Phan2 Chuong3

Từ đây Quảng Trị trở thành "nơi diễn ra cuộc đụng đầu lịch sử giữa một bên là chủ nghĩa xã hội và độc lập dân tộc với một bên là các thế lực xâm lược, đứng đầu là Đế quốc Mĩ - định thông

PHẦN THỨ HAI

GIÁO DỤC QUẢNG TRỊ TRONG THỜI KỲ

KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ

-CHƯƠNG III

CHUYỂN VÙNG GIÁO DỤC

Giữa tháng 7 năm 1954, phối hợp với cuộc đấu tranh trên bàn hội nghị Giơnevơ, gây sức ép với thực dân Pháp, can thiệp Mĩ, tỉnh ủy Quảng Trị chủ trương huy động lực lượng các xã ven thị xã tỉnh lỵ biểu tình kéo vào thị xã đòi Chính phủ Pháp phải

ra lệnh cho quân viễn chinh ngừng chiến ở Đông Dương, tiến tới một giải pháp hòa bình có lợi cho cả hai bên Việt - Pháp Cuộc biểu tình của quần chúng sắp nổ ra thì ngày 20 tháng 7 năm 1954, hội nghị Giơnevơ kết thúc Hòa hình được lập lại Cuộc biểu tình trên dược chuyển qua nội dung

"Hoan nghênh hòa bình được lập lại trên toàn

cõi Đông Dương" Cuộc kháng chiến chống thực

dân Pháp thắng lợi Nước ta tạm thời chia làm hai miền và lấy vĩ tuyến 17 làm ranh giới quân sự tạm thời Quảng Trị là tỉnh duy nhất toàn quốc phải tạm bị chia cắt thành 2 vùng Huyện Vĩnh Linh gồm

17 xã đồng bằng và 6 xã miền núi được hoàn toàn giải phóng, cùng với miền Bắc bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Một phần xã Vĩnh Liêm của Vĩnh Linh ở bờ Nam sông Bến Hải cùng với các huyện Do Linh, Cam Lộ, Triệu Phong, Hải Lăng, thị xã Quảng Trị, Hướng Hóa trở thành thuộc địa kiểu mới của Đế quốc Mĩ

Quảng Trị trở thành địa đầu giới tuyền của hai miền Nam-Bắc cùng với cả nước làm hai nhiệm vụ chiến lược vừa tiến hành Cách mạng dân tộc dân chủ ở miền Nam, vừa tiến hành Cách mạng xã hội1

chủ nghĩa ở miền Bắc Ngày 21 tháng 9 năm 1954, tỉnh ủy Quảng Trị mở Hội nghị cán bộ tại chiến

khu Ba Lòng để quán triệt "Tình hình mới , nhiệm

vụ mới" Ngày 18 tháng 8 năm 1954 tại Phước Môn

(Hải Lăng) tỉnh tổ chức một cuộc mét tin lớn để kỷ niệm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2/9 và tiễn đưa cán bộ, bộ đội - những người con thân yêu của quê hương lên đường tập kết ra Bắc, chuẩn

bị cuộc kháng chiến chống Mỹ

Trong lúc đó, Đế quốc Mĩ và Ngô Đình Diệm ra sức phá hoại hiệp định Giơnevơ, tìm mọi cách đuổi Pháp, thanh toán các phe phái không ăn cánh với chúng, phá hoại Hiệp thương tổng tuyển cử Chúng coi Quảng Trị là một trong các trọng điểm bình định, hũy bỏ mọi thành quả cách mạng Trước tình hình đó, dưới sự lãnh đạo của Đảng, khắp nơi nổi lên đấu tranh, một số nơi ở Triệu Phong, Do

Linh, tự trong nhân dân đã có phong trào "Dân canh

chống cướp"; ở Hướng Hóa có phong trào "Hội thề: suốt đời đi theo Đảng và Bác Hồ" Phong

trào đấu tranh của quần chúng lên cao, đế quốc Mĩ và bọn tay sai Ngô Đình Diệm càng ra sức khủng bố

Theo Hiệp định Giơnevơ, Quảng Trị chia 2 vùng do đó tình hình chính trị, kinh tế cũng như tình hình giáo dục của tỉnh có nhiều thay đổi, chia thành hai vùng giáo dục

Thời kỳ từ tháng 7 năm 1954 đến 1955, các cơ quan giáo dục Quảng Trị chuyển ra khu vực Vĩnh Linh, các trường tự giải tán Riêng Trường cấp II Lê Thế Hiếu giữ nguyên tên trường, Hội đồng giáo viên và các khối học sinh 5, 6, 7 Đầu tháng 8 năm

1954 trường chuyển ra ở thôn Duy Viên, Lại Xá (Vĩnh Thủy, Vĩnh Linh) bên bờ Nam sông Sa Lung Trường cấp II Vĩnh Sơn (thuộc Vĩnh Linh trước đây, nay ở phía Nam sông, thuộc quận Trung Lương do địch quản lý) được chuyển ra xã Vĩnh Hiền Đến năm

1956, hai trường cùng sáp nhập thành trường cấp II Vĩnh Linh đóng tại Hồ Xá và đây là tiền thân của trường cấp III Vĩnh Linh sau này Nhiều học sinh cấp

II các trường khác ở bờ Nam sông Bến Hải cũng vượt tuyến ra Vĩnh Linh học tập

Để tiện việc lãnh đạo và chỉ đạo của Trung ương Đảng và Chính phủ, ngày 28 tháng 5 năm 1955, Trung ương Đảng ra nghị quyết số 16/NQ.TƯ thành lập Đảng ủy khu vực Vĩnh Linh Và ngày 16 tháng 6 năm 1955, Thủ tướng Chính phủ ra nghị định số 551/ TTg thành lập đặc khu Vĩnh Linh Dưới sự lãnh đạo và chỉ đạo của Đảng ủy và ủy ban Hành chính khu vực Vĩnh Linh, được sự giúp đỡ của các ban ngành, đoàn thể ở trung ương, từ tháng 7 năm 1955 các ban của Đảng ủy, các Ty chuyên môn, các đoàn thể: Thanh niên, Phụ nữ, Công đoàn của khu vực lần lượt được thành lập Ty Giáo dục Vĩnh Linh ra đời do ông Lê Trong Từ làm Trưởng Ty

Vùng Nam vĩ tuyến 17 thuộc ngụy quyền Sài Gòn quản lý Từ đây thế trận chiến lược thay đổi

Ta từ một chính quyền cách mangh hùng hậu vừa đánh tan giặc Pháp xâm lược, kết thúc 9 năm trường kỳ kháng chiến, kết thúc gần 100 đô hộ của thực dân Pháp buộc phải đi vào hoạt động bí mật Phía địch ra sức tăng cường lực lượng chống phá Hiệp thương tổng tuyển cử năm 1956, chống phá cách mạng, ra sức thực hiện lập ấp

3

chiến lược, cô lập Đảng cộng sản, trả thù những người tham gia kháng chiến Từ đây Quảng Trị trở

thành "nơi diễn ra cuộc đụng đầu lịch sử giữa

một bên là chủ nghĩa xã hội và độc lập dân tộc với một bên là các thế lực xâm lược, đứng đầu là Đế quốc Mĩ - định thông qua cuộc chiến tranh xâm lược ở Việt Nam để bẻ gảy một mũi nhọn xung kích của cách mạng thế giới" (1)

Do những đặc điểm của tình hình, giáo dục Quảng Trị từ 1954 đến 1960 là tập trung sức cho việc chuyển con em ra Vĩnh Linh, ra các trường học sinh miền Nam ở miền Bắc Nhận rõ tầm chiến lược của nhiệm vụ

-

-( 1 ) Lịch sử Đảng bộ Quảng Trị tập II - NXB Chính trị quốc gia

1999 - trang 13

này, Khu ủy Vĩnh Linh đã tiến hành làm trường, làm nhà ở, giải quyết chế độ cho con em miền Nam, con

em Quảng Trị được học hành trong điều kiện thuận lợi nhất Trường nội trú học sinh miền Nam

ở Hồ Xá Vĩnh Linh lúc đó có trên 700 học sinh Những ngày đầu xa quê, xa người thân với bao nỗi bở ngở ban đầu nhưng nhờ sự tận tình giúp đỡ của các thầy giáo , cô giáo, anh chị em phục vụ học sinh miền Nam nhanh chóng hòa nhập, chăm chỉ học hành Thời kỳ này công tác chính trị tư tưởng Hoạt động đoàn thể, văn nghệ thể thao của trường cấp II Hồ Xá sôi nổi nhất Những lần phái đoàn quân sự bốn bên đi qua, Đoàn trường tổ chức cho học sinh đưa kiến nghị tập thể đòi thi hành Hiệp định Giơnevơ, Hiệp thương tổng tuyển cử

thống nhất đất nước đã có ảnh hưởng tốt đối với đồng bào miền Nam, đồng bào Quảng Trị

Giáo dục miền núi Quảng Trị lúc đó chỉ có 1

trường dân tộc nội trú ở Hướng Lập (Nam Hướng Hóa) Số lượng trên 100 em do thầy Hồ Ngọc Khai và Phan Thu Hoàn phụ trách Học sinh vừa học vừa tăng gia sản xuất, tham gia các công việc phục vụ chiến trường Tồn tại trường nội trú giữa lòng địch là một thử thách lớn lao về lòng quả cảm và

ý chí kiên cường trong học tập của con em đồng bào Vân Kiều, PaKô

Tháng 4 năm 1960 tỉnh ủy Quảng Trị mở hội nghị kiểm điểm 1 năm thực hiện nghị quyết Trung ương 15 Tại Hội nghị này đã đặt ra vấn đề là

"phải tổ chức học tập cho con em vùng giải phóng, vùng ta kiểm sóat" (1) Về lực lượng là tại chỗ nhưng đồng thời xin chi viện của Trung ương, của Vĩnh Linh, hậu phương trực tiếp của Quảng Trị Tiểu ban giáo dục thuộc Ban Tuyên huấn tỉnh ủy do ông Phan Thu Hoàn phụ trách đi vào họat động

-

-( 1 ) Lịch sử Đảng bộ Quảng Trị tập II - sách đã dẫn

Tháng 7 năm 1960 phá ấp chiến lược Tuồi Muồi, nhân dân các dân tộc nam đường 9, quận Ba Lòng đồng loạt nỗi dậy, bỏ nhà cửa, ruộng vườn vào làm chòi bí mật trong rừng núi chống địch Vùng căn cứ cách mạng mở rộng, Ủy ban Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Quảng Trị quyết định thành lập trường văn hóa tập trung mang tên Nguyễn Văn Trỗi đóng ở xã Thanh (Hướng Hóa) Số học sinh cả hai khóa là 150 người Chương trình học là tự biên soạn hai môn Văn, Toán, đồng thời để5

dạy cho đồng bào dân tộc một số giáo viên đã phiên âm tiếng Dân tộc để người học dễ hiểu dễ nhớ

Từ chiến tranh cục bộ địch không thắng nổi tinh thần đồng khởi nỗi dậy của nhân dân ta, kẻ thù chuyển sang chiến tranh đặc biệt vừa tổ chức càn quét bình định, vừa tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc xã hội chủ nghĩa Tình hình giáo dục gặp vô vàn khó khăn

Tháng 3 năm 1965, Ủy ban mặt trận thống nhất Trung ương chi viện cho giáo dục Quảng trị đợt đầu tiên gồm 13 người trong đó có 5 giáo viên cấp III là các thầy: Ngô Huy Hoàng, Phan Thanh Sơn, Dương Tú Anh, Nguyễn Duy Hùng, Nguyễn Hoài Hải

5 giáo viên được giữ lại tăng cường cho tiểu ban giáo dục thuộc Ban Tuyên huấn tỉnh ủy 8 giáo viên còn lại là: Nguyễn Xuân An, Triệu Ngọc Linh, Đỗ Anh Sơn, Nguyễn Hải Hà, Bùi Ái nhân, Hồ Ngọc Anh, Nguyễn Ánh Hồng, Nguyễn Thanh Phương được bố trí về phụ trách giáo dục các huyện

Sau đó, từ cuối năm 1965 đến đầu năm 1973 Trung ương và Khu ủy Vĩnh Linh liên tiếp cử nhiều đoàn cán bộ, giáo viên cấp I, giáo viên cấp II, giáo viên cấp III tăng cường chi viện cho giáo dục Quảng Trị

Những năm từ 1965 đến 1970 các đoàn của Trung ương và Khu ủy Vĩnh Linh thường là có từ 6 đến 15 người Đoàn đông nhất trên 100 người là cuối năm 1972 đầu 1973 Nhiều đồng chí sau này trưởng thành trở thành cán bộ lãnh đạo tỉnh, lãnh đạo ngành

Trong những đợt chi viện lịch sử này, nhiều đồng chí đã hy sinh anh dũng hoặc bị địch bắt Đoàn vào đầu năm 1965 có 6/13 đồng chí hy sinh, đoàn vào đầu 1966 có 4/8 đồng chí hy sinh 3 đoàn của Vĩnh Linh vào năm 1966 số người bị hy sinh gần một nửa Những tổn thất mất mát này là vô cùng lớn lao Nhân dân Quảng Trị mãi mãi ghi nhớ công ơn sự đóng góp của các liệt sĩ thuộc ngành Giáo dục (hơn 2/3 trong tổng số 71 liệt sĩ của Ngành thuộc thời kỳ chi viện cho giáo dục Quảng Trị trong những năm chống Mỹ cứu nước)

Công việc trước hết của tiểu ban giáo dục là tiến hành mở các lớp bồi dưỡîng gíáo viên Hai lớp đầu tiên đào tạo cấp tốc cho 45 giáo viên nam nữ

ở Ba Lòng; các xã Triệu Ái, Triệu Thượng, Triệu Vân (Triệu Phong); Hải Lệ, Hải Phú, Hải Lâm (Hải Lăng) Năm 1965 được chi viện thêm một số đồng chí cho tiểu ban giáo dục tỉnh, cán bộ huyện miền xuôi, miền núi Hè 1965, tỉnh tổ chức trại hè tại Ba Lòng có hơn 80 giáo viên của các huyện Do Linh, Cam Lộ, Hướng Hóa, Triệu Phong và Hải Lăng tham gia trong thời gian 1 tháng Năm 1966, các huyện mở thêm lớp tập huấn Huyện Do Linh mở 1 lớp có 30 học viên tập trung 1 tháng Ở xã mở các lớp thường từ

10 đến 15 ngày cho khoảng 10 đến 15 gíao viên học tập như Hải Ba, Hải Vĩnh, Hải An, Hải Khê, (Hải Lăng); Triệu Lăng, Triệu Trạch, Triệu Vân (Triệu Phong) Nhờ vậy, số giáo viên đào tạo tại chỗ ở đồng bằng có đến 150 người Huyện Hải Lăng mở 3 lớp đào tạo 421 giáo viên

Phong trào giáo dục phát triển mạnh ở Ba Lòng, Cùa, Do An, Trung Sơn (Do Linh) ; Triệu Ái, Triệu

7

Thượng, Triệu Vân, Triệu Trạch, Triệu Lang (Triệu Phong) ; Hải Lệ, Hải Phú, Hải Lâm, Hải Thượng, Hải Thọ, Hải Phong, Hải Dương, Hải Quế, Hải Ba, Hải Vĩnh, Hải An, (Hải Lăng) Một số xã có trường tiểu học hoàn chỉnh như Do An, Trung Sơn (Do Linh) ; Hải Lệ, Hải Lâm, Hải Ba (Hải Lăng) Có vùng phối hợp mở thêm một số lớp đầu cấp của Trung học đệ nhất như Triệu Vân, Triệu Lăng; Hải An, Hải Khê Các trường lớp đã thu hút hàng ngàn học sinh Phong trào bình dân có nơi đã tiến tới thanh toán nạn mù chữ cho toàn dân như thôn Xuân Khê, Nại Cửu Riêng huyện Hải Lăng tổ chức được 38 lớp học, trong đó có 18 lớp vở lòng với 256 học sinh, 16 lớp 1, 2 với 241 học sinh và 4 lớp 3, 4 với 82 học sinh Đồng thời vận động và tiếp tục mở được 24 lớp bình dân học vụ với 312 học viên

Giáo viên thương yêu, quý trọng nhân cách học sinh nên cha mẹ và học sinh mong muốn Cách mạng có trường học để được học trường do Cách mạng quản lý Trong đội ngũ giáo viên có nhiều ngươì được bổ sung vào các cấp ủy của xã, huyện; có người bị địch bắt, tra tấn vẫn giữ trọn khí tiết người giáo viên cách mạng Khi ra tù, trở lại tiếp tục hoạt động cho Ngành Những năm tháng ác liệt trên quê hương Quảng Trị đã có nhiều giáo viên hy sinh khi bên mình còn mang theo vở soạn bài cùng cây súng Nhân dân Quảng Trị, Tổ quốc mãi mãi ghi công các liệt sĩ giáo viên

Ngày 01 tháng 5 năm 1972 Quảng trị được hoàn toàn giải phóng Tháng 6/1972, cuộc họp đầu tiên của tỉnh ủy chủ trương xây dựng vùng giải phóng toàn diện Công tác Giáo dục được nghị quyết

đầu tháng 9 năm 1972 chỉ rõ: "Mở các lớp vỡ lòng

và Tiểu học, bổ túc văn hóa cho cán bộ cơ sở, thanh toán nạn mù chữ cho cán bộ và nhân dân, tự lực cánh sinh đào tạo giáo viên tiểu học tại chỗ" (1)

-( 1 ) Lịch sử Đảng bộ Quảng Trị tập II, sách đã dẫn

Năm 1972 Quảng Trị được giải phóng nhưng sau đó địch tái chiếm Thành Cổ thì một phần của Triệu Phong từ cầu Nhan Biều trở vào và toàn bộ Hải Lăng và thị xã Quảng Trị nằm ở vùng tạm chiếm của địch Ty Giáo dục Quảng Trị tổ chức phát triển giáo dục vùng giải phóng , phát triển các trường Tiểu học, Phổ thông cơ sở, thành lập trường Trung học đệ nhất cấp đặt tại dốc Sỏi thị xã Đông Hà Trường Trung học đệ nhất cấp lúc bấy giờ có một vị trí đặc biệt quan trọng trong chiến lược của Đảng và Nhà nước ta, được cả nước quan tâm và bạn bè quốc tế chú ý

Tháng 3 năm 1973 Ty Giáo dục Quảng Trị được thành lập đóng tại trường Bồ Đề thị xã Đông Hà

do ông Lê Trọng Từ làm Trưởng Ty, ông Nguyễn Kham làm Phó trưởng Ty

Mỹ ngụy mở cuộc hành quân Lam Sơn 712 phản kích lấn chiếm lại đất đai Tỉnh tổ chức sơ tán và bảo vệ nhân dân, đẩy mạnh sản xuất, tự túc

chăm lo đời sống nhân dân Trong bối cảnh đó, ngành Giáo dục lại gặp những khó khăn riêng: cán bộ Văn phòng Ty, cán bộ Phòng giáo dục ở các huyện, thị đều thiếu người, thiếu cả kinh nghiệm lãnh đạo, chỉ đạo Cán bộ giáo dục ở xã và đội ngũ giáo9

viên chưa có chương trình, tài liệu giáo khoa, học cụ, học phẩm đều thiếu thốn Ở bắc Hướng Hóa có 5/6 xã khôi phục được phong trào và có hàng trăm con em đến các lớp bình dân, tiểu học Ở nam Hướng Hóa, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Mặt trận dân tộc giải phóng và Ủy ban nhân dân cách mạng huyện, ngành Giáo dục tổ chức Đại hội phát động phong trào giáo dục toàn vùng Sau đại hội phong trào bình dân phát triển ở 17/22 xã Trường tiểu học bình dân của huyện khai giảng cho

22 cán bộ Trường sư phạm đào tạo 47 giáo viên Trường văn hóa tập trung của 2 xã Thanh - Thuận có

52 cán bộ thanh niên, tự túc lương thực đến học Đến tháng 11 năm 1972, toàn vùng nam Hướng Hóa đã mở được lớp học ở 94/115 thôn bản của 19/22 xã với số học sinh là 2015 người Có nhiều xã như

A Xóc, Húc, có trường tập trung riêng cho cán bộ, đảng viên, đoàn viên, du kích học tập Xã Hải Phúc gấp rút dứt điểm thanh toán nạn mù chữ cho toàn dân - dẫn đầu huyện Các cơ quan quanh huyện cũng đã mở lớp học văn hóa cho cán bộ công nhân viên học tập

Ở vùng đồng bằng, Ủy ban mặt trân dân tộc giải phóng, và Ủy ban nhân dân cách mạng nhiều xã đã chăm lo việc học tập cho cán bộ nhân dân Các Hội Khuyến học, Hội cha mẹ học sinh đã được tổ chức và có tác dụng thiết thực như thăm trường lớp, kiểm tra hầm lán Khi máy bay hoặc pháo hạm bắn sập hầm thì Hội vận động nhân dân xây dựng lại để các em được tiếp tục học Hội cha mẹ học sinh thôn 9 xã Do Hải góp 5800 đồng; thôn Nhĩ Thượng góp 2500 đồng (Do Mĩ) mua