Bài tập nghiên cứu khoa học

Giúp các em tiếp nhận đúng các thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt cũng như các đơn vị kiến thức về tiếng Việt là một trong những hoạt động nhằm giữ gìn và phát huy sự trong sang của tiế

TRƯỜNG CAO ĐẲNG HẢI DƯƠNG KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

_ _

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC KHẢO SÁT VIỆC SỬ DỤNG THÀNH NGỮ, TỤC NGỮ TRONG

CHƯƠNG TRÌNH TIẾNG VIỆT Ở TIỂU HỌC

Sinh viên thực hiện : Vũ Minh Hiếu Lớp : Sư phạm Tiểu học – K38 Giáo viên hướng dẫn : TS Nguyễn Thị Phượng

Hải Dương, năm 2018

LỜI CẢM ƠN

Thực tế luôn cho thấy, sự thành công nào cũng đều gắn liền với những sự hỗ trợ, giúp đỡ của những người xung quanh dù cho sự giúp đỡ đó là ít hay nhiều, trực tiếp hay gián Trong suốt thời gian từ khi bắt đầu làm báo cáo đến nay, chúng em đã nhận được sự quan tâm, chỉ bảo, giúp đỡ của thầy cô, gia đình và bạn bè xung quanh

Với lòng biết ơn sâu sắc em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường cao đẳng Hải Dương đã tạo điều kiện để sinh viên chúng em có một môi trường học tập thoải mái về cơ sở hạ tầng cũng như cơ sở vật chất

Em xin chân thành cảm ơn Khoa giáo dục Tiểu học đã giúp em mở rộng những tri thức kiến thức hết sức quan trọng trong giảng dạy cũng như giáo dục học sinh tiểu học Qua đó em có thể nhận thức một cách đầy đủ và toàn diện cuộc đời, sự nghiệp

Em xin chân thành cảm ơn cô Nguyễn Thị Phượng đã hướng dẫn tận tình để nhóm chúng em hoàn thành báo cáo này Nhờ có những lời hướng dẫn, dạy bảo

đó, bài báo cáo này của chúng em đã hoàn thành một cách xuất sắc nhất Một lần nữa, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến cô Ban đầu em còn bỡ ngỡ vì vốn kiến thức của chúng em còn hạn hẹp Do vậy, không tránh khỏi những thiếu sót, em rất mong nhận được ý kiến đóng góp của quý Thầy Cô và các bạn học cùng lớp để bài báo cáo được hoàn thiện hơn

Chúng em xin chân thành cảm ơn!

PHẦN I: MỞ ĐẦU

I, Lý do chọn đề tài.

Sở dĩ chọn thành ngữ, tục ngữ là đối tượng nghiên cứu của đề tài này là vì: Thành ngữ, tục ngữ trong mỗi ngôn ngữ có một vị trí rất đặc biệt Là một bộ phận quan trọng của từ vựng, thành ngữ, tục ngữ là nơi thể hiện rất rõ đặc trưng

văn hoá, dân tộc trong ngôn ngữ: “ Nếu coi ngôn ngữ dân tộc là tinh thần của

dân tộc thì cũng có thể nói thành ngữ, tục ngữ là các hình thức biểu hiện khác

nhau của bản sắc văn hoá dân tộc Trong thành ngữ, tục ngữ chúng ta có thể tìm thấy những đặc điểm riêng của tư duy dân tộc, quan điểm, thẩm mĩ, đạo lí làm người, luật đối nhân xử thế, lối sống, cách nghĩ, cách cảm cũng như thái độ đối với cái thiện và cái ác, cái cao cả và cái thấp hèn Về mặt văn hoá, thành ngữ, tục ngữ chính là nơi thể hiện sâu sắc nhất vốn văn hoá của một dân tộc Cách nói năng, cách suy nghĩ, tư duy của dân tộc biểu hiện rõ nhất trong vốn từ ngữ của họ mà đặc biệt là trong các thành ngữ, tục ngữ Chính vì điều này mà khi nghiên cứu thành ngữ, tục ngữ tức là chúng ta đã nghiên cứu được một phần rất lớn của ngôn ngữ Do đó, việc nhận diện đúng và hiểu đúng thành ngữ, tục ngữ là rất quan trọng đối với mọi người Đối với học sinh điều này càng quan trọng Giúp các em tiếp nhận đúng các thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt cũng như các đơn vị kiến thức về tiếng Việt là một trong những hoạt động nhằm giữ gìn và phát huy

sự trong sang của tiếng Việt Vì vậy, sự xuất hiện của các thành ngữ tục ngữ trong SGK cũng không thể tuỳ tiện mà phải có một sự trình bày hợp lý và khoa học

Thành ngữ tục ngữ xuất hiện trong SGK khá nhiều: trước hết, thành ngữ tục ngữ được học với tư cách là một đơn vị kiến thức bắt buộc như từ ghép, từ láy,

… của phân môn Tiếng Việt trong nhà trường; thứ hai, thành ngữ tục ngữ xuất hiện rất nhiều trong các văn bản văn học được trích dẫn trong SGK; thứ ba, thành ngữ tục ngữ được các tác giả sử dụng làm ngữ liệu rất nhiều trong SGK

với các dạng xuất hiện rất phong phú Ngoài ra, không chỉ trong SGK Tiếng Việt, mà trong SGK của các môn học khác cũng có thể có sự xuất hiện của thành ngữ tục ngữ Như vậy, thành ngữ tục ngữ là một đơn vị từ vựng quan trọng với học sinh Và việc tìm hiểu xem các cách trình bày về thành ngữ, tục ngữ trong SGK đã hợp lý hay chưa là một vấn đề cần thiết

Một lý do nữa để tôi tiến hành đề tài này là tôi muốn tìm hiểu xem các thành ngữ, tục ngữ xuất hiện trong SGK có bổ sung kiến thức nào mới cho học sinh hay không Việc đưa các thành ngữ tục ngữ vào SGK và việc giải thích các thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt trong SGK đã hợp lý hay chưa, và có phù hợp với mục tiêu dạy học tiếng Việt trong nhà trường hay không

Cuối cùng, từ những phân tích, nhận xét về các vấn đề thành ngữ, tục ngữ trong SGK, tôi muốn đưa ra một số ý kiến về việc dạy học thành ngữ, tục ngữ trong SGK hiện nay, với mong muốn góp phần vào việc nâng cao hơn nữa chất lượng dạy học tiếng Việt ở trường học

II, Đối tượng nghiên cứu.

Mặc dù quan niệm về thành ngữ, tục ngữ trong tiếng Việt chưa hoàn toàn thống nhất giữa các nhà khoa học nhưng vẫn có thể có những dấu hiệu đặc trưng để nhận ra chúng Do đó, đối tượng nghiên cứu của tôi trong bài nghiên cứu này

là những đơn vị được coi là thành ngữ, tục ngữ (những cụm từ cố định có hình thức cấu tạo là cụm từ hoặc cụm chủ vị, tương đương với một từ hoặc một cụm

từ, có chức năng định danh và có đặc trưng cố định, ví von, bóng bẩy về ý nghĩa) mà tôi khảo sát được trong SGK Tiếng Việt lớp 3 tập 1 & tập 2

III, Mục đích nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu của tôi là nhằm góp phần vào việc nâng cao chất lượng giảng dạy tiếng Việt trong nhà trường nói chung và việc giảng dạy thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt nói riêng Để đạt được mục đích ấy, tôi sẽ tiến hành trong bài

nghiên cứu của mình các công việc như sau : khảo sát các bài dạy về thành ngữ, tục ngữ trong SGK ; tìm hiểu các dạng xuất hiện của thành ngữ, tục ngữ trong SGK ; phân loại các thành ngữ này, khảo sát đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của chúng ; tìm hiểu cách giải thích ý nghĩa các thành ngữ này của các tác giả SGK

và cuối cùng tôi muốn xem xét việc trình bày các kiến thức về thành ngữ, tục ngữ trong SGK đã phù hợp với thực tế giảng dạy đơn vị ngôn ngữ này trong nhà trường chưa và đưa ra một số ý kiến đề xuất về vấn đề dạy học thành ngữ, tục ngữ trong SGK

IV, Nhiệm vụ nghiên cứu.

Nhiệm vụ mà tôi đặt ra trong bài nghiên cứu này là :

– Tìm hiểu thành ngữ,tục ngữ tiếng Việt trong SGK Tiếng Việt lớp 3 – Cung cấp danh mục các thành ngữ, tục ngữ trong SGK Tiếng Việt lớp 3 tập 1 & tập 2 và cách giải thích chúng của các tác giả SGK

– Đánh giá việc đưa các thành ngữ, tục ngữ và cách giải thích chúng trong SGK

– Đề xuất ý kiến về việc đưa các thành ngữ, tục ngữ vào SGK và việc giải thích chúng

V, Phạm vi nghiên cứu.

Thành ngữ, tục ngữ có thể xuất hiện trong SGK của nhiều môn học Tuy nhiên, trong khuôn khổ của bài nghiên cứu này, tôi không có điều kiện khảo sát toàn bộ SGK của các môn học mà chỉ có thể khảo sát sự xuất hiện thành ngữ, tục ngữ trong SGK Tiếng Việt lớp 3 tập 1 & tập 2 Do đó, phạm vi tư liệu của tôi trong bài nghiên cứu này gồm : SGK Tiếng Việt lớp 3 tập 1 & tập 2 chương trình mới Các đối tượng thành ngữ, tục ngữ trong các cuốn SGK này được tôi tiến hành khảo sát trên phạm vi như sau : Tôi khảo sát trên toàn bộ các cuốn SGK Tiếng Việt đã nêu ở trên Trong từng cuốn sách, ngoài việc khảo sát những văn bản có trong sách, tôi còn khảo sát tất cả các mục và các nội dung khác để kiểm tra sự các dạng xuất hiện của thành ngữ, tục ngữ trong SGK Ngoài ra, tôi còn sử

dụng các tư liệu liên quan đến thành ngữ tiếng Việt như các từ điển thành ngữ, tục ngữ Việt Nam, các từ điển giải thích thành ngữ,… Có một điều cần lưu ý là

do trong tiếng Việt còn chưa có sự thống nhất hoàn toàn về việc xác định một số đơn vị ngôn ngữ cố định là thành ngữ, tục ngữ hay không phải là thành ngữ, tục ngữ

VI, Phương pháp nghiên cứu.

Trong bài nghiên cứu này, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau : – Phương pháp thống kê

– Phương pháp phân tích, miêu tả

– Phương pháp so sánh, đối chiếu

VII, Ý nghĩa của đề tài

– Về mặt lí luận : thông qua việc khảo sát các thành ngữ trong SGK, bài nghiên cứu muốn góp phần vào việc nghiên cứu các vấn đề về thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt trong SGK và việc dạy và học thành ngữ, tục ngữ nói riêng, việc dạy và học từ vựng tiếng Việt nói chung trong SGK

– Về mặt thực tiễn : Thành ngữ, tục ngữ là một bộ phận quan trọng của hệ thống tiếng Việt, vì vậy việc khảo sát sự xuất hiện của thành ngữ trong SGK có tác dụng làm rõ thêm vai trò của thành ngữ trong tiếng Việt cũng như trong đời sống Kết quả khảo sát của bài nghiên cứu có thể góp phần vào việc dạy học thành ngữ với tư cách là một đơn vị từ vựng tiếng Việt trong nhà trường nói riêng và việc dạy học tiếng Việt trong nhà trường nói chung

PHẦN II: NỘI DUNG

I, Quan niệm về thành ngữ, tục ngữ.

Thành ngữ là gì ? Đây là một câu hỏi không dễ trả lời Trên thực tế, đã có rất

nhiều công trình giải đáp về vấn đề này và không phải là chúng ta đã có được một đáp án hoàn toàn giống nhau cho một câu hỏi tưởng như đơn giản Thành ngữ trong tiếng Việt là một đơn vị nằm trong mối quan hệ đa chiều, do đó xác định được thành ngữ là một vấn đề tương đối phức tạp Để có thể có những lí giải hợp lí về thành ngữ, trước hết, chúng ta phải giải đáp được những vấn đề còn đang tồn tại trong tiếng Việt như :

– Mối quan hệ giữa thành ngữ và từ ghép

– Mối quan hệ giữa thành ngữ và các bộ phận khác của cụm từ cố định như : tục ngữ, quán ngữ,…

– Mối quan hệ giữa thành ngữ và cụm từ tự do.Giải đáp được những vấn

đề này thì chúng ta sẽ nhận diện được thành ngữ tiếng Việt Chúng ta có thể xem qua một số định nghĩa về thành ngữ tiếng Việt của giới Việt ngữ học như sau : – “Thành ngữ là cụm từ cố định mà các từ trong đó đã mất tính độc lập đến một trình độ cao về nghĩa, kết hợp làm thành một khối vững chắc, hoàn chỉnh Nghĩa của chúng không phải do nghĩa của từng thành tố (từ) tạo ra Những thành ngữ này cũng có tính hình tượng hoặc cũng có thể không có Nghĩa của chúng

đã khác nghĩa của những từ nhưng cũng có thể cắt nghĩa bằng từ nguyên học.” – “Thành ngữ là những cụm từ cố định vừa có tính hoàn chỉnh về nghĩa, vừa có tính gợi cảm.”

– “Theo cách hiểu thông thường, thành ngữ là một loại tổ hợp từ cố định, bền vững về hình thái – cấu trúc, hoàn chỉnh, bóng bẩy về ý nghĩa, được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp thường ngày, đặc biệt là trong khẩu ngữ.”

– Thành ngữ là : “cụm từ hay ngữ cố định có tính nguyên khối về ngữ nghĩa, tạo thành một chỉnh thể định danh có ý nghĩa chung, khác tổng số ý nghĩa

của các thành tố cấu thành nó, tức là không có nghĩa đen và hoạt động như một

từ riêng biệt ở trong câu.”

– “Thành ngữ là cụm từ cố định, hoàn chỉnh về cấu trúc và ý nghĩa Nghĩa của chúng có tính hình tượng hoặc/ và gợi cảm.”

Như vậy, từ các định nghĩa trên, tôi nhận thấy, tuy chưa hoàn toàn thống nhất giữa các ý kiến, nhưng có một số đặc điểm chung có thể nhận ra ngay là : thành ngữ trước hết là một cụm từ cố định, có cấu trúc và ý nghĩa hoàn chỉnh ; nghĩa của thành ngữ có tính bóng bẩy, gợi cảm, hình tượng Tuy nhiên, đây chỉ là một

số đặc điểm chung nhìn từ góc độ lí thuyết, nhưng khi đi vào thực tế, trong việc nhận diện, xếp loại các đơn vị thành ngữ thì các ý kiến lại rất khó thống nhất và còn rất nhiều nội dung phải xử lí Như trên đã nói, trong thực tế, để có thể dễ dàng nhận diện thành ngữ thì chúng ta phải phân biệt được thành ngữ với các đơn vị khác như từ ghép, tục ngữ, quán ngữ, cụm từ tự do,… trên hai phương diện : về cấu trúc và về ý nghĩa

Tục ngữ là thể loại văn học dân gian nhằm đúc kết kinh nghiệm, tri thức của

nhân dân dưới hình thức những câu nói ngắn gọn, súc tích, có nhịp điệu, dễ nhớ,

dễ truyền Nội dung tục ngữ thường phản ánh những kinh nghiệm về lao động sản xuất, ghi nhận các hiện tượng lịch sử xã hội, hoặc thể hiện triết lý dân gian của dân tộc

Tục ngữ được hình thành từ cuộc sống thực tiễn, trong đời sống sản xuất và đấu tranh của nhân dân, do nhân dân trực tiếp sáng tác; được tách ra từ tác phẩm văn học dân gian hoặc ngược lại; được rút ra tác phẩm văn học bằng con đường dân gian hóa những lời hay ý đẹp hoặc từ sự vay mượn nước ngoài

Giữa hình thức và nội dung, tục ngữ có sự gắn bó chặt chẽ, một câu tục ngữ

thường có hai nghĩa: nghĩa đen và nghĩa bóng Tục ngữ có tính chất đúc kết,

khái quát hóa những nhận xét cụ thể thành những phương châm, chân lý Hình

tượng của tục ngữ là hình tượng ngữ ngôn được xây dựng từ những biện pháp so sánh, nhân hóa, ẩn dụ

Đa số tục ngữ đều có vần, gồm hai loại: vần liền và vần cách Các kiểu ngắt nhịp: trên yếu tố vần, trên cơ sở vế, trên cơ sở đối ý, theo tổ chức ngôn ngữ thơ ca Sự hòa đối là yếu tố tạo sự cân đối, nhịp nhàng, kiến trúc vững chắc cho tục ngữ Hình thức đối: đối thanh, đối ý Tục ngữ có thể có 1 vế, chứa 1 phán đoán, nhưng cũng có thể có thể gồm nhiều vế, chứa nhiều phán đoán

Thành ngữ và tục ngữ đều là cụm từ cố định, có cấu trúc chặt chẽ, ổn định, có tính bóng bẩy, gợi tả trong nội dung ngữ nghĩa Chính những điểm tương đồng này đã làm cho đường ranh giới giữa chúng nhiều khi trở nên mơ hồ, khó phân biệt Qua những cách nhìn, cách quan niệm về thành ngữ tiếng Việt mói trên, có

thể thấy, thành ngữ và tục ngữ khác nhau cơ bản ở hai phương diện sau đây : Về

hình thức kết cấu, thành ngữ thuộc cụm từ (cấp độ dưới), còn tục ngữ thuộc câu

(cấp độ trên) Do đặc điểm này mà có những quan niệm cho rằng, “thành ngữ chỉ làm bộ phận để tạo câu”, còn “tục ngữ có khả năng tạo thành câu, cũng có khi làm bộ phận để tạo câu”, hay “trong thành phần cấu tạo của một số tục ngữ

có sự hiện diện của thành ngữ Chẳng hạn “cơm hàng cháo chợ ai lỡ ăn thì

chết”, “chết sông chết suối, không ai chết đuối đọi đèn” Về nội dung ngữ nghĩa,

thành ngữ có chức năng định danh, tức gọi tên sự vật và miêu tả khái niệm, còn tục ngữ có chức năng thông báo, phản ánh quy luật, nêu kinh nghiệm về sản xuất và đời sống xã hội

Như vậy, với kết cấu một cụm từ, thành ngữ có chức năng định danh, còn với kết cấu một câu, tục ngữ có chức năng thông báo Tuy nhiên, sự phân biệt như trên chưa đủ để vạch rõ ranh giới giữa hai đối tượng đang xét Bởi, theo quan niệm hiện nay, cụm từ nói chung không chỉ có chức năng định danh, nếu không được tách khỏi văn bản, và câu không phải bao giờ cũng có khả năng biểu thị một ý nghĩa hoàn chỉnh, nếu được tách ra khỏi hoàn cảnh tồn tại của chúng Mặt

khác, nếu chỉ dựa vào hình thức tổ chức kết cấu thì cũng rất khó phân biệt đối với những thành ngữ có hình thức tương đương với một câu với một kết cấu chủ – vị như chuột chạy cùng sào, trứng để đầu đẳng, hoặc những trường hợp bao gồm hai kết cấu chủ vị tương đương nhau như nước mất nhà tan, rồng bay phượng múa,… Do đó, cũng không nên đánh giá mức độ lớn hay bé hơn về mặt kết cấu của các thành ngữ, tục ngữ qua hiện tượng một thành ngữ có chứa một thành ngữ khác, ví dụ xác như vờ xơ như nhộng Nhờ vận dụng các tiêu chí về kết cấu, chức năng và nội dung ngữ nghĩa, có thể phân biệt được phần lớn các thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt Nhưng trên thực tế vẫn còn một số khác phải dựa vào những nhân tố khác ngoài ngôn ngữ mới phân định được Bởi vì, như đã biết, thành ngữ, tục ngữ còn được xem là đơn vị hai mặt, đơn vị ngôn ngữ – văn hoá Tuỳ hoàn cảnh, tuỳ mục đích giao tiếp, một đơn vị lúc này có thể được khai thác như một tục ngữ, nhưng khi khác lại được khai thác như một thành ngữ

II, Thống kê các thành ngữ, tục ngữ được sử dụng trong SGK Tiếng Việt lớp 3.

Dưới đây là một số thành ngữ, tục ngữ mà tôi đã thu thập được sau khi tiến

hành khảo sát toàn bộ SGK Tiếng Việt lớp 3 tập 1 & tập 2

1 - Con hiền cháu thảo

(SGK TV3 tập 1 trang 33)

- Con cháu phải thảo hiền, ngoan ngoãn có hiếu với ông bà

2 - Con có cha như nhà có nóc

(SGK TV3 tập 1 trang 33)

- Con cái có cha thì được yêu thương, che chở, dạy bảo giống như mái nhà có nóc; hạnh phúc và

sự cần thiết của những đứa con khi được sống với bố

3 - Chị ngã em nâng

(SGK TV3 tập 1 trang 33)

- Người chị bị vấp ngã thì người

em phải nâng dậy Câu này ý nói anh chị em phải thương yêu, giúp

đỡ nhau lúc gian nan, hoạn nạn

4 - Anh em như thể chân tay / Rách

lành đùm bọc, dở hay đỡ đần

(SGK TV3 tập 1 trang 33)

- Anh chị em trong một gia đình,

có sự liên hệ mật thiết, giống như tay chân trong một thân thể con người Tay chân mà bị đau thì cả