thi phap hoc thời gian nghệ thuật truyện kiều

Phương pháp nghiên cứu thi pháp bắt nguồn từ cơ sở là xem xét tác phẩm không chỉ như một văn bản ngôn từ, một tổng cộng của các yếu tố xác định mà như một chỉnh thể của thế giới nghệ thu

MỤC LỤC

1 Thi pháp học – Khái niệm và các phương pháp

2 Thời gian nghệ thuật trong nghiên cứu thi

TRUYỆN KIỀU

Trang 5

I.Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trang 5

1 Quan niệm của Nguyễn Du về thời gian trong Truyện Kiều

Trang 7

2 Thống kê các tín hiệu thẩm mỹ nổi bật về thời gian

III Kết luận

Trang 9 Trang 11

Chương I

KHÁI QUÁT CHUNG

1 Thi pháp học – Khái niệm và các phương pháp nghiên cứu

Thi pháp học không phải là một khái niệm mới trong các hoạt động văn

học Hiểu một cách khái quát nhất chúng ta có thể quan niệm: Thi pháp học là một bộ môn khoa học, nghiên cứu các hình thức nghệ thuật của văn học, bao gồm: Thơ, tiểu thuyết, văn xuôi Nghiên cứu thi pháp học là hướng nghiên cứu

lớn giúp chúng ta hiểu được các giá trị văn hoá, và cũng là con đường tiếp cận tác phẩm văn học rất đa dạng Đồng thời, nếu chúng ta biết vận dụng phương pháp này sẽ góp phần đưa các nghiên cứu văn học đến những tìm tòi mới

Phương pháp nghiên cứu thi pháp bắt nguồn từ cơ sở là xem xét tác phẩm không chỉ như một văn bản ngôn từ, một tổng cộng của các yếu tố xác định mà như một chỉnh thể của thế giới nghệ thuật mang tính quan niệm Chúng ta có thể xem xét các yếu tố lặp đi lặp lại trong tác phẩm, từ đó xây dựng những mô hình về hình thức văn học, tìm cách đặt tên cho các thi pháp đó, đối chiếu bối cảnh văn hoá để đối chứng Chúng ta cũng cần tiến hành nghiên cứu liên ngành, nghiên cứu thi pháp học trong mối liên hệ với ngôn ngữ học, ký hiệu học, văn hóa học, tâm lý học, nhân loại học… Ngoài ra, có cả việc nghiên cứu, so sánh các thể loại, các biện pháp nghệ thuật, phong cách văn học… Tuy nhiên, yêu cầu đầu tiên và cũng là quan trọng nhất của nghiên cứu thi pháp là xuất phát từ cấu tạo ngôn ngữ của văn bản để từ đó khám phá ra các hình thức bên trong Bởi lẽ, văn học lấy ngôn từ làm chất liệu xây dựng hình tượng nghệ thuật Mọi sáng tạo của nhà văn đều nằm trong ngôn ngữ Ngôn ngữ vừa là sản phẩm của ý thức chủ thể, là phát ngôn của chủ thể, gắn với thế giới các chủ thể vừa là sự miêu tả, biểu hiện của thế giới khách thể Với ý nghĩa này, tìm hiểu bất kỳ yếu

tố thi pháp nào cũng phải xuất phát đầu tiên từ việc tìm hiều ngôn ngữ

2 Thời gian nghệ thuật trong nghiên cứu thi pháp học

Các phạm trù của thi pháp hết sức đa dạng Các phạm trù thi pháp truyền thống gồm có cốt truyện, kết cấu, thể loại, lời văn Ngoài ra, có những phạm trù mới như quan niệm nghệ thuật về con người, không gian, thời gian, kiểu tác giả, chi tiết nghệ thuật Gắn với đề tài lựa chọn chúng tôi xin trình bày một cách

là hình thức tồn tại của vật chất Trong tác phẩm nghệ thuật, thời gian chính là phương thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Thời gian nghệ thuật là thời gian

mà ta có thể thể nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục và độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với các chiều thời gian hiện tại, quá khứ hay tương lai Thời gian nghệ thuật không mang tính khách quan mà mang tính chủ quan, gắn với cảm nhận của con người Thời gian nghệ thuật còn gắn với việc tác giả tổ chức chất liệu Chất liệu văn học sẽ ghi khắc, in dấu, cố định diễn trình thời gian Ngoài ra, thời gian nghệ thuật còn là biểu tượng nên nó mang tính quan niệm, tư tưởng của nhà văn về cuộc sống Thời gian nghệ thuật

là thời gian tổ chức lại từ thời gian tự nhiên, do vậy các tác giả văn học có thể

sử dụng những cách thức như: tỉnh lược, hãm chậm, kể lướt, kể đan xen, chồng chất… Chúng ta có thể xem xét về biều hiện của thời gian nghệ thuật trong tác phẩm thông qua hệ thống từ ngữ chỉ thời gian: năm, tháng… tuổi nhân vật, hoa quả theo mùa, các biểu tượng về ngọn núi, biển cả, các chiều thời gian: hiện tại, quá khứ, tương lai…

Hình thức thời gian trong văn học trung đại có sự khác biệt với thời gian trong thần thoại, sử thi, cổ tích cũng như văn học cận hiệu đại Theo Likhachép, thời gian trần thuật trong văn học trung đại phụ thuộc vào mật độ sự kiện nhiều hay ít, thời gian trần thuật chưa phát triển, thời gian khép kín trong sự kiện, có tính đơn hướng, lời kể đều đặn, lặng lẽ

Với những cách hiểu về khái niệm thi pháp, trong khuôn khổ bài tập tiểu luận này, em xin tìm hiểu vấn đề:

“Thời gian nghệ thuật trong Truyện Kiều” của đại thi hào Nguyễn Du

Chương II

THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN KIỀU

I Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Không một người Việt Nam nào không biết đến Truyện Kiều, những bài hát ru trong Truyện Kiều, những câu bói Kiều, lảy Kiều dường như đã thấm sâu vào máu thịt, vào tâm hồn của mỗi người dân Việt Nam Từ xưa đến nay, từ những nhà phê bình văn học cho đến những người chỉ đơn giản là yêu mến, là

tự hào về Truyện Kiều đã tốn không ít giấy mực để phân tích, chiêm nghiệm

Trong lịch sử nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về Truyện Kiều nhưng trực tiếp đề cập trên bình diện thi pháp học có công trình nghiên cứu “ Thi pháp Truyện Kiều”- một tác phẩm đặc sắc của Giáo Sư Trần Đình Sử

Công trình nghiên cứu “Thi pháp Truyện Kiều” bao gồm 6 chương

Chương I: Những chặng đường nghiên cứu thi pháp Truyện Kiều Trong chương này tác giả đã tổng kết lại những công trình nghiên cứu thi pháp Truyện

Thanh Thị , Mộng Liên Đường chủ nhân, Đào Nguyên Phổ đến những bài viết của Phạm Quỳnh, Đào Duy Anh, Dương Quảng Hàm, Nguyễn Việt Hoài… và những nghiên cứu của những năm 1940, sau cách mạng Tháng Tám và những

chất là nghiên cứu thế giới nghệ thuật, hệ thống nghệ thuật của tác phẩm” Đó

là một hướng nghiên cứu mở với rất nhiều cách tiếp cận khác nhau: ngữ văn học, ngôn ngữ học, phong cách học, ký hiệu học, hiện tượng học Từ nghiên cứu thi pháp mới có thể vạch ra thực chất sáng tạo của Nguyễn Du và mới xác định cụ thể vai trò, địa vị của tác phẩm Truyện Kiều trên tiến trình văn học cổ điển Việt Nam

Chương II: Truyện Kiều và văn hóa, văn học Trung Quốc Ở chương này tác giả đã đi từ sự thật lịch sử đến sáng tạo tác phẩm Truyện Kiều, đặt Truyện

Kiều trong truyền thống tiểu thuyết tài tử giai nhân cũng như đặt Truyện Kiều như một đối tượng của văn học so sánh, trong đó tác giả so sánh với Kim Vân Kiều truyện về chủ đề, cốt truyện, nhân vật, phong cách học

Chương III: Truyện Kiều và văn hóa, văn học Việt Nam Trong chương này tác giả so sánh Truyện Kiều với một số tác phẩm truyện Nôm và ngâm khúc

để khẳng định xét về hình thức Truyện Kiều đã phát triển những nét mới trong thi pháp truyện Nôm và ngâm khúc lên một trình độ cao chưa từng có

Chương IV: Truyện Kiều - Thế giới nghệ thuật của Nguyễn Du, tác giả đã khai thác ở các khía cạnh:Tư tưởng, nhân vật, cách kể chuyện; cái nhìn nghệ thuật về con người; không gian nghệ thuật; thời gian nghệ thuật; hình tượng tác giả

Chương V: Mô hình tự sự và ngôn ngữ nghệ thuật bao gồm 11 phần: Hình thức tự sự; mô hình cốt truyện, thể loại đến khuynh hướng cảm thương chủ nghĩa; chất thơ, trữ tình; độc thoại nội tâm và cấu trúc tự sự; giọng điệu nghệ thuật cảm thương; màu sắc; đối ngẫu; phép sóng đôi; ẩn dụ; điển cố; nghệ thuật ngôn từ

Chương IV, cũng là chương cuối tác giả khẳng định sức sống của Truyện Kiều khi đặt trong tương quan với truyện Nôm sau nó, trong đời sống văn học sau Truyện Kiều và trong hoạt động tiếp nhận văn học

Trên cơ sở vận dụng lý luận về thi pháp học thời gian nghệ thuật và tìm hiểu công trình nghiên cứu “Thi pháp Truyện Kiều” của Giáo sư Trần Đình Sử,

em xin lựa chọn vấn đề về “Thời gian nghệ thuật trong Truyện Kiều” để

chứng minh những vần đề lý luận thi pháp học đã được tiếp cận

II Thời gian nghệ thuật của Truyện Kiều

1 Quan niệm về thời gian của Nguyễn Du trong Truyện Kiều

Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du có rất nhiều quan niệm về thời gian Trước hết, trong Truyện Kiều có quan niệm về thời gian định mệnh Cơ

sở của thời gian định mệnh này xuất phát từ tư tưởng định mệnh “Đặc điểm của thời gian định mệnh là tất cả mọi sự kiện, chuyển biến kết cục của đời người đều đã được định sẵn từ trước như một tất yếu khắc nghiệt” (theo GS

Trần Đình Sử) Các nhân vật dự báo định mệnh trong truyện “chiếm một vị trí không gian bên lề cuộc sống, giữa thực tại và hư vô” Thời gian này cũng chỉ

tồn tại trong quan niệm của nhân vật, không tồn tại trong thời gian hành động

và sự kiện Các lực lượng siêu hình vì thế nên lý giải như là một biểu hiện của đời sống nội tâm thần bí của nhân vật

Bên cạnh thời gian định mệnh là thời gian con người, “ thước đo sự tự thực hiện của con người phù hợp với địa vị xã hội - lịch sử của họ” Để sáng tạo thời gian con người này Nguyễn Du đã “ nhìn nhân vật từ phía nhân vật, từ phía những mục đích, khát vọng, xu hướng hành động của chúng” Tác giả đã

dẫn chứng thời gian của Kiều là thời gian của những kỷ niệm, ước mơ, mong đợi… Hiện tại của Thúy Kiều - Kim Trọng là nỗi lòng say mê và hành động theo tiếng gọi của tình yêu mãnh liệt, trong trắng

Đặc sắc hơn, trong Truyện Kiều có nhịp điệu thời gian sự kiện Các sự

kiện gấp khúc, chồng chéo “sự kiện này chưa xong, sự kiện kia đã tới, gối đầu lên nhau, chồng chất, xô đẩy nhau” Thời gian sự kiện này đã phản ánh tính

chất dang dở, không trọn vẹn của đời sống cũng như của Kiều và tô đậm tính chất vô lý, tàn nhẫn, phũ phàng của các thế lực đen tối Qua đó, tạo cảm giác không lý giải nổi của các sự kiện, biến cố trong Truyện Kiều

Ngoài ra, Nguyễn Du còn có quan niệm thời gian tuần hoàn trong Truyện

Kiều Thời gian tuần hoàn là “thời gian có thể đảo ngược Vận động chủ yếu là

sự biến hoá, lặp lại cái đã có Quá khứ không mất đi mà tồn tại trong dạng khác Tương lai là sự lặp lại hay kéo dài cái đã qua hay hiện có”

Theo thời gian trong Truyện Kiều có thời gian ba kiếp Kiếp trước không mang nội dung cụ thể tuy được nhắc nhiều lần Kiếp này là hiện tại của Kiều Kiếp sau là cuộc sống sau của Kiều sau cái chết ở sông Tiền Đường Đạm Tiên

là một hình ảnh của quá khứ nhưng cũng là hình ảnh của tương lai Dự cảm của Kiều là sự lặp lại một kiếp Đạm Tiên trong đời mình Kiều hay nhớ nhung nhưng chưa biết hồi tưởng Do vậy, tác giả khẳng định thời gian tuần hoàn không gợi ra được tư tưởng về sự phát triển Tuy nhiên, tác giả cũng khẳng định chỗ sâu sắc nhất trong cảm thụ thời gian của Nguyễn Du là đã thể hiện tính không đảo ngược của những mất mát, đau khổ của con người Sau 15 năm lưu lạc, sau cái chết trẫm mình ở sông Tiền Đường , Kiều vẫn sống một cuộc đời duy nhất và thống nhất Thời gian của Kiều không thể được tính lại từ đầu… Thời gian không đảo ngược không phải với nghĩa xuân bất tái lai nói chung mà

là với một ý nghĩa xã hội sâu sắc Cuộc sống khách quan không chứng thực cho những hứa hẹn thần bí, siêu hình”

Nét đặc sắc trong thời gian trần thuật của Truyện Kiều so với các truyện Nôm khác là đã có hệ thống tính thời gian: Năm, tháng, ngày, buổi Và

“Nguyễn Du không kể lại các sự kiện một cách giản đơn mà bao giờ cũng đặt chúng trong một khung cảnh có không gian, màu sắc và nhịp điệu riêng” Tác

giả cũng phát hiện ra thời gian sự kiện còn gắn liền với cảm xúc bốn mùa của thiên nhiên làm cho tính thực tại của tác phẩm thêm đậm đà

Ngoài ra, trong Truyện Kiều vẫn còn thời gian ước lệ Nguyễn Du thích

bố trí sự kiện của nhân vật vào mùa xuân và mùa thu, mùa hè rút ngắn, mùa đông bỏ qua

Thêm một đặc sắc nữa của thời gian trong Truyện Kiều đó là Nguyễn Du

đã biết dừng lại ở yếu tố bây giờ, tức là Nguyễn Du không chỉ dừng ở việc chỉ

ra mối liên hệ giữa các sự kiện mà còn gợi ra mối liên hệ với thời gian giữa các

sự kiện đó

Với những những biểu hiện về thời gian, những quan niệm về thời gian của Nguyễn Du trong Truyện Kiều Cách khám phá thời gian dưới nhiều góc độ như vậy giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn những giá trị nội dung tác phẩm cũng như nét tiêu biểu trong tư tưởng của Nguyễn Du

2 Thống kê các tín hiệu thẩm mỹ nổi bật về thời gian

Để phân tích, tổng kết thời gian trong Truyện Kiều ở dưới nhiều góc độ, chúng ta cần căn cứ từ chính các yếu tố ngôn ngữ trong tác phẩm Các yếu tố ngôn ngữ đã được chuyển hoá thành các tín hiệu thẩm mỹ, các yếu tố ngôn ngữ lặp đi, lặp lại tạo thành hệ thống để khái quát thành các quan niệm về thời gian nghệ thuật của Nguyễn Du

Để diễn tả thời gian định mệnh, Nguyễn Du sử dụng những từ: Phương

xa, cõi ngoài, trong mộng, trăm năm, cõi người…

“ Trăm năm trong cõi người ta

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau”

“Người đâu gặp gỡ làm chi

Trăm năm biết có duyên gì hay không”

Các tín hiệu ngôn ngữ đó theo GS Trần Đình Sử: “Nó tạo ra một tương lai mơ hồ, gợi lên một sự đợi chờ phấp phỏng cho nhân vật”

Khi chứng minh thời gian con người, tác giả đã rất tinh tế khi phát hiện ra

hành động của các nhân vật hay gắn liền với từ “vội” Kim Trọng khi đến với

người yêu, khi trở lại vườn Thuý, khi gặp mặt cũng như khi chia ly đều rất vội

Cái bước chân: “Xăm xăm băng lốí vườn khuya một mình” của Thuý Kiều cũng

là vội Tác giả còn phát hiện không chỉ Kim Trọng, Thuý Kiều vội mà Tú Bà,

Mã Giám Sinh, Sở Khanh, Bạc Bà, Hoạn Thư, Hồ Tôn Hiến cũng nằm trong khuôn khổ của chữ vội ấy

Từ việc phát hiện chữ vội, tác giả phát hiện ra hệ thống các trạng từ thời gian để minh chứng cho nhịp điệu thời gian sự kiện của tác phẩm: Vội, vội vàng, kíp, kịp, đã, thoắt… qua các ví dụ cụ thể:

“ Nàng thì vội trở buồng thêu Sinh thì dạo gót sân đào vội ra”

“ Thoắt mua về, thoắt bán đi”

Cách sử dụng điệp từ: Đã, càng, cho… để tác phẩm tạo thành “những cơn lốc nhỏ của sự kiện, của dục vọng, của tình cảm” Bên cạnh đó tác giả cũng xem xét hệ thống những từ “thong dong”, “ Ghé lại thong dong dặn dò”, “Tẩy trần vui chén thong dong”… để khẳng định “đó chỉ là khoảnh khắc im ắng giữa hai đầu giông bão” và thời gian sự kỉện Truyện Kiều cơ bản vẫn là “thời gian gấp khúc”.

Cách sử dụng điệp từ “đâu” cũng rất đặc biệt:

“ Người đâu gặp gỡ làm chi”

“Thoắt đâu thấy một tiểu kiều”

“ Sự đâu sóng gió bất kỳ”

“ Kiệu hoa đâu đã đến ngoài”

… “Cứ mỗi tiếng đâu như vậy xuất hiện là báo hiệu hay tổng kết một thay đổi lớn, không thể đảo ngược, mà phần nhiều là báo hiệu một thảm hoạ…” Từ đâu còn được so sánh với chữ đâu nghi vấn cảm thán (Bơ vơ nào đã biết đâu là

nhà, Từ công hờ hững biết đâu) để thấy sự khác biệt “Đâu” trong những câu

nghi vấn cảm thán là chỉ trạng thái con người nói chung chứ không thể hiện trạng thái con người nhỏ bé, bất lực trước cơn lốc cuộc đời

Thời gian trần thuật được diễn tả qua hệ thống tính thời gian bằng những

từ chỉ thời gian như: Bóng tà, gương nga, bóng nguyệt…

nghĩa: Mang chiều sâu, rộng của quá khứ và tương lai, bây giờ đầy lạc quan, hứa hẹn, bây giờ tổng kết niềm tin, bây giờ xót xa, vời vợi… Từ đó thời gian đã

tổng kết: “Khám phá cái bây giờ chính là Nguyễn Du đi vào nội tâm nhân vật,

đi vào cái cá biệt không lặp lại của không gian và thời gian Nó cho thấy bên cạnh dòng thời gian sự kiện, Truyện Kiều có thêm dòng thời gian tâm trạng… Khám phá cái bây giờ, chứng tỏ nhà văn đã biết nhìn nhân vật theo điểm nhìn của nhân vật, nhìn nhân vật từ bên trong…”

Những tín hiệu ngôn ngữ nổi bật, lặp đi lặp lại trong Truyện Kiều đã thể hiện sâu sắc về quan niệm thời gian của Nguyễn Du

III Kết luận:

Mỗi hành động, sự kiện đều phải xảy ra ở một thời điểm nào đó Vì vậy,

đi liền với không gian nghệ thuật là thời gian nghệ thuật Thời gian nghệ thuật

là thời gian mang tính quan niệm và cá nhân Mỗi tác giả có một cách cảm nhận khác nhau về thời gian để thể hiện ý đồ nghệ thuật của mình Khi nghiên cứu thi pháp học về thời gian nghệ thuật chúng ta cần lưu ý các vấn đề sau:

Thứ nhất, thời gian nghệ thuật có thể làm độc giả quên đi hiện thực, nhập

làm một với thời gian trong tác phẩm Do được xây dựng bằng ngôn ngữ nghệ

thuật nên thời gian trong tác phẩm dễ dàng biến đổi linh hoạt