SKKN _TOÁN 5

Xuất phát từ nhận thức trên, tôi xin mạnh dạn đa ra một số kinh nghiệm nhỏ trong việc “ hớng dẫn học sinh khai thác bài toán tìm hai số khi biết tổng hiệu và tỉ số của chúng“ iI.. Các bi

a phần mở đầu

i Lý do chọn đề tài:

Bài toán, theo nghĩa hẹp, là một vấn đề nào đó của khoa học hay cuộc sống cần đợc giải quyết bằng phơng pháp của toán học Vì vậy, toỏn học giỳp con người giải quyết cỏc vấn đề của cuộc sống thông qua các bài toỏn thực tế Cỏc bài toỏn thực tế được diễn đạt bằng lời văn từ đú cú tờn gọi bài toỏn cú lời văn

Trong chơng trình môn Toán ở lớp 4 và lớp 5, các bài toán có lời văn đợc giới thiệu nhiều dạng khác nhau Trong đó các bài thuộc dạng toán liên quan đến tỉ số có số lợng lớn và rất phong phú về nội dung thực tiễn, có khả năng gây hứng thú đến khả năng giải toán ở học sinh, đặc biệt đối với các em học sinh giỏi

Tuy nhiên, do đăc điểm nhận thức của học sinh tiểu học và do có nhiều bài toán thuộc dạng không điển hình nên việc giải các bài toán liên quan đến tỉ số của các em còn gặp khó khăn Xuất phát từ nhận thức trên, tôi xin mạnh dạn đa ra một số kinh nghiệm nhỏ trong việc “ hớng dẫn học sinh khai thác bài toán tìm hai số khi biết tổng (hiệu) và tỉ

số của chúng“

iI Phơng pháp và tài liệu nghiên cứu:

1, Phơng pháp nghiên cứu:

- Tìm hiểu SGV, SGK, các tài liệu tham khảo

- Dự giờ, học hỏi kinh nghiệm từ các đồng nghiệp

- Nêu các phơng án dạy thử và đo kết quả dạy thử

2, Tài liệu tham khảo:

 - SGK, SGV

 - Các phơng pháp giải toán (Nhà xuất bản GD)

 - Toán nâng cao lớp 5(Tập 1, 2), Để học giỏi toán 5 (Nhà xuất bản GD)

Và các tài liệu khác…

b phần nội dung

I Cơ sở lý luận và thực tiễn:

Đối với các em HS giỏi, ngoài việc giải đợc các bài toán ở SGK, giáo viên cần giúp các em giải đợc các bài toán nâng cao theo chơng trình, biết cách trình bày bài làm khoa học Tuy nhiên, trong quá trình dạy học tôi nhận thấy:

+ Những bài toán nâng cao liên quan đến tỉ số thờng phát triển từ bài toán mẫu, mỗi bài thờng có những yêu cầu khai thác các điều kiện khác nhau (khai thác tổng, hiệu,

tỉ số và có bài yêu cầu khai thác cả điều kiện về tổng, hiệu lẫn tỉ số) Do vậy HS gặp rất nhiều khó khăn trong việc khai thác các bài toán để giải bài toán đó

+ Ngoài ra, có nhiều em mới chỉ biết áp dụng giải bài toán theo bài mẫu chứ các

em cha chủ động, sáng tạo trong việc tìm ra phơng pháp giải theo suy nghĩ của mình

+ Việc trình bày bài giải của các em cũng cha đạt yêu cầu Các em thờng trình bày theo suy nghĩ của mình, cha biết chắt lọc, tìm những thuật ngữ, kí hiệu toán học để bài làm ngắn gọn và chặt chẽ

II Các biện pháp cụ thể:

ở chơng trình lớp 4, các em đã biết phơng pháp giải bài toán tìm hai số khi biết tổng

và tỉ số của hai số đó Tuy nhiên, trong chơng trình nâng cao có rất nhiều bài tập khác liên quan đến tỉ số Để giúp các em nắm đợc phơng pháp giải các bài toán này, giáo viên cần phải hệ thống các bài tập đó theo từng nhóm Mỗi nhóm bài, GV cần đa ra những bài tập mẫu cho HS làm quen Sau đó, các em so sánh với các dạng bài khác đã học, rút ra kết luận về phơng pháp giải cho từng dạng bài

Các “bài toán tìm hai số khi biết tổng (hiệu) và tỉ số của chúng“ tôi đã sắp xếp và phân theo các nhóm nh sau:

1, Các bài toán áp dụng trực tiếp “bài toán tìm hai số khi biết tổng (hiệu) và tỉ số của chúng“.

2, Các bài toán khai thác điều kiện về tổng (hiệu) trong “bài toán tìm hai số khi biết tổng (hiệu) và tỉ số của chúng“.

3, Các bài toán khai thác điều kiện về tỉ số trong “bài toán tìm hai số khi biết tổng (hiệu) và tỉ số của chúng“.

4, Các bài toán khai thác cả điều kiện về tổng, hiệu và tỉ số trong “bài toán tìm hai

số khi biết tổng (hiệu) và tỉ số của chúng“.

5, Các bài toán khác về tỉ số“.

Trên cơ sở phân nhóm nh vậy, GV sẽ dễ dàng hớng dẫn các em nắm chắc các dạng bài, cách khai thác các điều kiện của đề bài để giải bài tập đúng Sau đây, là các dẫn chứng cụ thể cho từng nhốm bài:

1, Các bài toán áp dụng trực tiếp “bài toán tìm hai số khi biết tổng

(hiệu) và tỉ số của chúng“:

Ví dụ1: Lớp 5A có 40 học sinh Biết rằng số HS nữ bằng

2

3

số HS nam Tính số HS nữ, HS nam.

Phân tích: ở dạng toán này, các em cần xác định đợc: Tổng số là 40 HS; Tỉ số của

HS nữ so với HS nam là 3 : 2 Tức là nếu coi số HS nữ gồm 3 phần bằng nhau thì số HS nam gồm 2 phần nh thế Tổng số HS cả lớp sẽ gồm 5 phần Từ đó, các em giải đợc bài toán

Ví dụ 2: Tìm hai số khi biết hiệu và thơng của hai số là 0,75.

Phân tích: HS cần xác định đợc: Hiệu là 0,75; Tỉ số 0,75 tức là 10075 hay 43

Từ đó, áp dụng bài mẫu các em sẽ tính đợc:

Bài giải:

Ta có sơ đồ:

Số thứ nhất: 0,75

Số thứ hai:

Theo sơ đồ, ta thấy giá trị một phần bằng nhau là 0,75.

Vậy số thứ nhất là:

0,75 x 3 = 2,25

Số thứ hai là:

0,75 x 4 = 3

Đáp số: 2,25 và 3.

Nhận xét: Nhóm bài tập này khá đơn giản với các em Song việc nắm chắc phơng pháp

giải bài tập trong nhóm này thì các em dễ dàng tiếp thu các bài tập thuộc nhóm sau Bởi vậy, trong khi làm toán, tôi luôn yêu cầu HS tự tìm thêm nhiều cách giải khác để nắm chắc kiến thức hơn

2, Các bài toán khai thác điều kiện về tổng (hiệu) trong “bài toán tìm

hai số khi biết tổng (hiệu) và tỉ số của chúng“.

Ví dụ3: Tìm một số tự nhiên có hai chữ số, biết rằng nếu viết thêm chữ số 9 vào bên

trái số đó ta đựơc một số lớn gấp 13 lần số cần tìm.

Phân tích:Trong bài toán này, HS phải xác định đợc số tự nhiên đó thay đổi nh thế nào nếu viết thêm chữ số 9 vào bên trái số đó Từ đó, các em xác định đợc hiệu số của số mới và số cần tìm

Bài giải:

Khi viết thêm chữ số 9 vào bên trái số có hai chữ số thì số đó tăng thêm 900 đơn vị Theo bài ra, ta có sơ đồ:

Số đã cho: 900

Số mới:

Nhìn lên sơ đồ ta thấy số cần tìm là :

900 : (13 1) = 75–

ĐS: 75

Ví dụ 4 : Bạn Bình có 22 viên bi gồm bi đỏ và bi xanh Bình cho em 3 viên bi đỏ và 2

viên bi xanh Bạn An lại cho Bình thêm 7 viên bi đỏ nữa, lúc này Bình có số bi đỏ gấp

đôi số bi xanh Hỏi lúc đầu Bình có bao nhiêu viên bi đỏ, bao nhiêu viên bi xanh?

Phân tích: HS xác định đợc: Tỉ số đề bài đã cho vào thời điểm số bi của bạn Bình

đã thêm vào và bớt đi một lợng là: Bi đỏ gấp đôi số bi xanh Vậy chúng ta cần xác định tổng số bi của bạn Bình trong thời điểm đó có bao nhiêu viên?

Bài giải:

Tổng số bi của bạn Bình sau khi cho em và nhận thêm của bạn An là:

22 (3 + 2) + 7 = 24 (viên)–

Ta có sơ đồ:

Bi xanh:

Bi đỏ: 24 viên

Số bi xanh lúc sau là:

24 : (2 + 1) = 8 (viên)

Số bi xanh lúc đầu là:

8 + 2 = 10 (viên)

Số bi đỏ lúc đầu là:

22 10 = 12 (viên)–

Nhận xét: ở nhóm bài tập này, đề bài thờng cho tỉ số ở một thời điểm cố định, các điều

kiện khác nh tổng hoặc hiệu không cùng thời điểm với tỉ số Vậy, cần xác định tổng (hiệu) của các đại lợng tơng ứng với thời điểm đa ra tỉ số của đề bài

3, Các bài toán khai thác điều kiện về tỉ số trong “bài toán tìm hai số

khi biết tổng (hiệu) và tỉ số của chúng“.

Ví dụ 5: Một cửa hàng gạo, có tổng số gạo nếp và gạo tẻ là 1950kg Sau khi đã bán 62

số gạo nếp và 73 số gạo tẻ thì số gạo còn lại của 2 loại giống nhau Hỏi lúc đầu cửa hàng có bao nhiêu kg gạo nếp? Bao nhiêu kg gạo tẻ?

Phân tích: Bài toán cho biết tổng số còn tỉ số của hai số thì HS phải tìm bằng cách thực hiện các phép tính nh sau:

Phân số chỉ số gạo nếp còn lại là:

6

4 6

2

1 − = (số gạo nếp) Phân số chỉ số gạo tẻ còn lại là:

7

4 7 3

1 − = (số gạo tẻ)

Theo bài ra, ta có 64 số gạo nếp bằng 74 số gạo tẻ hay 16 số gạo nếp bằng 71 số gạo tẻ Khi đó, HS vẽ đợc sơ đồ nh sau và đa bài toán về dạng điển hình để giải:

Gạo nếp:

Ví dụ 6: Cuối học kì I, lớp 5A có số HS giỏi bằng 73 số HS còn lại của lớp

Cuối học kì II có thêm 4 HS giỏi nữa nên tổng số HS giỏi bằng 32 số HS còn lại của lớp Hỏi lớp 5A có bao nhiêu HS giỏi cuối kì II ?

Phân tích: Vì số HS còn lại của lớp ở 2 học kì khác nhau và số HS của cả lớp không thay đổi nên ta đa tỉ số HS giỏi ở cả 2 kì so với số HS cả lớp rồi tính Cụ thể là:

Cuối học kì I, lớp 5A có số HS giỏi bằng 73 số HS còn lại của lớp hay bằng 103

số HS của lớp, học kì II có thêm 4 HS giỏi nữa nên tổng số HS giỏi bằng 32 số HS còn

lại của lớp hay bằng 52 số HS của lớp

HSG kì 1

4hs

HSG kì 2

Từ sơ đồ trên, HS dễ dàng nhận ra đợc 4 em HS chính là 101 số HS cả lớp

Ví dụ 7: Anh tôi năm nay 20 tuổi Khi tuổi anh tôi bằng tuổi tôi hiện nay thì tuổi tôi

bằng 32 tuổi anh tôi lúc đó Tính tuổi tôi hiện nay?

Phân tích: ở bài tập này, HS phải biểu thị mối quan hệ giữa tuổi anh và tuổi em ở hai thời điểm khác nhau qua sơ đồ nh sau:

Lúc trớc:

Tuổi tôi:

Tuổi anh tôi:

Hiện nay:

Tuổi tôi:

Tuổi anh tôi:

20 tuổi Vì hiệu giữa tuổi anh và em không thay đổi nên ta thấy tuổi em hiện nay là:

20 : 4 x 3 = 15 (tuổi)

Nhận xét: Nhóm bài tập này, đề bài thờng có tỉ số “ẩn”, chỉ cho biết tổng (hiệu) hoặc tỉ

số khác Để giải đợc bài toán, đòi hỏi ngời giải toán phải xác định đợc tỉ số trong mối quan hệ khác với cái đã cho của đề bài Sau đó có thể đa bài toán về dạng toán điển hình rồi giải

4, Các bài toán khai thác cả điều kiện về tổng, hiệu và tỉ số trong

“bài toán tìm hai số khi biết tổng (hiệu) và tỉ số của chúng“.

Ví dụ 8: Tìm 1 phân số sao cho khi cộng 1 vào tử số và giữ nguyên mẫu số thì bằng 1.

Nếu cộng vào mẫu số 4013 và giữ nguyên tử số thì đợc 31 .

Phân tích: HS phải xác định đợc hiệu số giữa tử số và mẫu số ban đầu, xác định

đợc hiệu số giữa tử số và mẫu số nếu nh thêm một lợng vào mẫu số và giữ nguyên tử số Khi đó thì tỉ số giữa tử số và mẫu số là bao nhiêu…

Bài giải

Nếu cộng 1 vào tử số và giữ nguyên mẫu số thì bằng 1 hay tử số bằng mẫu

số Vậy phân số đã cho có tử số bé hơn mẫu số 1 đơn vị.

Theo bài ra ta có sơ đồ:

Mẫu số

1 Nhìn lên sơ đồ ta thấy tử số của phân số đã cho là:

(4013 + 1) : 2 = 2007 Mẫu số của phân số đó là:

2007 + 1 = 2008

ĐS: 20082007

Ví dụ 9: Tổng số tuổi của 2 chị em bé hơn 2 lần tuổi chị là 3 tuổi Hiệu giữa tuổi chị và

tuổi em bé hơn tuổi em là 5 tuổi Tính tuổi chị và tuổi em?

Phân tích: HS phải vẽ đợc sơ đồ biểu thị hai lần tuổi chị hơn tổng tuổi chị và tuổi

em là 3 tuổi Từ đó suy ra đợc hiệu của tuổi chị và em Sau đó lại vẽ tiếp sơ đồ biểu thị tuổi em lớn hơn hiệu giữa tuổi em và tuổi chị là 5 tuổi…

Bài giải:

Theo bài ra ta có sơ đồ: tuổi chị tuổi em

Tổng tuổi chị và tuổi em: 3 tuổi

Hai lần tuổi chị:

tuổi chị tuổi chị Nhìn lên sơ đồ ta thấy hiệu giữa tuổi chị và tuổi em là 3.

Vậy ta có sơ đồ:

Tuổi em:

Hiệu tuổi chị và em: 5tuổi

3tuổi Vậy tuổi em là:

3 + 5 = 8 (tuổi) Tuổi chị là:

8 + 3 = 11 (tuổi)

ĐS: Chị: 11 tuổi Em: 8 tuổi

Nhận xét: Nhóm bài tập này yêu cầu học sinh suy luận trên từ cái đã cho ở trong bài hoặc

có thể biểu thị bằng sơ đồ để tìm ra để tìm ra tổng (hiệu) và tỉ số Nhóm bài tập này khó

đối với các em, do đó, GV cần kiên trì hớng dẫn các em khai thác các điều kiện của bài toán, giúp các em từng bớc nắm chắc dạng toán này

III Kết quả đạt đợc:

Sau khi áp dụng các biện pháp trên đây vào giảng dạy, tôi thấy lớp tôi phụ trách

đạt một số kết quả nh sau:

 Các em đã phân nhóm đợc các bài toán liên quan đến tỉ số, biết cách khai thác các điều kiện trong bài toán, nắm đợc phơng pháp giải cho mỗi nhóm Từ đó, các em dần dần chủ động và sáng tạo trong khi giải toán

 Các em đã biết vận dụng nhiều phơng pháp giải để làm các bài tập một cách linh hoạt; biết cách trình bày một bài giải ngắn gọn, lôgic và chặt chẽ…

C phần kết luận

Để học sinh giải đợc các bài toán tìm hai số khi biết tổng (hiệu) và tỉ số nói riêng

và các bài toán có lời văn nói chung, giáo viên cần giúp các em biết khai thác các điều kiện trong bài toán Đây là bớc giúp các em xác định đợc hớng đúng để giải bài tập Cụ thể là:

 - GV phải hớng dẫn học sinh hệ thống và phân nhóm từng bài toán theo một số nhóm điển hình nh trên

 - GV giúp học sinh biết cách khai thác từng dạng bài cụ thể Trên cơ sở đó, các

em tự rút ra nhận xét phơng pháp giải cho từng dạng bài và ghi nhớ nó

Ngoài ra, muốn giải đợc một bài toán nào đó, ngời học phải nắm vững quy trình giải bài toán: tìm hiểu bài toán, lập kế hoạch giải toán, thực hhiện kế hoạch giải toán và nhìn lại bài toán

Trên đây là một số kinh nghiệm mà tôi đã áp dụng trong việc bồi dỡng học sinh giỏi môn Toán trong những năm qua và bớc đầu cũng có đợc những kết quả tốt Tuy nhiên do kiến thức của phân môn rất rộng mà kiến thức của tôi còn hạn chế nên đề tài cha thực sự đạt nh mong muốn của bản thân tôi Kính mong các đồng chí góp ý thêm để

đề tài trên hoàn thiện và tôi có thể áp dụng tốt hơn trong công việc giảng dạy của mình Tôi xin chân thành cảm ơn!

Gio Linh, ngày 2 tháng 4 năm 2007

Ngời viết Ngô Thị Tuyển