được hoàn thành

Hà Nội, tháng 5 năm 2013

Sinh viên

Nguyễn Thị Lệ

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của

ThS Nguyễn Phương Hà, tôi xin cam đoan rằng:

- Khóa luận này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

- Những tư liệu được trích dẫn trong khóa luận hoàn toàn trung thực

- Kết quả nghiên cứu này không hề trùng với bất kì công trình nghiên cứu nào đã công bố

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2013

Sinh viên

Nguyễn Thị Lệ

MỤC LỤC

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp của khóa luận 7

7 Cấu trúc của khóa luận 7

PHẦN NỘI DUNG 8

Chương 1: Những vấn đề chung 8

1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người 8

1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Công Hoan 10

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Công Hoan 10

1.2.2 Những nhân tố tạo nên quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Công Hoan 11

1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người chi phối thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan 15

Chương 2: Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan 18

2.1 Nhân vật quan lại 19

2.2 Nhân vật dân nghèo thành thị 25

2.3 Nhân vật trẻ em 28

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan 34

3.1 Nghệ thuật xây dựng tình huống 34

3.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật 38

3.2.1 Miêu tả diện mạo nhân vật 38

3.2.2 Miêu tả hành động nhân vật 42

3.3 Ngôn ngữ 43

3.3.1 Ngôn ngữ trong sáng, giản dị, bình dân 43

3.3.2 Ngôn ngữ thân mật, suồng sã 45

3.3.3 Ngôn ngữ giễu nhại 48

PHẦN KẾT LUẬN 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO 54

PHẦN MỞ ĐẦU

1.Lí do chọn đề tài

Nguyễn Công Hoan (1903-1977) là một trong những nhà văn có vị trí quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, người mở đường cho trào lưu văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930 - 1945 Ông bắt đầu sáng tác vào đầu những năm 20 của thế kỉ XX và tự khẳng địnhđược mình một cách mạnh mẽ, vững chắc từ khoảng những năm 30 trở đi Hơn nửa thế kỉ cầm bút, Nguyễn Công Hoan đã để lại cho nền văn học Việt Nam khối lượng lớn các tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau, trong đó nổi bật nhất là truyện ngắn

Trải qua sự thử thách lâu dài của thời gian, truyện ngắn của nhà văn vẫn luôn thu hút sự quan tâm của bạn đọc trong và ngoài nước, được dịch ra nhiều thứ tiếng như: Anh, Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Trung Quốc… Điều đó chứng tỏ truyện ngắn Nguyễn Công Hoan vừa mang giá trị dân tộc đặc thù vừa đạt được những giá trị chung phổ quát của văn học thế giới

Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan luôn mở ra trước mắt người đọc một thế giới mới lạ, hấp dẫnvới hệ thống nhân vật phong phú, đa dạng, hội tụ đầy

đủ nét dáng cuộc đời Qua thế giới ấy, người đọc thấy được sự am hiểu sâu sắc, tinh tế của nhà văn về cuộc sống xã hội và con người Việt Nam trong những năm đen tối trước Cách mạng

Xuất phát từ thực tế: Nguyễn Công Hoan là tác giả được học tập và giảng dạy ở nhiều cấp nhà trường của chúng ta hiện nay như: Đại học, Cao đẳng, THPT, THCS…Vì vậy, nghiên cứu Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan như một chỉnh thể có quy luật vận động nội tại để hiểu đúng và giảng dạy tốt các tác phẩm của ông là việc làm khoa học, cần thiết và ý nghĩa Qua đó giúp độc giả có cái nhìn toàn diện về thế giới nhân

vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan cũng như tài năng, vị trí và những đóng góp của ông đối với nền văn học dân tộc

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Công Hoan không chỉ có những đóng góp to lớn cho sự hình thành và phát triển của trào lưu văn học hiện thực phê phán 1930-1945, mà còn có công xây dựngnên một nền văn xuôi Việt Nam hiện đại Ông sáng tác nhiều thể loại khác nhau, song thành công nhất là truyện ngắn Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan luôn thu hút được sự quan tâm, chú ý của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học trong mấy chục năm qua

2.1 Tình hình nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan trước năm 1945

Ngay từ tập truyện ngắn đầu tayKiếp hồng nhan(xuất bản năm 1923),

Nguyễn Công Hoan đã gây được sự chú ý của dư luận Viết về Nguyễn Công Hoan, tác giả Trúc Hà với bài: “Một ngòi bút mới: ông Nguyễn Công Hoan”(Đăng trên Nam Phong Tạp chí - 1932) nhận xét: “Văn ông Hoan có cái hay, rõ ràng, sáng sủa, thiết thực, hơi văn nhanh và gọn Lời văn hàm một giọng trào phúng, lại thường hay đệm vào một vài câu, hoặc một vài chữ có ý

khôi hài, bong lơn, thú vị” Đặc biệt là khi tập Kép Tư Bềnra đời (6 –

1935),sáng tác của ông đã được bạn đọc đón nhận nhiệt tình và thu hút được

sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu, phê bình Tập truyện ngắn này đã trở thành một hiện tượng văn học lịch sử, mở đầu cho trào lưu văn học tả chân

xã hội Với Nguyễn Công Hoan, Kép Tư Bềncó thể xem là mốc đánh dấu trong sự nghiệp văn chương của ông Trong Đời viết văn của tôi, ông khẳng

định: “Việc cuốn Kép Tư Bền được hoan nghênh làm tôi tin rằng tôi có thể viết nổi tiểu thuyết và tôi có thể theo đuổi được nghề văn” [10; 118]

Sau khi tập Kép Tư Bền ra đời, nhà nghiên cứu Thiếu Sơn đã xếp

Nguyễn Công Hoan và Tam Lang ở cùng một phái “tả chân xã hội” Ông cho rằng: “Cũng như Tam Lang, tác giả của Kép Tư Bền ưa nói đến những bề trái

của xã hội, ưa phanh phui, bày tỏ những cái hèn kém, xấu xa gian tà, độc ác của người đời” Cuối cùng tác giả đưa ra đánh giá về nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn như sau: “Nét đặc sắc của Nguyễn Công Hoan là ở chỗ ông biết quan sát những cái chung quanh mình, biết kiếm ra truyện tức cười, biết vẽ người bằng những nét vẽ ngộ nghĩnh thần tình, viết vấn đáp bằng

những giọng hoạt kê lí thú và biết kết cấu thành tấn bi hài kịch” [21; 441]

Nhận xét về nghệ thuật khắc họa tính cách nhân vật trong tập truyện

Kép Tư Bền, nhà nghiên cứu Trần Hạc Đình viết: “Nguyễn Công Hoan ưa tả,

ưa vẽ cái xấu xa, hèn mạt đê tiện của cả một hạng người xưa nay vẫn đeo cái mặt nạ giả dối Hạng người này có gặp ở đời, ta thường lầm vạ cái bề ngoài

mà phải kính trọng nể nang họ” [6; 40]

Trong cuốn Nhà văn hiện đại, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan đã nhận

định về thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan như sau:

“Ông miêu tả đủ hạng người trong xã hội nhưng ít khi miêu tả những ý nghĩ của họ nhất là những điều u uất của họ thì không bao giờ đả động, bao giờ cũng đặt họ vào một khuôn riêng, đó là khuôn lễ giáo hay phong tục mà họ đã

“ra trò” với những bộ mặt phường tuồng của họ” [18; 1078]

Như vậy, trước năm 1945, các nhà phê bình, nghiên cứu đã bước đầu tìm hiểu về truyện ngắn và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong các sáng tác của Nguyễn Công Hoan.Nó tạo tiền đề cho những công trình nghiên cứu về cuộc đời cũng như sự nghiệp sáng tác của nhà văn sau Cách mạng

2.2 Tình hình nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan sau năm 1945

Sau năm 1945, các nhà nghiên đi sâu vào tìm hiểu cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Công Hoan, đặc biệt là nghệ thuật miêu tả nhân vật, xây dựng tính cách, chân dung và tâm lí nhân vật trong truyện ngắn của ông

Trong cuốn Lịch sử văn học Việt Nam, tác giả Nguyễn Trác nhận định:

“Truyện ngắn Nguyễn Công Hoan là một tấn trò đời rộng rãi và phong phú

Ông chỉ cốt khám phá trong hiện thực những mâu thuẫn, những cảnh tương phản trái và phản nhau…Thế giới của Nguyễn Công Hoan là thế giới những

kẻ khốn khổ đáng thương Đọc truyện ngắn Nguyễn Công Hoan người đọc như trực tiếp sống giữa cái xã hội khốn cùng của những con người dưới đáy, những thói hư tật xấu của đám thanh niên tiểu tư sản thành thị chạy theo lối sống “Âu hóa” ” [26; 222]

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Đàn trong Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán Việt Nam nhận xét: “Truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan đã họp

thành một bức tranh rộng lớn, khá đầy đủ về xã hội cũ Hầu hết các tầng lớp trong xã hội thực dân phong kiến đều có mặt: nông dân, công nhân, tiểu tư sản, trí thức làm các nghề tự do như thầy thuốc, nhà báo, nhà văn, nhà giáo, các nghệ sĩ, rồi tư sản, các nhà buôn bán, nhà thầu khoán, địa chủ, quan lại, cường hào, nghị viên, công chức, học sinh, cô đào, nhà thổ, đứa ở, phu xe, kẻ cắp, anh hát xẩm, chị bán hàng rong, binh lính, bồi bếp…từ các giai cấp bị bóc lột, các giai cấp thống trị và các tầng lớp trung gian cho đến những người ở dưới đáy của một xã hội hết sức phức tạp” [4; 351]

Nghiên cứu về truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, GS Nguyễn Hoành

Khung trong cuốn Truyện ngắn Việt Nam 1930 – 1945 khẳng định: “Ông là

một bậc thầy trong truyện ngắn, trước hết là truyện ngắn trào phúng”, “Truyện ngắn trào phúng của Nguyễn Công Hoan là hiện tượng chưa từng có đến hai lần trong văn học Việt Nam (…).Tiếng cười trào phúng trong truyện của ông

là tiếng cười hồn nhiên, khỏe khoắn, mặn mà.” [15; 14]

Bên cạnh đó, đánh giá về nghệ thuật khắc họa tính cách nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, tác giả cho rằng: “Mỗi nhân vật nhà văn thường nêu lên một nét tính cách cơ bản, bộc lộ qua hành động ngôn ngữ, tình huống nào đó (…) chỉ bằng vài nét vẽ, ông đã phác ra được một bộ mặt, một

tư thế, một chân dung khá sinh động với nét tâm lí chủ yếu nổi bật, phù hợp với bản chất xã hội nhân vật” [14; 56]

Bàn về phong cách truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, GS Nguyễn Đăng Mạnh nhận định: “Phong cách Nguyễn Công Hoan không thiên về lối phân trần kín đáo Ông thích bốp chát, đánh vỗ vào mặt đối phương Tiếng cười đả kích của Nguyễn Công Hoan, vì thế, thường là những đòn đơn giản mà ác liệt (…) Mỗi truyện ngắn của ông có một chủ đề rõ ràng và đơn giản gắnvới một mâu thuẫn trào phúng và một tình thế có tính hài hước” [17; 121]

Trương Chính trong cuốn Sơ thảo lịch sử văn học Việt Namđã đưa ra nhận xét

về nghệ thuật khắc họa nhân vật của Nguyễn Công Hoan: “Ông có sở trường

về mô tả tư cách hèn hạ, đê tiện hết chỗ nói của bọn quan lại sâu mọt, bọn nha lại, bọn hãnh tiến giàu có, sang trọng và khinh người” [1; 101]

Nhìn dưới góc độ thi pháp học, GS Trần Đình Sử cho rằng: “Con người trong truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan là con người bị tha hóa, vật hóa, sống và hoạt động hầu như phi nhân tính Thế giới truyện ngắn Nguyễn Công Hoan là thế giới làm trò, nhân vật là những kẻ làm trò”[8; 142]

Điểm lại lịch sử nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, tác giả Hoàng Anh khẳng định: “Những chân dung Nguyễn Công Hoan vẽ lên là những kí họa hoặc biếm họa linh hoạt, không chỉ đặc tả tính cách của từng loại nhân vật qua cái thần của họ, mà xếp bên cạnh nhau còn hiện lên lồ lộ bức tranh toàn cảnh của xã hội thực dân nửa phong kiến, mặc dù chúng cố tình che đậy, giấu giếm sau tấm phông lòe nhòe, mĩ miều” [20; 54]

Đặc biệt, nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan nhiều nhất phải kể đến PGS Lê Thị Đức Hạnh Với những công trình nghiên cứu cụ thể, sâu sắc, tác giả đã chỉ ra những đặc điểm nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, đặc biệt là nghệ thuật miêu tả nhân vật: “Cách miêu tả nhân vật trong

sự đối lập giữa hai sự vật bản chất khác nhau, giữa bản chất với hiện tượng,

nội dung với hình thức…” [9; 58] Nhận xét này đã chỉ rõ nét đặc sắc về nghệ thuật miêu tả nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan Đó là ông luôn đặt nhân vật trong sự đối lập để nhân vật tự bộc lộ bản chất, tính cách

của mình

Như vậy, nhìn lại lịch sử nghiên cứu về sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Công Hoan, chúng tôi thấy rằng đã có nhiều công trình nghiên cứu về truyện ngắn và nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn Tuy nhiên, những công trình này còn mang tính riêng biệt, lẻ tẻ, mới dừng lại ở những nhận xét khái quát, gợi mở.Kế thừa người đi trước, chúng tôi đi sâu tìm hiểu đề tài Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan với mong muốn góp phần khẳng định tài năng và phong cách độc đáo của Nguyễn Công Hoan trong nền văn học nước nhà

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện khóa luận này, chúng tôi hướng tới những mục đích sau:

- Nghiên cứu thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan ở hai phương diện nội dung và hình thức

- Khẳng định tài năng, phong cách và những đóng góp của Nguyễn Công Hoan đối với nền văn học Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đặt ra và giải quyết những vấn đề sau:

- Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người, quan niệm nghệ thuật

về con người của Nguyễn Công Hoan chi phối việc lựa chọn, thể hiện và xây dựng thế giới nhân vật của nhà văn

- Chỉ ra những đặc sắc nổi bật về thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan cũng như thấy được bức tranh hiện thực đời sống của xã hội đương thời qua thế giới nhân vật đó

- Tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan: nghệ thuật xây dựng tình huống, miêu tả nhân vật, ngôn ngữ…

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Như tên gọi của khóa luận, chúng tôi hướng tới nghiên cứu: Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

4.2 Phạm vi nghiên cứu:

Tập Truyện ngắn chọn lọc Nguyễn Công Hoan, Nxb Văn học, Hà Nội,

2005

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp tổng hợp, khái quát

- Phương pháp so sánh

6 Đóng góp của khóa luận

- Thấy được những nét đặc sắc về thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

- Khẳng định được vai trò, vị trí của Nguyễn Công Hoan trong nền văn học Việt Nam

- Đóng góp vào việc giảng dạy và học tập các tác phẩm của Nguyễn Công Hoan trong nhà trường

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung Chương 2: Thế giới nhân vật và bức tranh hiện thực đời sống trong truyện ngắnNguyễn Công Hoan

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1.Quan niệm nghệ thuật về con người Quan niệm nghệ thuật là nguyên tắc cắt nghĩa thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó có khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó Nólà hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là

hệ quy chiếu ẩn chứa trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thước đo của hình thức văn học và

làm cơ sở của tư duy nghệ thuật (Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục,

2000).Quan niệm nghệ thuật xét về bản chất là một khái niệm về chủ thể, khái niệm về hệ quy chiếu thể hiện tầm lí giải, đánh giá, tầm hiểu biết, trí tuệ và tầm nhìn tình cảm Nói tổng quát là tầm cảm nhận của chủ thể Nó còn là một phạm trù cơ bản của thi pháp học, là yếu tố then chốt, có vai trò chi phối toàn diện tác phẩm

Hạt nhân của quan niệm nghệ thuật là quan niệm về con người Nhà văn cómiêu tả khía cạnh nào của thế giới khách quan thì chung quy lại cũng đều nói tới con người Mácxim Gorki từng nói “Văn học là nhân học” Nhà thơ Tố Hữu cũng quan niệm “Con người là điểm xuất phát cũng là đích hướng đến của văn học” Văn học chính là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người Sự phong phú về cách miêu tả, biểu hiện con người trong văn học là cội nguồn cho quan điểm đa dạng về con người trong văn học Vì vậy, muốn chiếm lĩnh giá trị nghệ thuật của một tác phẩm văn học, trước hết chúng ta phải tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và con người của người nghệ

sĩ sáng tác ra tác phẩm ấy

Theo GS Trần Đình Sử, quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành nguyên tắc, phương tiện, biện pháp, hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật trong đó [25; 43]

Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người tức là tìm hiểu cách nhìn, chiều sâu của sự khám phá, lí giải, trình độ chiếm lĩnh con người của nhà văn

Nó là cốt lõi tinh thần, là phương diện có tầm quan trọng hàng đầu để xác những đặc trưng cơ bản, xác định trình độ, tài năng, sự đóng góp của nhà văn đối với văn học và đời sống Quan niệm về con người liên quan đến toàn bộ quá trình sáng tác của nhà văn, chi phối tất cả các yếu tố nội dung và hình thức của tác phẩm Nó đánh dấu sự đổi thay đáng kể về tư duy của nhà văn trong quá tình sáng tác

Tiến trình lịch sử văn học cho thấy, sự đổi mới văn học thường gắn liền với sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người Theo GS Trần Đình Sử

“chừng nào chưa có sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người thì

sự tái hiện các hiện tượng đời sống khác nhau chỉ có ý nghĩa mở rộng về lượng trên cùng một chiều sâu” [23; 98] Do đó, quan niệm nghệ thuật về con người không những cung cấp một điểm xuất phát để tìm hiểu nội dung tác phẩm văn học cụ thể, mà còn cung cấp một cơ sở khoa học để nghiên cứu sự phát triển và tiến hóa của văn học [8; 274] Nó hướng người ta khám phá cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng có thật

Như vậy, tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người sẽ giúp chúng ta

có cách nhìn mới mẻ về nhân vật, nội dung tác phẩm và cá tính sáng tạo của nhà văn

1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Công Hoan

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Công Hoan

Mỗi nhà văn khi sáng tác đều thể hiện quan niệm, cách nhìn về cuộc đời và con người khác nhau Với nguyên tắc coi hiện thực chính là đối tượng phản ánh của nghệ thuật, đặc biệt là coi trọng mối quan hệ giữa tính cách và hoàn cảnh, Nguyễn Công Hoan đã dùng ngòi bút của mình vạch trần tất cả sự giả dối, xấu xa, tàn bạo của xã hội Việt Namđương thời Đó cũng chính là đề tài chủ yếu trong mấy trăm truyện ngắn và hàng chục truyện dài của ông Nhà văn đã dựng nên trong tác phẩmcủa mình đối tượng đả kích làcả một xã hội thực dân tư sản cùng với sự thối nát, đồi bại của nó Ở đó, lũ quan lại, tư sản, nhà giàu, bọn gái mới lớnđua nhau đi ngược lại văn hóa, đạo lí truyền thống của dân tộc Tất cả cứ quay cuồng, hỗn loạn từ đạo đức, công lí, lòng thương đến tình phụ tử, nghĩa vợ chồng đều như màn diễn trên sân khấu hài kịch Với ông,“đời là một sân khấu hài kịch”, mỗi người là một diễn viên đóng vai trong tấn trò đời ấy Có cả một xã hội giả dối, đánh mất bản chất chân thật của mình; con người tha hóa, không còn thủy chung, tình nghĩa, đạo lí…

Như vậy, bằng quan niệm con người làm trò, con người tha hóa, Nguyễn Công Hoan đã cười vào xã hội giả dối, phi nhân tính trong thực tai

Ông còn chỉ ra cho bạn đọc thấy được sự tha hóa thảm hại của con người cả

về nhân hình và nhân tính Đó cũng là thứ sản phẩm duy nhất, độc đáo mà xã hội đương thời đẻ ra

Cùng thời với Nguyễn Công Hoan, nhà văn Ngô Tất Tố trong tác phẩm

Tắt đèn lại có quan niệm khác hẳn về con người Nhân vật chính diện của ông

không bị tha hóa Các nhân vật chính diện như chị Dậu, anh Dậu, cái Tí đều mang những phẩm chất tốt đẹp không bị thay đổi trước sức ép của hoàn cảnh…Mặc dù thấy được sự khắc nghiệt của hoàn cảnh, của môi trường sống

tác động đến tính cách con người,nhưng nhà văn vẫn luôn tin tưởng vào bản chất tốt đẹp của họ

Vũ Trọng Phụng – ông vua phóng sự đất Bắc lại xây dựng một quan niệm đa chiều, khá phức tạp về con người Đó là quan niệm về con người xã hôi – giai cấp; con người hài hước, biếm họa; con người tha hóa; con người tự nhiên bản năng, định mệnh sinh lí và con người vô nghĩa lí Đây là quan niệm đầy mâu thuẫn, vừa có sự kế thừa lại vừa có những khám phá mới mẻ, vừa có mặt ổn định cũng có mặt chuyển biến trong quá trình sáng tác

Nam Cao là nhà văn luôn yêu thương, trân trọng con người Ông có quan niệm rất riêng, đậm chất nhân văn về con người Nam Cao chấp nhận con người bị tha hóa, thậm chí bị hủy hoại cả về nhân hình nhưng vẫn giữ được tính người Tác phẩm của ông thường đặt ra những vấn đề về con người vừa đau đớnlại vừa mạnh mẽ, nhức nhối

Nhà văn Nguyên Hồng lại luôn tin tưởng vào sức mạnh bất diệt của nhân tính Ông quan niệm, con người dù sống dưới đáy cùng xã hội vẫn tỏa sáng những nét thiên lương, dù tha hóa vẫn hướng về bản chất Người

Như vậy, các tác giả tiêu biểu của văn học hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 30-45 như Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyên Hồng…đều có một quan niệm khác nhau, điều đó chịu tác động, ảnh hưởng từ nhiều phía Với Nguyễn Công Hoan, hoàn cảnh xã hội, ảnh hưởng của gia đình cùng cá tính hài hước đã góp phần hình thành nên quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn

1.2.2 Những nhân tố tạo nên quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Công Hoan

a Thời đại

Nguyễn Công Hoan sinh ra và lớn lên trong thời kì xã hội Việt Nam đầy rối ren, phức tạp Nhà nước phong kiến già nua, mục nát, lỗi thời, phản

động, chế độ thực dân bạo tàn; cùng với nó là sự đàn áp khốc liệt phong trào đấu tranh của nhân dân, là phong trào Âu hóa rầm rộ, phong trào yêu nướcdiễn ra sôi nổi Xã hội ấy chứa đựng bao điềubất công, ngang trái, bao chuyện xấu xa, bỉ ổi Đó là chuyện những quan lại lớn nhỏ mà bọn thống trị thực dân cất nhắc lên từ đủ mọi nguồn bẩn thỉu để làm tay sai cho chúng Với quan trên, chúng hết sức qụy lụy, luồn cúi, nhèn nhát, nịnh bợ nhưng với dân đen lại ra oai, hống hách, ức hiếp, bóp nặn, đục khoét không từmột thủ đoạn nào…Chuyện địa chủ, tư sản làm giàu bằng cách bóc lột, lừa bịp dân nghèo nhưng lại háo danh, bỏ ra hàng nghìn, hàng vạn để mua một phẩm hàm, một chức quan…Chuyện công chức làm việc Tây, bịsếp làm nhục, thậm chí còn phải đưa vợ con đến cho chúng vì sợ mất việc, vì muốn thăng chức…Chuyện

vợ chồng diễn trò tam tòng tứ đức, thủy chung, tiết hạnh…

Sống trong xã hội rối ren, đảo lộn ấy, nhà văn thấy mọi thứ đều giả dối, lừa bịp, đáng khôi hài Nếu như với Vũ Trọng Phụng, “đời chỉ toàn những sự

vô nghĩ lí”, đời là cơn “giông tố” làm đảo điên tất cả, là một xã hội khốn nạn, chó đểu; đối với Nam Cao, cuộc đời là sự“chết mòn”, chết khi đang sống; thì với Nguyễn Công Hoan, đời chỉ là “một sân khấu hài kịch, một tấn trò hề lố lăng, giả dối” và con người là diễn viên trên tấn trò đời ấy

b Gia đình

Nguyễn Công Hoan sinh ra trong một gia đình quan lại phong kiến xuất thân khoa bảng Vì vậy, tư tưởng chủ đạo của nhà văn là tư tưởng yêu nước,

yêu con người Trong Đời viết văn của tôi, ông bộc bạch:“Tôi sinh trưởng

trong một gia đình phong kiến suy tàn vì chế độ đổi thay, nên bị lép vế Do

đó, tôi đã chịu sự giáo dục hằn học với quan lại ôm chân đế quốc để mưu cầu phú quý trên lưng những người nghèo hèn Những câu chuyện kể tội ác của bọn quyền quý tạo cho tôi tính tò mò, thích nhìn, thích nghe những loại

chuyện ấy Mắt tôi lại được chứng kiến những cảnh ấy, củng cố cho tôi lập trường chính trị, thiện cảm với ai, ác cảm với ai” [37]

Xuất thân trong gia đình quan lại khoa bảng, Nguyễn Công Hoan không chỉ có điều kiện được nghe mà còn được tận mắt chứng kiến bao chuyện đáng khinh, đáng cười, đáng chửi về bộ máy quan lại làm việc cho Pháp hồi ấy; về thói xu nịnh của họ đối với quan Tây, những thủ đoạn ăn hối

lộ tàn nhẫn, gian ác tới mức vu oan cho người lương thiện để moi tiền;về lối sinh hoạt xa hoa, sự đảo lộn luân lí, đạo đức trong gia đình và xã hội…Tất cả những điều mắt thấy tai nghe ấy đã để lại ấn tượng sâu sắc, làm thành ý thức khám phá đời sống và con người ở Nguyễn Công Hoan, tạo nên trong thế giới nghệ thuật của ông một vùng thẩm mĩ riêng với cách nhìn độc đáo, riêng biệt, không lẫn với những cây bút khác Đó cũng là điều kiện thuân lợi để nhà văn viết về bọn quan lại, lính lệ trong các tác phẩm sau này

c Bản thân

Nguyễn Công Hoan là người có năng khiếu trào phúng bẩm sinh Ông vốn thông minh, có trí nhớ tốt và ngay từ nhỏ đã chứng tỏ sự tinh nghịch, tính

khôi hài, hay chế giễu của mình Sau này trong Đời viết văn của tôi, Nguyễn

Công Hoan tự nhận xét: “Tính chất con người tôi là nghịch ngợm, ranh mãnh hay chế nhạo” Ngay cả việc nghiêm chỉnh như làm giấy khai sinh, ông cũng biến thành trò đùa “Muốn ngày sinh tháng đẻ của tôi có ý nghĩa dối trá, tôi đã lấy ngày 1 - 4 là ngày mà phong tục nước pháp cho phép cả nước được nói lừa để đùa nhau” Do cá tính thích khôi hài nên những năm học tiểu học, ông rất thích hài kịch Môlie Ông đã bắt trước Môlie, cũng làm hài kịch, rồi cùng với anh em trong nhà diễn kịch với có mục đích làm cho mọi người cười sặc sụa Không chỉ dừng lại ở đó, ông còn tìm“những thói hư tật xấu của người xung quanh làm đề tài, dựng nên kịch để chế nhạo”

Năm lên bốn, ông đã được gửi sang sống với người bác ruột làm tri huyện và luôn được bác yêu chiều, quý mến Nguyễn Công Hoan đã từng bày

đủ trò tinh quái để trêu trọc, tụ tập với bọn lính lệ, lính cơ trong phủ “Cái sở thích nhất của tôi là ban ngày thì đứng ở sân công đường để nhìn và để nghe, ban tối thì xuống trại lệ, trại cơ nằm kề đùi với lính tráng để hỏi chuyện họ Ở đây tối tối tụ tập rất nhiều hạng người, nói đủ các thứ chuyện, chuyện Tây, chuyện ta, chuyện quan nha tổng lí, chuyện hàng phố, chuyện dân quê, chuyện dối trên lừa dưới, chuyện trai gái bịm bợm, chuyện ngày xưa, chuyện ngày nay, chuyện cãi nhau, chuyện tâm tình, chuyện từ tám mươi đời triều, cho đến cả chuyện tương lai của quả đất bị đuôi sao chổi quệt làm tận thế”

Chính những chuyện tưởng như vô bổ ấy lại trở thành tài liệu có ích cho sự nghiệp sáng tác của nhà văn sau này Bởi vì, những năm tháng ấy, Nguyễn Công Hoankhông chỉ dùng mắt để nhìn, tai để nghe, mà còn dùng óc để suy nghĩ những sự việc diễn ra xung quanh “Tôi đã dùng mắt tôi để học trong cuốn sách thiên nhiên của xã hội Việt Nam, trong đó có nhiều người, nhiều cảnh huống, nhiều tâm lí, nhiều ngôn ngữ khác nhau Vốn sống mà tôi lượm được một cách chăm chỉ và có suy nghĩ trong thời kì này là kho tài liệu cho tôi sáng tác dần sau này” [10; 72] Cá tính và vốn sống ấy dường như từng bước đưa ông đến với những thành công trên con đường sáng tác truyện ngắn trào phúng

Khi trưởng thành, trong quá trình đi dạy học và viết văn, Nguyễn Công Hoan đã đi nhiều tỉnh thành như Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Hải Dương, Lào Cai…nên có điều kiện tiếp xúc với nhiều hạng người, loại người khác nhau; được chứng kiến nhiều cảnh ngang trái bất công trong xã hội đương thời Nhờ đó vốn sống và sự hiểu biết của ông càng thêm phong phú

Như vậy, chính các nhân tố thời đại, gia đình, bản thân đãhình thành nên quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Công Hoan Đúng như

nhận xét xác đáng của PGS Nguyễn Hoành Khung: “Hoàn cảnh xã hội, môi trường gia đình, thế giới quan nhà văn đã mài sắc, phát huy năng khiếu trào phúng của ông và ngay từ sớm cảm quan trào phúng đã bắt gặp cảm quan xã hội của nhà văn”[13;122]

1.3.Quan niệm nghệ thuật về con người chi phối thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyên Công Hoan

Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn quy định toàn bộ đặc điểm của thế giới nghệ thuật từ cốt truyện, ngôn ngữ cho đến nhân vật Trong đó, nhân vật là hình thức cơ bản để miêu tả con người trong văn học, là yếu tố trung tâm thuộc cấu trúc của tác phẩm Một tác phẩm ra đời và thành công được hay không là nhờ vào tài năng của nhà văn trong việc xây dựng nhân vật điển hình.Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn sẽ tác động và chi phối tới việc xây dựng thế giới nhân vật trong những sáng tác của họ Với quan niệm con người làm trò, con người tha hóa, Nguyễn Công Hoan xây dựng một thế giới nhân vật độc đáomang phong cách riêng của ông

Nguyễn Công Hoanluôn nhìn đời theo quan niệm giàu – nghèo Hầu hết truyện ngắn của ông đều xoay quanh sự đối chọi giữa kẻ giàu và người nghèo.Nhà nghiên cứu Nguyễn Hoành Khung cho rằng: “Mâu thuẫn giữa giàu – nghèo trong xã hội là nỗi ám ảnh thường trực, trở thành ý thức nghệ thuật của Nguyễn Công Hoan, chi phối cách dựng truyện, kết cấu, xây dựng nhân vật trong tác phẩm của ông” [13; 105] Vì vậy, trong truyện ngắn của mình, nhà vănthường chianhân vật thành hai tuyến rõ rệt Tuyến thứ nhất gồm những nhân vật thuộc tầng lớp quan lại, địa chủ, tư sản mới lênđại diện cho sự xấu xa, tàn bạo của xã hội thực dân nửa phong kiến Tuyến nhân vật này xuất hiện dưới hai dạng thức Một là bọn quan lại phong kiến vô trách nhiệm, chuyên đục khoét, áp bức dân lành với mọi mánh khóe, thủ đoạn; bọn tư sản hãnh tiến háo danh, độc ác, keo bẩn Hai là những kẻ bị đồng tiền chi phối trở

nên vô liêm sỉ, mất nhân cách.Tuyến nhân vật thứ hai là những người nghèo khổ, bị ức hiếp, bóc lột Họ sống lay lắt ở cả thành thị và nông thôn Đó là anh phu xe, kép hát, gái điếm,…không chỉ đổ mồ hôi, nước mắt để kiếm được miếng ăn, mà còn chịu bao nhục nhã, khốn cùng; người dân lương thiện thấp

cổ bé họng, bị ức hiếp, chèn ép Tham gia vào tuyến nhân vật này còn có những đứa trẻ vô tội, đáng thương phải đi ở, đi ăn xin, ăn trộm, ăn cắp Cuộc sống của chúng là chuỗi ngày dài đầy khủng khiếp với sự hành hạdã man của bọn chủ giàu có, ác độc Sự có mặt của nhân vật trẻ em là mảng màu bổ sung cho bức tranh xã hội vốn đã xám xịt, càng xám xịt hơn

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan hầu hết đều xuất hiện với ngoại hình xấu xí Điều này đã trở thành thói quen, ý thức thẩm

mĩ trong ông: “Tôi vẽ người xấu nhạy hơn người tốt Bởi vì tôi vốn bi quan nên nhìn mọi vật bằng con mắt hoài nghi, chỉ thấy phía xấu Phía xấu dễ nhập tâm hơn phía tốt Cho nên tôi nhớ rất kĩ Hình như mắt tôi không biết thưởng thức cái đẹp” [10;261]

Những nhân vật thuộc tầng lớp thống trị từ quan ông, quan bà, cụ nghịđến ông chủ, bà chủ đều có thân hình to béo, phì nộn Ta hãy xem bức

chân dung của Nghị Trinh trong truyện Hai thằng khốn nạn: “Một người mặt

mũi phương phi, cổ rụt, bụng phệ, môi trễ mà không cần râu, mặc quần áo lụa,

phe phẩy cái quạt ra vườn chơi” Hay nhân vật bà chủ trong Phành phạch

cũng hiện lên với hình hài béo tốt không kém: “Cái mặt phị, cái cổ rụt, cá thân nung núc, và bốn cái tay ngắn chùn chụt”

Trong các sáng tác của Nguyễn Công Hoan, không chỉ bọn quan lại, tư sản, nhà giàu hiện lên với ngoại hình xấu xí, ta còn bắt gặp vẻ ngoài xấu xí ở những người nghèo khổ dưới đáy xã hội Họ hiện lên với dáng vẻ gầy gò, xơ xác đến thảm hại Đó là chân dung của thằng ăn cắp trong truyện ngắn cùng tên: “Hai mắt trắng dã, lấm la lấm lét Tóc thì bồng lên như tổ quạ Da đen

thui thủi, mặt rạn như men cổ” Hay chân dung của bà cụ nhà quê trong tác

phẩmBáo hiếu trả nghĩa cha: “Mặt mũi đen đủi, dăn deo, xấu như con khỉ

Hai mắt thì toét nhoèn những nhử Cái hàm trên thì chìa ra như mái tôn Hai tay thì lóng cóng, gí cái nút buộc ở dải yếm vào tận mắt, lúng túng cởi mãi mới lấy được miếng trầu, bỏ vào mồm, nhai phóm phém Trông lại càng xấu”

Tóm lại, với quan niệm con người làm trò, con người tha hóa, Nguyễn Công Hoan đã dựng nên trong truyện ngắn của mình một thế giới nhân vật đông đúc với đủ cáchạng người, thành phần, giai cấp, tầng lớp khác nhau Từ quan lại, tư sản đến me Tây, gái điếm, phu phen, nông dân, từ người lớn đến trẻ con, từ sang giàu đến nghèo hèn…đều có vai trong tấn bi hài kịch với bao nhiêu màn, lớp Trên sân khấu ấy diễn ra hầu như mọi tấn trò đời Có bao nhiêu tác phẩm là có bấy nhiêu cảnh sống của xã hội cũ thối nát

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN CÔNG

Trong giáo trình Lí luận văn học, tác giả Phương Lựu cho rằng: Nhân

vật văn học là những “con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học bằng phượng tiện văn học” Đó là những nhân vật có tên hoặc không tên hay có thể là những nhân vật trong truyện cổ tích, thần thoại, đồng thoại, bao gồm cả quái vật thần linh, ma quỷ được thể hiện bằng những hình thức khác nhau Đó có thể là những con người được miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, tiểu sử như thường thấy trong các tác phẩm tự sự, kịch

Đó có thể là những con người thiếu hẳn những nét đó nhưng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn như một người trần thuật hoặc chỉ có cảm xúc nỗi niềm, ý nghĩ, cảm nhận như nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình

Các tác giả trong cuốnTừ điển thuật ngữ văn học quan niệm: Nhân vật văn

học là con người cụ thể được miêu tả trong các tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha), cũng có thể không

có tên riêng như thằng bán tơ, một mụ nào trong truyện Kiều Nhân vật văn học thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người Vì thế nhân vật luôn gắn chặt với chủ đề tác phẩm [273]

Nhân vật gồm nhiều loạivới đặc điểm tính cách, số phận khác nhau

Chúng bổ sung, hỗ trợ nhau tạo thành một hệ thống, thực hiện nhiệm vụ chuyển tải nội dung, tư tưởng của tác phẩm Dựa vào bản chất, đặc điểm của nhân vật, lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn, người ta chia ra nhân vật chính diện, nhân vật phản diện Dựa vào vị trí, vai trò của nhân vật trong tổ chức tác phẩm, có nhân vật trung tâm, nhân vật chính, nhân vật phụ Dựa vào cấu trúc hình tượng, có nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tư tưởng Tuy nhiên, sự phân loại chỉ mang tính tương đối Dù là loạinhân vật nào, thìnhân vật khi xuất hiện trong tác phẩm cũng đều là sự lựa chọn của tác giả nhằm đạt đến hiệu quả thẩm mĩ cao nhất

Cấu thành nên thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan là sự góp mặt của nhiều nhân vật với đặc tính, bản chất, số phận riêng Mỗi nhân vật là một chuyện đời, tình cảnh khác nhau Tất cả tựu chung thành một bức tranh hiện thực muôn màu về xã hội đương thời

2.1 Nhân vật quan lại

Xã hội Việt Nam đầu thế kỉ XX là xã hội thực dân nửa phong kiến với bao điều ngang trái, bất công, nhố nhăng, đồi bại Đó là mảnh đất màu mỡ sản sinh ra những tên quan lại sâu mọt, bọn tư sản, nhà giàu có chức có quyền

Nhân vật quan lại xuất hiện trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan với

đủ các thành phần: từ quan lớn, quan tuần phủ, quan huyện, quan tòa, quan nghị đến bọn lính tráng, bọn hương lí và các chức dịch làng, xãở hàng loạt các

tác phẩm như:Sáu mạng người,Đồng hào có ma,Cái nạn ô tô,Gánh khoai lang,Tinh thần thể dục…Chúng đều hiện lên với vẻ ngoài béo tốt, no đủ, phè

phỡn Từ quan Nghị “Mặt mũi phương phi, cổ rụt, bụng phệ, môi trễ mà

không râu, mặc quần áo lụa, phe phẩy cái quạt” (Hai thằng khốn nạn), đến

quan huyện “Chà! Chà! Béo ơi là béo! Béo đến nỗi có thằng dân nào vô ý buột miệng nói ra một câu sáo rằng “nhờ bóng quan lớn” là ông tưởng ngay

nó xỏ ông Tức thì mặt bàn là một, mặt nó là hai, bị vả đôm đốp” (Đồng hào

có ma) Các bà vợ quan cũng được miêu tả với hình hài béo tốt: “Gớm! Béo

đâu có béo lạ béo lùng thế! Béo đến nỗi hai má chảy ra, cổ rụt lại Béo đến

nỗi bụng sệ xuống Béo đến nỗi trông phát ngấy lên!” (Hai cái bụng);“cái

mặt phị, cái cổ rụt, cái thân nung núc và bốn chân tay ngắn chùn chụn”

(Phành phạch)

Không phải ngẫu nhiên, Nguyễn Công Hoan lựa cho nhân vật của mình diện mạo, hình dáng như vậy Chân dung của mỗi người như thế nào sẽ phản ánh con người bên trong của họ như thế Bản chấtxấu xa, bỉ ổi của bọn quan lại được thể hiện ngay ở vẻ ngoài béo tốt của chúng Bản chất ấy được nói ra

từ chính miệng một quan bà: “Chữ “tử tế” của ông nêu lên cho mọi người, giá viết nó là “bắt bí”, mà đọc nó là “bóp nặn” thì đúng hơn (…) Đào trong ruột những thằng dân của ông, chứ còn ở đâu nữa! Ông quên rằng ô tô của bọn các ông chẳng phải chạy bằng ét xăng, mà chạy bằng mồ hôi nước mắt dân đen

à?”(Đàn bà là giống yếu)

Dưới con mắt của nhà văn, bọn quan lại đều là những tên xấu xa, bỉ ổi, nhơ nhuốc từ hành động đến đạo đức, lương tâm Người đọc không còn thấy hình ảnh của một vị quan chân chính, thanh liêm, nho nhã, vì dân vì nước mà thay vào đó là bọn quan lại dâm ô, ngu dốt, ti tiện, hám danh, hám lợi Chúng tìm đủ mọi cách, mọi thủ đoạn để bóc lột, bòn rút tiền bạc của người dân Mỗi tên quan là một cách ăn tiền khác nhau

Nói về những thủ đoạn kiếm tiền của bọn quan lại, trước hết phải kể tới

cách ăn tiền của huyện Hinh trong Đồng hào có ma Một cách ăn bẩn hiếm ai

sánh bằng Đường đường là tri huyện, ông ta lại dùng thủ đoạn bỉ ổi để bóp nhặt từng hàocủa dân Con mẹ Nuôi bị mất trộm, lên huyện để trình quan

Theo lệ, chị ta phải khấu một đồng bạc gọi là tiền vi thiềng (đút lót) quan thì mới được nhận đơn Chị đã chuẩn bị đủ năm đồng hào đôi, nhưng khi vào

cửaquan, vì quá sợ hãi nên lóng ngóng làm rơi hết xuống đất Chị ta vội cúi xuống nhặt, tìm đi tìm lại vẫn không thấy đồng hào thứ năm đâu, đành ngậm ngùi ra về Trong khi đó, ông quan huyện “ngồi yên sau bàn giấy để nhìn theo con mẹ khốn nạn Rồi khi thấy nó đã đi thoát, ông mới đưa mắt xuống chân, dịch chân giày ra một tí Và vẫn tự nhiên như không, ông cúi xuống thò tay nhặt đồng hào đôi sáng loáng, thổi những hạt cát nhỏ ở giầy dính vào, rồi bỏ tọt vào túi” Đến đây, bản chất ăn bẩn của huyện Hinh bị lật tẩy Dân mất cắp, trình quan để tìm thủ phạm, lại bị mất trộm ngay trong cửa quan Quan là người thi hành luật lại chính là kẻ lấy trộm của dân

Truyện Thịt người chếtlật tẩy cách ăn tiền bỉ ổi của tên quan huyện tư

pháp.Quan là bậc phụ mẫu có trách nhiệm và nghĩa vụ chăm lo cuộc sống cho nhân dân Vậy mà quan huyện tư pháplại vô trách nhiệm đến mức để anh Xích chết đuối hai hôm vẫn không được chôn cất Bởi anh chết vào đêm thứ bảy, mà đêm đó quan còn “bận” nhảy đầm trên tỉnh tới ba bốn giờ sáng Hôm sau là chủ nhật nên quan không ra công đường.Trước nỗi buồn đau, sự mất mát của gia đình ông Cứu, quanvẫn vô cảm như một “pho tượng bằng sắt đá, lạnh lùng”, không chút thương xót Bất nhân hơn, hắncòn gây khó dễ chokhổ chủ“Tôi không thể cho chôn ngay được” với mục địch moi tiền “Anh định trả tôi bao nhiêu” Chỉ tới khimặc cả, ngã giá xong xuôi, gia đình ông Cứu mới được phép đem con đi chôn Qua đó, tác giả lật tẩy thủ đoạn ăn tiền trắng trợn, tán tận lương tâm của quan huyện tư pháp Hắn không chỉ tìm cách bóp nặn người dân đang sống mà ngay khi họ đã chết cũng tìm cách ăn tiền

Tên quan trong truyệnSáu mạng ngườigây cho người đọc sự khinh

miệt, phẫn nộ hơn Hắn không chỉ đểu cáng, gian dối, lừa bịp, mà còn ác độc, giết một lúc sáu mạng người vô tội Từ một kẻ có tội, hắn đã trở thành người

có công, được thăng chức tri phủ Tôi tự tử là câu chuyện về tên quan làm trò

tự tử Bằng thủ đoạn lừa bịp, dối trá ấy, hắn vừa thoát nạnvì tội vô trách

nhiệm lại còn được ban thưởng và thăng chức

Sống trong xã hội mục ruỗng, thối nát đương thời, con người dần bị

băng hoại về đạo đức và nhân tính ĐọcXuất giá tòng phu, độc giả không

khỏi khinh bỉtên quan hèn hạ tới mức bắt ép vợ đi ngủ với quan trên để được thăng chức Người chồng đã biến chính vợ mình thành “một món đồ”, “một thứ quà” lễ tết quan Vậy mà, nghe tiếng khóc lóc, van xin của vợ “Tôi lạy cậu, tôi van cậu, cậu đừng ép tôi Tôi là vợ cậu…”, hắn lại cao giọng dùng luân lí, giáo dục đạo đức để dạy dỗ “Là vợ mà chồng bảo không nghe Luân lí

để đâu? Giáo dục để đâu?” Khi nhìn chiếc xe kéo vợ đi khuất, hắn “mới quay lại, ra dáng yên lòng Ngài yên lòng vì không phải thẹn với lương tâm mà

chắc chắn rằng sẽ được ông ấy khen là biết ơn và tử tế” Qua đây, Nguyễn

Công Hoan đã nêu bật tư cách đốn mạt, hèn hạ của tên quan dâng vợ cho cấp trên để leo lên chiếc thang danh vọng mà không chút áy náy, nhục nhã

Nhân vật ông Tham trong truyện Mất cái vílại hèn hạ, ti tiện tới mức

ngoài miệng nói tôn kính, quý trọng người cậu ở quê ra chơi nhưng trong lòng thì sợ tốn kém nên bày trò, dựng chuyện mất cắp để đuổi khéo cậu về Người đọc cũng không khỏi ghê tởm khi một quan bà lăng loàn rước trai về nhà, chồng bắt được không biết xấu hổ, còn mắng té tát lại, thậm chí ngang nhiên

tuyên bố ngủ với trai ngay trong buồng tới mười bảy lượt (Đàn bà là giống yếu)

Không chỉ có vậy, bọn quan lại trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan còn diễn trò ăn cắp, ăn cướp Đó là câu chuyện về ông Phán ăn cắp tiền công

của đầy tớ trong truyệnThằng Quýt.Ông Phán nuôi một thằng đầy tớ tên là

Quýt Nórất chăm chỉ, tận tụy hết lòng với chủ Đúng lúc ông hết tiền, thằng Quýt lại xin tiền công để về quê Vì thế, ông đã nổi cáu, chửi mắng nó Sau rồi ông đi vay trả nómười đồng bạc, lại còn “tốt bụng” cho thêm mấy hào để

đi xe, uống nước Nhưng đó chỉ là một màn kịch để che đậy ý định xấu xa của ông Đêm ấy, chờ lúc thằng Quýt ngủ say, ông lẻn vào chỗ giường nó, lấy

trộm mười đồng bạc kia Hành động này đã lật tẩy bộ mặt bỉ ổi, đê tiện, vô liêm sỉ của ông Phán, lấy trộm tiền của thằng ở

Truyện Cụ Chánh Bá mất giày cũng là một kiểu ăn cắp không hơn,

không kém Đôi giày của cụ đã “đóng lại đến lần thứ bốn, mà nó vẫn không hoàn đế Mũi thì nứt rạn và vá nhiều nơi Cái cá đã đóng thêm lượt nữa, nhưng nó vẫn thủng Lượt da thì ải và bật dây gần hết Bọn thợ khâu giày phải trốn như chạch, ví lỡ ra không nhẹ tay mà chọc mạnh cái dùi vào, là nó toạc

ra – vì tất nó toạc ra – thì oan gia!” Cụ muốn có đôi giày mới nhưng không muốn bỏ tiền mua Vì thế, khi đi ăn cỗ, cụ đã dựng chuyện mất cắp giày ở ngay trong nhà chủ: “Lúc chập tối, trong khi có hai thầy trò cụ khẽ gật tên đầy

tớ, và liếc mắt một cái Anh này hiểu ý, ra hiên đứng nhìn, rồi cúi xuống nhặt…Rồi thu vào trong bao, rồi len lén ra ngoài ao Rồi giơ thẳng cánh tay, ném xuống nước đánh tõm” Bằng cách đó, cụ Chánh được không đôi giày mới Việc làm của cụ đểu cáng, bỉ ổi hết mức, vừa ăn cướp vừa la làng

Có thể thấy, nhân vật quan lại trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan đều bị lòng tham, bản chất nham hiểm làm cho biến dạng về nhân hình, mục ruỗng về nhân tính Ông miêu tả chúng như một thứ quái thai, dị dạng chứ không phải hình hài, dáng dấp của một con người Nguyễn Công Hoan đã để cho lũ quan lại sâu mọt ấy tự nhiên “ra trò” với “những bộ mặt phường tuồng của họ” (Vũ Ngọc Phan) Vì vậy, trong cảm quan nghệ thuật của ông, đã làm quan thì nhất thiết phải béo, béo tới mức dị hình, dị dạng như đồ vật, loài vật

Béo đã trở thành khuôn hình, công thức chung của nhà văn khi miêu tả chân dung nhân vật quan lại Nguyễn Công Hoan lí giải, “béo khỏe” là do ăn bẩn,

là điển hình cho thói “gian ác và ăn tiền”

Trong xã hội nhốn nháo lúc bấy giờ, không thể không nói tới bọn tư sản, lũ nhà giàu với bản chất xấu xa, độc ác, vô nhân tính Với chúng, đồng

tiền, danh vọng là tất cả Đọc Báo hiếu trả nghĩa cha, ta thấy đạo đức, nhân

cách con người được bộ lộ rõ nét Nhân ngày giỗ cha, vợ chồng ông chủ hãng

ô tô Con Cọp làm cỗ linh đình, mời khách khứa đến nhà để chứng tỏ mình là người con có hiếu Nhưng khi thấy người mẹ nghèo đói, quê mùa của mình đến, hắn vội đóng cửa, mắng té tát rồi đuổi đi “Một suýt nữa thì làm tôi ê cả mặt! Ai bảo bà ra đây làm gì? (…) Tôi đã cấm bà không được đến đây kia

mà Đã phải lần trước rồi mà không chừa! Bà không biết để sĩ diện cho tôi!

Đây này, bà cầm lấy! Bà về đi!” Đến đây, bộ mặt đạo đức giả của vợ chồng hắn mới được lật tẩy Thói đạo đức giả, sự bất hiếu ấy được hiện ra đầy đủ,

trọn vẹn hơn qua tác phẩm Báo hiếu trả nghĩa mẹ Lúc mẹ sống thì không

chăm sóc, phụng dưỡng, thậm chí chửi mắng, xua đuổi như một con vật Khi

mẹ chết lại báo hiếu bằng cách tổ chức đám ma linh đình: “Đầu tiên, năm lá

cờ ngũ hành phấp phới theo chiều gió Rồi đến ông Thiên Lôi, bà La Sát, cao lênh khênh đi hai bên Một đoàn trống cà rung, rinh tùng rinh, đi xung quanh chiếc trống cái, mà những phu đều áo nỉ đỏ, nón dấu sơn Kế đến một cái kiệu long đình sơn son thếp vàng, thong thả tiến từng bước (…) Rồi đến hàng nghìn các cụ, các quan, các ông, các bà, rặt những chỗ thân thuộc đi theo sau

Cuối cùng thì ba bốn chiếc ô tô, sình sịch tiến dần Và hai ba chục chiếc xe nhà, như nêm khúc đường chật hẹp” Không chỉ tổ chức đám ma linh đình, chúng còn diễn trò khóc lóc thảm thương để chứng tỏ cho thiên hạ thấy sự

“hiếu thảo” của mình Đây là thằng con trai (ông chủ): “Người ấy mặc đồ xô gai, chứ còn bụng dạ nào mà áo quần chải chuốt! Đi trước cữu thì giật lùi từng bước Lúc nào cũng bưng miệng mà khóc, còng lưng xuống mà khóc, đến nỗi phải chống gậy” Còn đây là đứa con dâu (bà chủ): “Mấy hôm nay, người này kêu khản cả tiếng, khóc hết cả hơi (…) Lúc hạ huyệt mới càng thương tâm Áo quan chưa ngắm đúng hướng, người ấy đã nhảy tụp xuống

mà nằm thằng cẳng ra, ôm chặt lấy mà hờ, mà khóc” [131]