Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn thạch lam từ góc nhìn thi pháp học

Về vấn đề không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương thì đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến trong nhiều công trình, nhưng không gian và thời gian nghệ thuật trong

1

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 3

LỜI CAM ĐOAN 4

PHẦN MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

5 Ý nghĩa của đề tài 9

6 Phương pháp nghiên cứu 10

7 Cấu trúc khóa luận 11

PHẦN NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1: TÁC GIẢ THẠCH LAM VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG 12

1.1 Tác giả Thạch Lam 12

1.2 Khái niệm không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương 22

1.3 Tiểu kết 30

CHƯƠNG 2: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM 31

2.1 Không gian thực tại 31

2.2 Không gian quá khứ 38

2.3 Không gian và thời gian kết hợp 41

2.4 Không gian hậu bi kịch 44

2.5 Tiểu kết 47

CHƯƠNG 3: THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM 49

3.1 Thời gian hiện thực 49

3.2 Thời gian tâm trạng 54

3.3 Thời gian hồi tưởng 57

3.4 Thời gian tương lai 60

2

3.5 Tiểu kết 62

KẾT LUẬN 63 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 66

3

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin được phép gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Lãnh đạo trường Đại học Thủ Dầu Một và tập thể các quý thầy cô của trường, đặc biệt là các quý thầy cô trong khoa Ngữ Văn đã tận tình chỉ dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt qua trình học tập và rèn luyện tại trường

Bên cạnh đó, tôi xin phép được gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến giảng viên hướng dẫn Th S Võ Thị Thanh Tùng, người đã tận tình và chu đáo hướng dẫn tôi thực hiện khóa luận này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để có thể thực hiện đề tài một cách hoàn chỉnh nhất nhưng do buổi đầu mới làm quen, tiếp cận với công việc nghiên cứu khoa học cũng như còn hạn chế về mặt kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn nên khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót mà bản thân chưa nhìn thấy được Tôi rất mong sẽ nhận được sự góp ý chân thành từ các Thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn

để khóa luận có thể hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Bình Dương, ngày 22 tháng 04 năm 2016

Sinh viên

Võ Nguyễn Thuận Khanh

4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Bình Dương, ngày 22 tháng 04 năm 2016

Sinh viên

Võ Nguyễn Thuận Khanh

Thạch Lam tuy viết khá nhiều thể loại nhưng nổi tiếng nhất vẫn là truyện

ngắn Giống như nhà văn Nguyễn Tuân đã nhận định: “Nói đến Thạch Lam người

ta vẫn nhớ đến truyện ngắn nhiều hơn là truyện dài” [1; 61] và “một số truyện ngắn của Thạch Lam có thể coi như là mẫu mực được” [1;61] Ông cùng với Thanh

Tịnh, Hồ Dzếnh, Đỗ Tốn đã tạo nên một dòng truyện ngắn mang phong cách riêng: dòng truyện ngắn trữ tình, làm phong phú thêm diện mạo của văn học hiện đại nước nhà

Thạch Lam là tác giả thuộc trường phái văn học lãng mạn, nhưng nhiều truyện ngắn của ông đã vượt ra ngoài cái khuôn khổ lãng mạn mà đến gần hơn với chủ nghĩa hiện thực với nét đặc sắc là thiên về khám phá thế giới nhân sinh của con người, len lỏi sâu vào tâm hồn con người, thể hiện ý thức tự thức tỉnh của các nhân vật

Nghiên cứu về Thạch Lam, chính là nghiên cứu về một cây bút văn xuôi lãng mạn bậc nhất của văn học Việt Nam giai đoạn 1932 – 1945 Dưới cái nhìn thi pháp

6

học, chúng tôi hy vọng khóa luận sẽ góp thêm một tiếng nói vào việc nghiên cứu Thạch Lam, thêm phần khẳng định tài năng và giá trị những đóng góp của ông trong tiến trình văn học nước nhà

Về vấn đề không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương thì

đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến trong nhiều công trình, nhưng không gian

và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Thạch Lam thì vẫn chưa được khai thác nhiều và sâu Theo sự tìm hiểu của tác giả thì vấn đề này chỉ được đề cập rải rác trong một số bài viết và một số luận văn cao học Nghiên cứu về không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương chính là nghiên cứu về điểm nhìn chủ quan của tác giả để từ đó thấy được phong cách nghệ thuật cũng như tư tưởng của nhà văn

Chúng tôi chọn đề tài “Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam từ góc nhìn thi pháp học” trước tiên là xuất phát từ lòng say mê, niềm

yêu mến một nhà văn tài năng đầy nhân hậu, lặng lẽ kiếm tìm cái đẹp trong văn chương cũng như trong cuộc sống Bên cạnh đó, chúng tôi mong muốn có thể kế thừa những người đi trước để đi sâu khám phá một trong những đặc điểm nổi bật nhất về thi pháp truyện ngắn Thạch Lam - thời gian và không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam để qua đó thấy được tư tưởng và quan niệm nghệ thuật về con người của ông

2 Lịch sử vấn đề

Thạch Lam là một trong những nhà văn đầu tiên góp phần mở ra bước tiến mới trong tiến trình văn học Việt Nam ở nửa đầu thế kỷ XX Đến nay, đã có hàng trăm bài báo và các công trình nghiên cứu về Thạch Lam với những khám phá đạt giá trị cao ở nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác nhau về Thạch Lam và về các sáng tác của ông Hầu như, các bài nghiên cứu đều đánh giá cao về những thành công cũng như phong cách nghệ thuật độc đáo trong ngòi bút của Thạch Lam Nhưng bàn

7

về vấn đề thời gian và không gian nghệ thuật trong các sáng tác của Thạch Lam thì còn rất giới hạn, chỉ được đề cập rải rác trong một số bài viết chưa có hệ thống:

- Tác giả Nguyễn Thành Thi đã “khảo sát một cách toàn diện và có hệ thống

những đặc điểm văn xuôi của Thạch Lam Trên cơ sở đó mà chỉ ra những đóng góp trong phong cách văn xuôi nghệ thuật của ông trong tiến trình hiện đại hóa văn xuôi nghệ thuật tiếng Việt” trong công trình “Phong cách văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam” (NXB Khoa học Xã hội, 2006) Công trình nghiên cứu của tác giả

chính là tiền đề cơ sở cho khóa luận

- Giáo sư Phong Lê với bài viết “Thạch lam trong Tự lực văn đoàn” (được in trong quyển Thạch Lam - về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo Dục, 2006) cũng đã

nêu lên những ấn tượng của mình về thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch

Lam, đó là một không gian rất “đìu hiu, đạm đạm, không có chói gắt, không có

những vang động mạnh, nhưng lại gợi bao ám ảnh về số phận con người, về sự tối tăm của các cảnh đời” [1; 98], hay đó là một thời gian “thường có nhiều bóng tối, không phải cái tối như mực mà là cái tối của hoàng hôn, của ngày tàn” [1; 98]

- Trong bài viết “Thi pháp truyện ngắn Thạch Lam” (được in trong quyển

Thạch Lam - về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo Dục, 2006), tác giả Phạm Phú

Phong cũng đã nêu lên vấn đề thời gian, không gian nghệ thuật trong cách xây dựng phong cách nghệ thuật của Thạch Lam nhưng chỉ ở mức sơ lược

- Tác giả Hồ Thế Hà cũng đã có một bài viết phân tích khá tỉ mỉ trong

“Truyện ngắn Thạch Lam – đặc điểm không gian nghệ thuật” (được in trong quyển Thạch Lam - về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo Dục, 2006) Ông cũng đưa ra nhận

xét rằng: “không gian nghệ thuật - một mặt quan trọng để nhà văn thể hiện tư

tưởng và quan niệm nghệ thuật về con người” [1; 248]

- Tác giả Ngô Hương Giang trong bài viết “Thi pháp truyện ngắn Thạch

Lam” (được in trong quyển Thạch Lam, tác phẩm và lời bình, NXB Văn học, 2014)

cũng đã dành một chương để đưa ra ý kiến của mình về không gian và thời gian

8

nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam Tác giả cho rằng: “không – thời gian nó

vừa là hiện thực nhưng nó lại vừa là ý niệm Nó vừa là tri giác nhưng nó lại vừa là suy ý Vậy nên, tác phẩm văn học, nó vừa tồn tại giữa không – thời gian thực, nuôi dưỡng những giá trị trong nó, song nó vừa lại là chủ thể tạo ra không – thời gian riêng cho nó, một loại không – thời gian đặc biệt, không – thời gian nghệ thuật”

[35; 233]

- Trong bài viết “Phố huyện của Thạch Lam” (Được in trong quyển Thạch

Lam, về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo Dục, 2006) tác giả Đỗ Đức Hiểu cũng đã

phân tích cụ thể về một khía cạnh không gian và thời nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam, đó là không gian và thời gian diễn ra thường ngày ở nơi phố huyện

Bởi vì theo ông thì “với cái thường ngày, Thạch Lam sáng tạo cái thế giới riêng

của mình, một thời gian riêng, một không gian riêng, những nhân vật riêng với một trường ngôn ngữ riêng, tóm lại, một “phong cách Thạch Lam” – nhẹ nhàng, buồn hiu hắt, đậm đà hương vị đồng quê, nhiều bóng tối, mà chói sáng mối tình thương yêu hiền hòa, nhân hậu, phản phất chất thơ tỏa lên từ quê hương, đất nước”[1;

333]

- Trong luận văn thạc sĩ “Phong cách nghệ thuật truyện ngắn Thạch Lam”

của tác giả Lê Thanh Hải cũng đã đề cập đến không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam với dung lượng là một chương luận Bài viết cũng đã thể hiện rõ suy nghĩ cũng như cách nhìn nhận của tác giả về vấn đề không gian và thời gian nghệ thuật trong các sáng tác của Thạch Lam

Như vậy, nhìn chung, ngoài những bài viết chúng tôi đã nêu trên thì các công trình nghiên cứu về Thạch Lam từ trước đến nay vẫn chưa đi sâu vào vấn đề thời gian và không gian nghệ thuật nhưng tất cả những công trình nghiên cứu ấy chính là tiền đề và cơ sở cho chúng có những nhìn nhận ban đầu để đi vào làm rõ hơn vấn đề thời gian và không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

9

Nghiên cứu về thời gian và không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam là tập trung khai thác, phân tích về một khía cạnh nổi bật trong hệ thống thi pháp nghệ thuật của Thạch Lam thông qua các tác phẩm truyện ngắn của ông Đây

là một đề tài hẹp, chính vì thế mà trong khóa luận này, chúng tôi chỉ đề cập đến một

số phương diện cụ thể như: không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam Để một lần nữa khẳng định được sức ảnh hưởng to lớn của Thạch Lam đối với các thế hệ độc giả

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận chủ yếu tập trung phân tích, làm nổi bật khía cạnh không gian và thời gian nghệ thuật trong các sáng tác của Thạch Lam Từ đó cho thấy được phong cách nghệ thuật trong văn chương của tác giả Thạch Lam, một trong những cây bút

chủ lực của nhóm Tự lực văn đoàn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Thực hiện đề tài “Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam từ góc nhìn thi pháp học”, chúng tôi tập trung nghiên cứu về một số

truyện ngắn của Thạch Lam trong ba tập truyện ngắn: Gió đầu mùa (1937), Nắng

trong vườn (1938) và Sợi tóc (1942), ba tập truyện này đã được tổng hợp trong

quyển Tuyển tập Thạch Lam, NXB Văn học, 2015

5 Ý nghĩa của đề tài

Chúng tôi chọn đề tài “Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam từ góc nhìn thi pháp học” là để tìm tòi, nghiên cứu về thi pháp

cũng như phong cách nghệ thuật các tác phẩm truyện ngắn của ông để góp phần lý giải sức sống của văn chương Thạch Lam trong lòng công chúng cho đến ngày hôm nay

10

Đồng thời, đề tài này cũng có thể giúp ích cho việc nghiên cứu và giảng dạy

về tác giả Thạch Lam cũng như các sáng tác của ông trong chương trình Ngữ Văn phổ thông

6 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận, chúng tôi thực hiện các phương pháp nghiên cứu như sau:

- Phương pháp lịch sử xã hội: đây là phương pháp sử dụng những thông tin được ghi chép lại cụ thể để tìm hiểu về cuộc đời cũng như sự nghiệp của tác giả Thạch Lam Phương pháp này được sử dụng xuyên suốt trong khóa luận

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: đây là một thao tác nghiên cứu được sử dụng nhiều trong nghiên cứu khoa học, được sử dụng để đối chiếu sự giống và khác nhau giữa các nhà văn về phong cách, về quan niệm hay về tư tưởng Từ đó thấy được đặc điểm nổi bật của nhà văn đang được nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại: Đây là phương pháp sử dụng số liệu để phân chia toàn bộ các tác phẩm trong quá trình sáng tác của tác giả đang được nghiên cứu thành nhiều thể loại khác nhau Từ đó giúp chúng ta khái quát được hệ thống tác phẩm của nhà văn được nói đến

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phân tích là phương pháp nghiên cứu các tài liệu, lí luận khác nhau bằng cách phân cách chúng thành từng bộ phận để tìm hiểu sâu sắc hơn về đối tượng đang nghiên cứu Tổng hợp là sử dụng những thông tin, dữ liệu đã phân tích liên kết lại theo từng mặt, để tạo ra sự logic và nhất quán trong việc nghiên cứu

- Phương pháp sử dụng thi pháp học: Thi pháp học là một phương quan trọng trong nghiên cứu văn học Vì thế mà trong khóa luận này, chúng tôi sử dụng phương pháp này để tìm hiểu sâu về một khía cạnh trong hệ thống thi pháp học, đó

11

là không – thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam Từ đó làm bật lên tính sáng tạo và tư duy nghệ thuật của tác giả

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phần tài liệu tham khảo, phần nội dung gồm 3 chương:

Chương 1: Tác giả Thạch Lam và cơ sở lý luận chung

Chương 2: Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam

Chương 3: Thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam

12

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TÁC GIẢ THẠCH LAM VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG 1.1 Tác giả Thạch Lam

1.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Thạch Lam

1.1.1.1 Cuộc đời

Thạch Lam là cái tên quen thuộc trên văn đàn văn học nghệ thuật Việt Nam Ông mất khá sớm, khi mới 32 tuổi, ở độ tuổi chín mùi của văn nghiệp Dù thời gian cầm bút của Thạch Lam không dài, nhưng ông đã để lại cho đời nhiều áng văn đặc sắc, nhất là những sáng tác truyện ngắn

Thạch Lam tên thật là Nguyễn Tường Vinh, nhưng tới năm mười lăm tuổi ông làm khai sinh lại và đổi tên là Nguyễn Tường Lân Ngoài bút danh chính là Thạch Lam, ông còn có bút danh khác là Việt Sinh và khi viết sách cho thiếu nhi, ông lấy bút danh là Thiện Sỹ

Thạch Lam sinh ngày 7 tháng 7 năm 1910 (tức ngày 1 tháng 6 năm Canh Tuất) tại Ấp Thái Hà, Hà Nội, trong một gia đình công chức, gốc quan lại đã đến hồi sa sút Ông là em ruột của nhà văn Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) và Hoàng

Đạo (Nguyễn Tường Long) hai cây bút quan trọng của nhóm Tự lực văn đoàn

Quê nội ông ở làng Cẩm Phô, Hội An, Quảng Nam Quê ngoại ở Cẩm Giàng, Hải Dương Cha của Thạch Lam là cụ Nguyễn Tường Nhu, sinh thời làm đến chức Thông Phán nên còn được gọi là Phán Nhu Mẹ Thạch Lam là bà Lê Thị Sâm, con của ông Lê Quang Thuận, một đồng sự của ông nội Thạch Lam khi ông làm tri huyện ở Cẩm Giàng (Hải Dương)

Gia đình Thạch Lam có tất cả bảy người con, sáu người con trai và một người con gái: Tường Thụy, Tường Cẩm, Tường Tam, Tường Long, Thị Thế, Tường Vinh và Tường Bách Trừ anh cả Tường Thụy là công chức nhà nước thì các người con còn lại đều đã ít nhiều dự vào nghiệp văn chương Trong số đó, nổi bật nhất là Tường Tam (Nhất Linh), Tường Long (Hoàng Đạo) và Tường Vinh (Thạch Lam)

13

Theo người nhà Thạch Lam kể lại thì một lần, trong lúc từ Cẩm Giàng lên

Hà Nội tiếp tế tiền gạo cho hai con học tập, ông Nhu (cha Thạch Lam) gặp lại viên Công sứ Hải Tường, là người lãnh đạo cũ của ông, và được ông này mời sang Sầm Nứa (Lào) để làm thông ngôn Năm ấy đang lúc mất mùa, lũ lụt triền miên, việc buôn bán lâm vào cảnh khó khăn nên ông Nhu nhận lời ngay Ngày 31 tháng 7 năm

1917, ông Nhu sang Lào nhưng chỉ làm được tám tháng thì mắc bạo bệnh qua đời, khi đó Thạch Lam mới bảy tuổi Kể từ đó, mẹ của Thạch Lam phải một mình mua bán tảo tần nuôi mẹ chồng và bảy người con Bà Nhu đã phải thay đổi chỗ ở nhiều lần để có thể gánh vác cơ nghiệp của dòng họ Nguyễn Tường

Thuở nhỏ, Thạch Lam sống với gia đình tại phố huyện Cẩm Giàng và theo học tại trường Nam (ngày nay là trường tiểu học Tô Hiệu), đây cũng chính là nơi gắn bó sâu sắc và có ảnh hưởng nhiều nhất đến sự nghiệp văn học của ông

Đến năm mười lăm tuổi, sau khi đã thi đỗ Cao đẳng tiểu học, Thạch Lam đã nhờ mẹ làm lại giấy khai sinh, đổi tên và tăng tuổi để vào học trường Canh Nông (Tuyên Quang) Nhưng được một thời gian sau, gia đình ông lại chuyển về Hà Nội, ông thôi học trường Canh Nông và quyết định theo học trường Albert Sarraut để thi

tú tài

Đỗ được tú tài phần thứ nhất, Thạch Lam thôi học và quay về nhà tự học cùng với các anh Năm 1932, Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) sáng lập nên nhóm

Tự lực văn đoàn Thạch Lam cũng bắt đầu sự nghiệp văn chương từ đây Mới đầu,

Thạch Lam được phân công làm biên tập tuần báo Phong hóa và tờ Ngày nay Ông

sáng tác bài cho các báo với đủ các thể loại truyện, tùy bút,… Đến đầu năm 1935

thì ông được giao làm chủ bút của tờ Ngày nay

Khi Thạch Lam khoảng hai mươi lăm tuổi, ông lấy vợ và được người chị là

bà Nguyễn Thị Thế nhường lại căn nhà nhỏ tại đầu làng Yên Phụ, ven Hồ Tây (Hà Nội) cho vợ chồng ông ở

14

Ngôi nhà của Thạch Lam tuy nghèo nàn, đơn sơ và chỉ là một mái tranh vách đất, thế nhưng “nhà cây liễu” (gọi là “nhà cây liễu” vì trong sân sát hồ có cây liễu lớn, thân nâu sần sùi nứt nẻ, bóng rũ thướt tha, do chính tay Thạch Lam trồng) là

nơi thường lui tới của các văn nghệ sĩ Ngoài các thành viên trong nhóm Tự Lực văn

đoàn, còn có: Thế Lữ, Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng, Nguyễn Xuân Sanh, Nguyễn

Tuân, Huyền Kiêu, Nguyễn Xuân Khoát,

Thạch Lam mất tại đây vào ngày 28 tháng 6 năm 1942 (tức ngày 15 tháng 5 năm Nhâm Ngọ) vì căn bệnh lao phổi khi ông mới vừa ba mươi hai tuổi

Thạch Lam ra đi để lại người vợ trẻ cùng với ba đứa con thơ (hai trai, một gái) trong cảnh nghèo nàn, đơn sơ Gia đình đã an táng ông nơi nghĩa trang Hợp Thiện, nay thuộc quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội

1.1.1.2 Sự nghiệp sáng tác

Thạch Lam bắt đầu hoạt động văn học từ năm 1932, là thành viên của nhóm

Tự lực văn đoàn Ông sáng tác khá nhiều thể loại như truyện ngắn, truyện dài, bút

ký, tiểu luận, phê bình văn học và thời đàm Bên cạnh đó, Thạch Lam còn tham gia

biên tập các tờ tuần báo như Phong hóa, Ngày nay Hầu hết các sáng tác của Thạch

Lam đều được đăng báo trước khi in thành sách Tác phẩm in sau ngày ông mất chỉ

có quyển Hà Nội băm sáu phường

Các tác phẩm chính của Thạch Lam bao gồm:

- Gió đầu mùa (tập truyện ngắn, Nxb Đời nay, 1937)

- Nắng trong vườn (tập truyện ngắn, Nxb Đời nay, 1938)

- Ngày mới (truyện dài, Nxb Đời nay, 1939)

- Theo dòng (bình luận văn học, Nxb Đời nay, 1941)

- Sợi tóc (tập truyện ngắn, Nxb Đời nay, 1942)

- Hà Nội băm sáu phố phường (bút ký, Nxb Đời nay, 1943)

15

- Và bốn quyển truyện viết cho thiếu nhi: Quyển sách, Hạt ngọc, Hai

chị em và Lên chùa Cả bốn quyển đều do Nhà xuất bản Đời Nay ấn hành

năm 1940 và 1941

Khác với các thành viên khác trong nhóm Tự lực văn đoàn như Nhất Linh,

Hoàng Đạo, hay Khái Hưng, ngòi bút của Thạch Lam hướng vào cuộc sống của những người nông dân bình thường nghèo khổ và dường như ông muốn đến gần hơn với những con người nghèo khổ bình thường ấy

Thạch Lam là một người nghệ sĩ có tâm hồn lãng mạn, luôn hướng đến cái đẹp Đối với ông, những tác phẩm văn chương phải là đi sâu vào tìm kiếm cái đẹp

đã bị đánh mất và chính ông cũng là người suốt đời chắt chiu cái đẹp Theo Thạch

Lam thì “cái đẹp man mác khắp vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm tiềm tàng ở

mọi vật tầm thường Công việc của nhà văn là phát hiện cái đẹp ở chỗ không ai ngờ, tìm cái đẹp kín đáo để che lấp của sự vật khác một bài học trông nhìn và thưởng thức” [1; 34] Chính vì thế mà trong sự nghiệp sáng tác của mình, Thạch

Lam luôn hướng ngòi bút về cái đẹp tiềm ẩn trong mọi ngõ ngách của cuộc sống, nhất là những cái đẹp trong tâm hồn con người Có thể thấy trong các tác phẩm của Thạch Lam, rất ít sự hiện diện của những nhân vật phản diện, của cái xấu, cái ác mà đầy những con người đẹp trong nhân cách và tâm hồn Do vậy, truyện ngắn của Thạch Lam ít ngột ngạt mà lại luôn đậm đà chất thơ Và con người trong sáng tác của Thạch Lam luôn là những người lao động nghèo khổ Ông luôn yêu thương, trân trọng và tìm cách thức tỉnh họ trước cuộc đời tăm tối Điều này đã khiến cho văn chương của ông có điểm khác biệt vượt bậc so với những thành viên khác của

nhóm Tự lực văn đoàn

Tác phẩm của Thạch Lam tuy không nhiều, thế nhưng những giá trị được ông thể hiện trong các sáng tác của mình dường như trường tồn mãi theo thời gian Đọc Thạch Lam, chúng ta không những tìm thấy được những vẻ đẹp vĩnh hằng mà còn cảm nhận được bóng dáng của đời sống tinh thần, đời sống nội tâm phong phú của chính mình

16

1.1.2 Quan niệm văn chương của Thạch Lam

Thạch Lam là một nhà văn có vị trí quan trọng trong nền văn học Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 Theo hồi ức của dòng họ Nguyễn Tường đương thời,

“Thạch Lam là một người không ưa sự ồn ào, hào nhoáng mà thích một cái gì kín đáo, bình dị” [1; 22] Tuy cầm bút theo tuyên ngôn của nhóm Tự lực văn đoàn

nhưng ở Thạch Lam vẫn có cái gì đó rất riêng biệt Ông dường như vẫn lặng lẽ âm thầm tìm kiếm cho mình một hướng đi riêng, một phong cách viết riêng để khẳng định bản lĩnh và cá tính Chính vì thế mà lúc bấy giờ, sách của Thạch Lam là sách

bán “ế” nhất so với các nhà văn khác của nhóm Tự lực văn đoàn Thế nhưng, hơn

nửa thế kỷ sau, độc giả càng ngày càng phát hiện ra vẻ đẹp vĩnh hằng trong mỗi

trang viết của Thạch Lam Bởi vì “sự hướng tới một thế giới tinh thần trong sáng,

giàu tính thiện của những con người qua sự miêu tả của Thạch Lam, sẽ không bao giờ là những giá trị lỗi thời ở mọi thời đại” [1; 23]

Mỗi nhà văn đều có một “tuyên ngôn” nghệ thuật riêng cho sự nghiệp cầm bút của mình Và quan niệm văn chương chính là cái cách nhìn, cách cảm nhận vấn

đề và thái độ của nhà văn trước vấn đề đó trong hiện thực cuộc sống Đó chính là sự thể hiện cái giới hạn tối đa trong cách hiểu của nhà văn về thế giới, con người và về văn học Bên cạnh đó, quan niệm văn chương nghệ thuật cũng chính là cơ sở, là tiêu chuẩn để người đọc tìm hiểu và đánh giá về tác phẩm văn học, để nghiên cứu sự phát triển của văn học

Khi nói đến văn chương nghệ thuật, chúng ta không thể không nhắc đến cái đẹp Mỗi nhà văn đều hướng mình đến cái đẹp trong cuộc đời và trong văn chương Giống như Nguyễn Tuân hay bất kì một tác giả nào khác, Thạch Lam cũng quan niệm nhà văn chính là một người đi tìm kiếm cái đẹp trong suốt cuộc đời cầm bút

Ông cũng đã từng bộc bạch: “Cái đẹp man mác khắp vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng

ngõ hẻm, tiềm tàng ở mọi vật tầm thường Công việc của nhà văn là phải hiểu cái đẹp ở chính chỗ không ai ngờ tới, tìm cái đẹp kín đáo và che lấp cái sự vật cho người khác một bài học trông nhìn và thưởng thức” (Tiểu luận Theo dòng) [1; 34]

nhiên thơ mộng của làng quê Việt Nam với “tiếng trống thu không”, với “phương

tây đỏ rực như lửa cháy và những áng mây ánh hồng như hòn than sắp tàn” với

“dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời” [11; 133] Rồi

những bức tranh thôn quê thanh bình và yên ả Hay đắm chìm trong những phiên chợ quê đầy âm thanh của tiếng cười, tiếng nói, tiếng đòn gánh Hay cảm nhận được

cả những hương vị rất riêng, rất đậm đà bản chất Việt Nam Thế nhưng vẻ đẹp mà Thạch Lam tìm kiếm không chỉ dừng lại ở những khung cảnh quê hương đất nước

mà còn ở trong tâm hồn người con đất Việt Đó là hình ảnh rất đẹp của những người phụ nữ tảo tần, chịu thương chịu khó, luôn hi sinh mình vì người khác như mẹ Lê, như cô Tâm hàng xén,…Đó là vẻ đẹp của mối tình đầu trong sáng, lãng mạn không

dễ gì gặp lại lần thứ hai trong cuộc đời Đó là vẻ đẹp của sự hoàn thiện bản thân khi biết sám hối và vượt qua được chính mình trong một khoảnh khắc nào đó Và đó chính là vẻ đẹp của sự khao khát trở về với những giá trị tinh thần vĩnh cữu, bất diệt: tình yêu thương con người Những vẻ đẹp ấy ẩn giấu tiềm tàng ở bất kỳ nơi đâu, ở bất cứ người nào Theo dòng chảy không ngừng của thời gian, những vẻ đẹp

ấy có thể bị mất đi, bị mai một, chính vì vậy mà chúng ta phải tìm ra, phải quý trọng, nâng niu nó như nâng niu chính vẻ đẹp tâm hồn mỗi con người chúng ta vậy

Có thể thấy một điều rất rõ ràng là ở ngoài đời, Thạch Lam khá điềm đạm và

ít nói, thế nhưng đối với văn chương, ông là một con người vô cùng nghiêm túc và

sâu sắc Nhà văn Hồ Dzếch cũng đã từng nói về Thạch Lam là một “người viết khó

khăn và rất thận trọng” [1; 23] Chính vì vậy mà quan niệm về văn chương của ông

cũng rất đặc biệt

18

Nếu như đối với Marxim Gorki: “Văn học là Nhân học”, và đối với Nam Cao: “nghệ thuật không cần là ánh trăng lừa dối” thì đối với Thạch Lam, ông lại

có quan niệm về vai trò và tác dụng của văn chương đối với con người và xã hội

như sau: “Đối với tôi, văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc

sự thoát li hay sự quên; trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn” [1; 455]

Phát biểu của Thạch Lam đã cho chúng ta thấy được sự mới lạ trong quan niệm về văn chương nghệ thuật của ông Quan niệm ấy đã vượt qua khỏi cái quỹ

đạo tư tưởng của nhóm Tự lực văn đoàn tiến lên một tầm cao tư tưởng nghệ thuật mới – tư tưởng “nghệ thuật vị nhân sinh” Thạch Lam đã xây dựng nên một thứ văn

chương có một mối quan hệ mật thiết với đời sống, với xã hội mà không thoát li

thực tại Theo Thạch Lam thì “một nhà văn không thành thực, không bao giờ trở

nên một nhà văn giá trị Nhưng một nghệ sĩ không thành thực chỉ là một người thợ khéo tay thôi” [1; 281] Mọi sự bóp méo, tô hồng hiện thực đều là sự giả tạo trái với

lương tâm của người cầm bút Đối với Thạch Lam thì tính chân thực của nhà văn và tác phẩm văn học chính là vai trò quyết định quan trọng làm nên giá trị của văn chương nghệ thuật Ngoài ra, theo ông các sáng tác nghệ thuật phải góp phần đấu tranh cho cái thiện toàn thắng, phải khiến cho con người hướng đến cuộc sống tốt đẹp hơn

Đối với Thạch Lam văn chương phải mang đến cho bạn đọc những giá trị trường tồn, những ý nghĩa nhân sinh quan của nhà văn đối với mọi khía cạnh của cuộc sống, đối với mọi góc độ sáng tối khác nhau của xã hội, để người đọc có thể cảm nhận được thực tại như đang diễn ra trước mắt họ Và với phát biểu trên, Thạch Lam đã phải bút chiến với quan niệm nghệ thuật thoát ly của dòng văn học lãng mạn giai đoạn 1930 – 1945 Có thể thấy rằng Thạch Lam đã đi ngược lại quan điểm của một số nhà văn, những người chán ghét với thực tại đen tối, xấu xa và luôn hướng văn học đến quan điểm thoát li Họ khi thì thoát lên tiên, khi thì trốn vào ái

những cơn say hoan lạc để quên hết đi thực tại của xã hội đương thời Đây cũng chỉ

là những biểu hiện yếu đuối và bất lực của các nhà văn đối với xã hội giả dối và tàn

ác đương thời Thạch Lam không đồng tình với thái độ quay lưng với hiện thực của người nghệ sĩ vì theo ông, điều đó dường như là thứ sát giới giết chết nghệ thuật

Ông viết “Có nhiều nhà văn không dám nhìn thẳng sự thật bao giờ Trong tác phẩm

của họ, những cảnh tả đều là bịa đặt, không có thật, các nhân vật điều khuôn sáo tâm lí sẵn có trong các sách trước” [1; 282] Ông nhấn mạnh rằng nhà văn thực tài

phải là người phản ánh được trong tác phẩm của mình sự phức tạp và phong phú của cuộc sống đang diễn ra và biến đổi không ngừng Thạch Lam quan niệm rằng văn chương phải gắn bó mật thiết với đời sống con người, phải phản ánh được hiện thực chứ không phải là thứ văn chương khiến cho tâm hồn con người càng thêm ủy

mị, sướt mướt, thoát ly ra khỏi thực tại xã hội Tuy là một trong những cây bút chủ lực nhưng Thạch Lam lại có quan điểm văn chương rất khác biệt so với các thành viên khác của Tự lực văn đoàn mà quan điểm văn chương của ông lại gần gũi với

Nam Cao: “nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật không nên

là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia thoát ra từ kiếp lầm than” (Trăng sáng) hay quan niệm văn chương phải là sự thật ở đời của Vũ Trọng

Phụng Nhà văn phải thành thực trong cảm xúc, phải dám nhìn thẳng vào sự thật, đó mới là Thạch Lam Bên cạnh đó, đối với Thạch Lam, người nghệ sĩ không được phép chạy theo thời thượng nhằm thỏa mãn thị hiếu thấp hèn của một bộ phận độc giả, càng không được phép bán đứng ngòi bút vì ma lực của đồng tiền Bởi vì những tác phẩm văn chương kém chất lượng chỉ trong một thời gian ngắn sẽ bị đi vào sự quên Cuối cùng chúng bị xóa sổ trên văn đàn

Đối với Thạch Lam, văn chương nếu chỉ tố cáo những bất công ngang trái, xấu xa của xã hội đương thời thôi thì vẫn chưa đủ, vẫn chưa thật sự là sáng tạo nghệ

20

thuật mà văn chương còn phải thay đổi được cái xã hội ấy, lật ngược lại tình thế của

xã hội Có thể nói rằng quan niệm về văn chương của Thạch Lam quả thật rất sâu sắc và toàn diện Cũng giống như nhà văn Lỗ Tấn đã phải bỏ nghề thuốc, chọn nghề viết văn để chữa trị căn bệnh tinh thần của nhân dân ở đất nước mình Vì theo Lỗ Tấn, căn bệnh tinh thần là một loại bệnh đáng sợ và gây hậu quả khôn lường còn hơn cả bệnh thể xác Thạch Lam vừa quan tâm đến những vấn đề của xã hội, vừa tố cáo cái xã hội tàn ác ấy Thạch Lam rất để tâm đến sự tác động mạnh mẽ của văn

chương nghệ thuật đối với tâm hồn con người, để làm cho “lòng người được thêm

trong sạch và phong phú hơn” Thạch Lam quan niệm rằng văn chương phải có một

khả năng đặc biệt đó là làm thay đổi con người từ bên trong tâm hồn, làm cho thế giới nội tâm của con người có những biến động không nhỏ, góp phần vào việc xây dựng một tâm hồn con người trong sạch và thanh cao Bên cạnh đó, văn chương còn

có nhiệm vụ vạch trần, phê phán và tố cáo những thói hư tật xấu của con người, của

xã hội, đồng thời phải xây dựng một đời sống tinh thần trong sạch và thanh cao cho con người Văn chương nghệ thuật chân chính luôn có sức thuyết phục và cảm hóa con người một cách mạnh mẽ, đồng thời phải góp phần hướng con người đến sự phát triển và hoàn thiện đạo đức, nhân cách, đưa con người hướng đến Chân – Thiện – Mỹ Có thể thấy rằng, các nhà văn hiện đại luôn quan tâm đến sự hoàn thiện của nhân cách con người, và sự hoàn thiện ấy được con người đúc kết từ trong những gì nhà văn thể hiện trong những đứa con tinh thần của mình Cái thế giới tâm linh kì diệu trong văn chương khiến tâm hồn con người ta phong phú hơn, sâu sắc hơn

Các sáng tác của Thạch Lam luôn hướng con người tới cái thiện và sự cao

cả Nhất là trong các truyện ngắn của ông Thạch Lam luôn mong muốn dùng ngòi bút của mình mà thay đổi cái thế giới giả dối và tàn ác, để đem lại sự thanh lọc cho tâm hồn con người

Trong nhóm Tự lực văn đoàn, nếu Khái Hưng, Nhất Linh hay Hoàng Đạo

hướng ngòi bút của mình đến về những kiếp người nhỏ bé bằng sự xót thương của

21

tầng lớp thượng lưu nghiêng mình xuống nỗi thống khổ của những người thuộc tầng lớp dưới mình thì Thạch Lam lại hoàn toàn khác Ông viết bằng tất cả sự cảm thông của mình đối với mọi kiếp người Ông trân trọng nâng niu giá trị của con người và ông luôn có một ý thức tìm kiếm được vẻ đẹp tiềm tàng trong mỗi con người thuộc mọi tầng lớp khác nhau Thế nên, trong sáng tác của Thạch Lam, hình ảnh con người hiện lên khác với hình ảnh con người bị tha hóa, bị lưu manh hóa và không lối thoát của Nam Cao, khác với hình ảnh con người vô nghĩa lý của Vũ Trọng Phụng mà đó là những con người nghèo nhưng không hèn Ở những nhân vật trong tác phẩm của Thạch Lam luôn tỏa ra một thứ ánh sáng lấp lánh mang đầy ước mơ trong sáng và lành mạnh, vượt qua khỏi cái bóng tối đang giữ chân họ, vượt qua khỏi cái nỗi buồn của một kiếp lầm than, vượt qua khỏi cái thân phận và hoàn cảnh của chính bản thân mình Mẹ Lê dù sắp trút hơi thở cuối cùng cũng có một mong

muốn giản dị, xoáy sâu vào tâm can con người: “Có người mướn làm” để có tiền lo

cho các con thơ dại Hay ước muốn được trở về sống trong vòng tay yêu thương của

gia đình của hai cô gái giang hồ trong Tối ba mươi Hay Liên và An vẫn sáng ngời

lên niềm khao khát và ước mơ về một thế giới khác bao điều kì diệu dù ở trong cái nhịp điệu tẻ nhạt lặp đi lặp lại hằng ngày ở nơi phố huyện nghèo khổ, chỉ có ánh sáng leo lắt của cái đèn Hoa Kì con con Và có lẽ không chỉ có Liên và An mới có những ước mơ cao đẹp ấy mà ngay cả những con người trong bóng tối như chị Tý,

như bác Sẫm cũng “mong đợi một cái gì tươi sáng cho cuộc đời nghèo khó của họ”

(Hai đứa trẻ) Chính bởi những ước mơ đó đã nâng tầm nhân vật của Thạch Lam lên trên một bậc, khiến họ trở thành những con người cao cả trong một cuộc đời tăm tối cùng cực Vì thế mà chúng ta hiểu được rằng tại sao văn chương của Thạch Lam thấm đẫm chất hiện thực nhưng người ta vẫn xếp ông vào hàng ngũ của các nhà văn lãng mạn Lãng mạn và hiện thực như hai yếu tố hòa quyện chặt chẽ với nhau trong văn chương của Thạch Lam, tạo cho văn ông một vẻ đẹp không lẫn vào đâu được: nhẹ nhàng, man mác nhưng vẫn có sức lan tỏa và thấm sâu vào tâm hồn người đọc Đọc Thạch Lam, chúng ta không có cảm giác tù túng, ngột ngạt và bức bối như khi đọc của Nguyễn Công Hoan, Nam Cao hay Ngô Tất Tố Thế nhưng, Thạch Lam

22

vẫn lay động được lòng người qua các sáng tạo nghệ thuật của ông Bằng chứng rõ

nhất đó là câu chuyện Nhà mẹ Lê cũng ám ảnh vào sâu tâm trí người đọc về cái nghèo, cái khốn cùng khổ cực của con người như Tắt đèn của Ngô Tất Tố Hay cái

bi kịch về miếng ăn của Sinh trong truyện ngắn Đói cũng khiến chúng ta day dứt

khôn nguôi như cái bi kịch sống mòn của Thứ Cái lãng mạn và cái hiện thực trong tác phẩm của Thạch Lam như hai sợi dây bện chặt cào nhau không thể tháo rời Giữa thời kì mà các nhà văn, nhà thơ khác đang say sưa thoát li thì quan niệm văn chương của Thạch Lam lại là một quan niệm tích cực, có tác dụng lâu dài trong nền văn học dân tộc

Thạch Lam đã đem đến cho người đọc một cái gì đó rất nhẹ nhõm, rất yên lành và mát dịu Độc giả như được sưởi ấm bởi tinh thần nhân đạo cao cả trong mỗi trang văn của ông Thạch Lam là một nhà văn thiên về cảm xúc, một nhà văn thuộc

trường phái lãng mạn nhưng những tác phẩm của ông lại đi theo quan điểm “nghệ

thuật vị nhân sinh” Cũng vì lẽ đó mà Thế Lữ từng nhận xét Thạch Lam là người

“sống hết cả từng ý văn, từng câu văn anh viết trên giấy Sự thực của tâm hồn mà Thạch Lam diễn tả trong lời của văn chương phức tạp nhiều hình nhiều vẻ, nhưng bao giờ cũng đằm thắm, cũng nhân hậu, cũng nghẹn ngào một chút lệ thầm kín của tình thương” [1; 150] Nhiều nhà nghiên cứu cũng đã cho rằng các sáng tác của

Thạch Lam đã chịu đựng được sự khắc nghiệt của thời gian để đón nhận được sự yêu mến và trân trọng của bạn đọc cho đến ngày hôm nay Cũng bởi vì theo tác giả

Nguyễn Trọng Đức, “những quan niệm văn chương tinh vi, sắc sảo của Thạch Lam

đã góp phần không nhỏ vào việc làm phong phú tư duy lí luận và hiện đại hoá nền văn học nước ta chặng đường đầu thế kỷ hai mươi” [4]

1.2 Khái niệm không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương

1.2.1 Khái niệm không gian nghệ thuật

Trong quá trình con người chiếm lĩnh và tái hiện hiện thực bằng nghệ thuật thì không gian nghệ thuật chiếm vai trò quan trọng trong việc thể hiện tính cách nhân vật, tư tưởng chủ đề của các sáng tạo nghệ thuật Có thể nói không gian nghệ

23

thuật là một phạm trù quan trọng trong hệ thống thi pháp học và là phương tiện chiếm lĩnh đời sống, là mô hình nghệ thuật về cuộc sống Bên cạnh đó, không gian nghệ thuật cũng góp phần thể hiện quan điểm sáng tác của các nhà văn, nhà thơ và tạo nên tính chỉnh thể của hình thức nghệ thuật

Trong Từ điển tiếng Việt cũng đã giải thích không gian là “hình thức tồn tại

cơ bản của vật chất, trong đó các vật thể có độ dài và độ lớn khác nhau, cái nọ ở cạnh cái kia” [13; 632], và tác giả Hoàng Phê cũng đã cắt nghĩa không gian chính là

“khoảng không gian bao trùm lên tất sự vật hiện tượng xung quanh đời sống con

người” [13; 633] Như vậy, theo cách giải thích của các tác giả trong cuốn Từ điển tiếng Việt thì không gian chính là môi trường chúng ta đang sống với sự tồn tại của

các sự vật Không gian chính là hình thức tồn tại của vật chất với những thuộc tính như cùng tồn tại và tách biệt, có chiều kích và kết cấu Khi nói đến không gian, chúng ta thường hay quy nó về một không gian địa lý nào đó

Thế nhưng, không gian nghệ thuật lại là một phạm trù khác hẳn Nó là không

gian thuộc về hình thức nghệ thuật mà theo tác giả Lê Bá Hán trong cuốn Từ điển

thuật ngữ văn học thì: “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong một trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian, nên mang tính chủ quan Ngoài không gian vật thể, có không gian tâm tưởng Do vậy không gian nghệ thuật có tính độc lập tương đối, không quy được

thức tồn tại và phát triển của thế giới nghệ thuật

Như vậy, ta có thể hiểu không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tượng nghệ thuật Tức là tác giả bao giờ cũng đặt nhân vật của mình vào một không gian nhất định để khắc họa hình tượng Mặt khác, chúng ta có thể thấy rằng không

24

gian nghệ thuật không chỉ là nơi để hình tượng nghệ thuật tồn tại mà còn là nơi để tác giả có thể bộc lộ được tính tư tưởng của hình tượng

Bên cạnh đó, Trần Đình Sử cũng đã lí giải thêm: “Không gian nghệ thuật là

hình thức tồn tại cùng thế giới nghệ thuật” [16; 88] Ông còn nhấn mạnh rằng:

“Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nhà nghệ sĩ nhằm biểu hiện con

người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống, do đó không thể quy nó về không gian địa lý hay không gian vật lý, vật chất” [16; 88 – 89] Theo ông thì không

gian nghệ thuật là phương thức tồn tại và phát triển của thế giới nghệ thuật Đời sống con người được chiếm lĩnh bởi không gian nghệ thuật Ngoài ra, không gian nghệ thuật còn mang ý nghĩa biểu tượng của nghệ thuật Theo Trần Đình Sử thì sự miêu tả, trần thuật bên trong tác phẩm văn học bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, một cách nhìn của tác giả đối với sự vật, sự việc diễn ra xung quanh mình Chính vì thế mà không gian nghệ thuật mang đậm tính chủ thể, nhờ tính chủ thể này

mà không gian trong các tác phẩm nghệ thuật được mở rộng đa chiều

Trong việc nghiên cứu không gian nghệ thuật, các tác giả cũng đã có sự phân loại không gian nghệ thuật như sau:

Theo như trong cuốn Dẫn luận thi pháp học của Trần Đình Sử, thì ông đã

dựa vào các tiêu chí vị trí, giới hạn của sự vật để chia thành không gian điểm (địa điểm), không gian tuyến và không gian mặt phẳng Ông còn dựa vào sự biến đổi, sự vận động của sự vật hiện tượng để chia thành không gian bên trong (phi thời gian, không có sự biến đổi) và không gian bên ngoài (vô thường, có sự biến đổi ngẫu nhiên) Ngoài ra còn có không gian hành động và phi hành động

Trong Những vấn đề thi pháp của truyện, tác giả Nguyễn Thái Hòa đã phân

chia không gian nghệ thuật thành các loại cụ thể Đầu tiên là không gian bối cảnh Đây là không gian rộng lớn nhất mà câu chuyện xảy ra, gồm có: bối cảnh thiên nhiên, bối cảnh xã hội, bối cảnh tâm trạng Kế tiếp là không gian sự kiện, không gian tâm lý, không gian đối thoại và không gian kể chuyện,

25

Tác giả Nguyễn Văn Hạnh - Huỳnh Như Phương trong Lý luận văn học vấn

đề và suy nghĩ cũng đã phân chia không gian nghệ thuật thành không gian thiên

nhiên và không gian sinh hoạt Hai loại không gian này luôn gắn liền với con người, với khát vọng, lý tưởng của con người Đó là không gian có sự vận động đa chiều, linh hoạt nhưng cũng có thể tĩnh lặng đến không ngờ

Qua những ý kiến nêu trên, có thể thấy không gian nghệ thuật có ý nghĩa quan trọng trong việc miêu tả đời sống, bộc lộ tâm tư, tình cảm trong tâm hồn nhân

vật của các tác giả văn học Như trong Hai đứa trẻ, Thạch Lam đã miêu tả một

không gian phố huyện nghèo nàn, xơ xác và tối tăm Đó là một không gian chật hẹp

và tĩnh lặng Dưới cái nhìn của chị em Liên, bức tranh phố huyện nghèo trở nên chân thật hơn, bộc lộ chiều sâu tâm trạng của nhân vật An và Liên, giúp cho người đọc thấm thía được sự tiêu điều, ảm đạm, xác xơ Để từ cái không gian đìu hiu ấy

mà Thạch Lam đã chấm bút nghệ thuật cho hình tượng chuyến tàu đêm Qua đó bộc

lộ được những khát vọng về một tương lai tươi sáng hơn trong cuộc đời của những đứa trẻ, của những con người nghèo khổ nơi đây

Ngoài ra, có thể thấy rằng không gian nghệ thuật còn mang tính quan niệm Như trong cổ thi, không gian thường là những nơi tượng trưng cho sự thanh sạch, nhàn nhã, xa lánh bụi trần Hay gần hơn là không gian sống mòn của nhân vật Thứ

trong tác phẩm Sống mòn của nhà văn Nam Cao

Có thể nói không gian nghệ thuật chính là một trong những yếu tố quan trọng không thể thiếu của tác phẩm văn học Vai trò của không gian nghệ thuật không chỉ là xác định cho chúng ta biết nơi sự việc diễn ra trong câu chuyện mà nó còn là nơi thể hiện tâm trạng nhân vật, để chúng ta có thể đánh giá đạo đức, thẩm

mĩ của nhân vật

Qua sự phân loại của không gian nghệ thuật, có thể thấy quan điểm thống nhất giữa các tác giả về không gian nghệ thuật Đó chính là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Và các nhân vật đều sống trong không gian nghệ thuật ấy Bên

26

cạnh đó, không gian nghệ thuật còn có vai trò quan trọng trong việc thể hiện quan niệm, bộc lộ một cách sâu sắc nhất về tâm tư, tình cảm và tâm hồn của tác giả cũng như của nhân vật

Theo dòng chảy của văn học, không gian nghệ thuật cũng có những sự biến đổi không nhỏ Ở mỗi giai đoạn văn học thì không gian nghệ thuật đều mang những đặc trưng riêng tạo nên dấu ấn cho giai đoạn văn học đó Nếu như ở không gian nghệ thuật của văn học trung đại là sự rộng lớn bao la của vũ trụ thì đến với văn học hiện đại, không gian nghệ thuật được cá thể hóa đi sâu vào bên trong cuộc sống con người để người đọc cảm nhận được sự nhọc nhằn, khổ cực mà con người đương thời phải gánh chịu

1.2.2 Khái niệm thời gian nghệ thuật

Cũng như không gian nghệ thuật thì thời gian nghệ thuật cũng là một phạm trù của hình thức nghệ thuật, là dạng tồn tại mang tính đặc thù của vật chất Nếu thời gian ở thế giới thực là một thời gian tuần hoàn thì thời gian nghệ thuật là thời gian luôn có sự chuyển động và biến đổi không ngừng tùy theo cảm thụ của chủ thể sáng tạo nghệ thuật

Trong quyển Từ điển tiếng Việt cũng đã giải thích rằng: “Thời gian là hình

thức tồn tại cơ bản của vật chất (cùng với không gian) trong đó vật chất vận động

và phát triển liên tục, không ngừng” [13; 785] Nói theo quan niệm triết học thì ta

có thể hiểu thời gian chính là hình thức tồn tại của vật chất, và trong thời gian tồn tại những thuộc tính, độ lâu dài của mọi sự biến đổi trong thế giới vật chất Thời gian cũng bao gồm cả trình tự xuất hiện và mất đi của sự vật, các trạng thái biến đổi khác nhau của thế giới vật chất Như vậy, thời gian chính là một phạm trù cơ bản của cuộc sống Con người và mọi sinh vật trong thế giới tự nhiên đều tồn tại dựa trên quá trình vận động của thời gian Tuy nhiên thời gian sinh học và thời gian nghệ thuật đều có những phạm trù riêng khác biệt Ở thế giới thực, con người chịu

sự chi phối của thời gian, mọi sự và mọi vật đều phải tuân thủ theo dòng chảy của thời gian Ngược lại, những sự kiện, diễn biến trong tác phẩm nghệ thuật không thể

27

nào tồn tại được trong thời gian đời thực được mà nó có quá trình vận động và phát triển riêng biệt Con người trong tác phẩm nghệ thuật có thể trải qua một ngày, một đời, qua nhiều thế hệ, cũng có thể nhảy vọt tới tương lai hay quay ngược về quá khứ Những điều này hoàn toàn không thể xẩy ra ở thế giới vật chất Chính vì thế

mà “thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể thể nghiệm được trong tác phẩm

nghệ thuật với tính liên tục và độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với chiều thời gian và hiện tại, quá khứ hay tương lai ” [16; 61] Có thể nói rằng thời gian

nghệ thuật mang tính liên tục, theo một trình tự sự việc này diễn ra trước tiếp nối sự việc sau, thế nhưng nó cũng có thể đảo ngược lại hoàn toàn Thời gian được biến đổi một cách sáng tạo trong tác phẩm nghệ thuật Tác giả có thể lựa chọn điểm bắt đầu và kết thúc của tác phẩm Thời gian có thể nhanh, có thể chậm, có thể ngắn cũng có thể kéo dài cả vài thế hệ, có thể ngược, có thể xuôi theo dòng chảy của cuộc sống

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì “Thời gian nghệ thuật là hình thức nội

tại của hình thức của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [5;

219] Cũng như không gian nghệ thuật thì sự miêu tả, sự trần thuật trong văn học nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong một thời gian nhất định Qua thời gian, người đọc biết được sự việc trần thuật diễn ra như thế nào Các nhà văn sử dụng hời gian nghệ thuật để thể hiện sự tư duy của con người và miêu tả tính cách, hoàn cảnh cũng như số phận của nhân vật

Như vậy thời gian nghệ thuật là hình thức nghệ thuật, là một sản phẩm sáng tạo của các tác giả bằng các phương tiện nghệ thuật để cho người thưởng thức sản phẩm ấy có những cảm giác đắm chìm theo dòng thời gian, có thể là sự hồi hộp đợi chờ, có thể nhẹ nhàng thanh thản, cũng có thể quay ngược với quá khứ hay lo lắng đón tiếp tương lai Thời gian nghệ thuật là một sản phẩm khách quan trong sự sáng tạo của các tác giả Người đọc có thể muốn cảm thụ thời gian nhanh hay chậm tùy theo cách cảm nhận của mình Và trong văn học, thời gian nghệ thuật cũng là một biểu tượng, một tượng trưng cho quan niệm về con người và cuộc đời của nhà văn

28

Trong truyện ngắn Hai đứa trẻ, thời gian trôi qua một cách lững lờ, chậm

chạp của buổi chiều tàn Bạn đọc có thể cảm nhận được từng bước vận động hững

hờ của thời gian Suốt cả câu chuyện dài hơn mười trang, thời gian chỉ trôi qua năm sáu tiếng Thời gian của cái ngày tàn ngập ngụa bóng tối khiến cho độc giả thấy được sự già nua, tàn lụi của phố huyện, đồng thời cảm nhận được tâm trạng của hai chị em Liên khi phải sống một cuộc sống tẻ nhạt, đơn điệu nơi đây

Như vậy, thời gian trong các sáng tác nghệ thuật hoàn toàn khác với thời gian của cuộc sống thực Nếu cuộc sống đời thực thời gian mỗi ngày hai mươi bốn tiếng, ngày nào cũng như ngày nào thì trong nghệ thuật, thời gian có thể bị dồn nén, có thể kéo dài vô tận, cũng có thể chỉ trong chốc lát

Thời gian nghệ thuật được xây dựng theo từng cách cảm thụ về thời gian của con người Điều này được chứng minh rất rõ qua sự cảm thụ độc đáo của tác giả về cách thức tồn tại của nhân vật trong các sáng tác của mình

Theo tác giả Trần Đình Sử thì thời gian nghệ thuật như một sự sáng tạo của

người nghệ sĩ để tạo ra “một thế giới nghệ thuật có thể trường tồn trong thời gian” [18; 61] Có thể nói rằng, thời gian nghệ thuật đã góp phần bộc lộ rõ quan điểm và

tư tưởng của tác giả Nhà văn có thể trình bày các sự kiện theo diễn biến trình tự của thời gian một cách mạch lạc và logic Thời gian nghệ thuật tạo nên sức hấp dẫn

và tính nhịp điệu cho tác phẩm, khiến cho độc giả phải cuốn theo nó

Ngoài ra, thời gian nghệ thuật còn có thể là thời gian tâm lý Đây là loại thời gian không thể cân, đo, đong, đếm mà được cảm nhận bằng cảm xúc, tình cảm của con người, được thể hiện qua lăng kính chủ quan của tác giả Nhà văn kéo dài thời gian để diễn tả tâm trạng đợi chờ của nhân vật, hay cũng có thể bắt thời gian dừng lại để nhân vật của mình quay ngược lại với quá khứ Thời gian trong văn học rất lạ, quá khứ, hiện tại và tương lai đan xen lẫn nhau, bổ sung cho nhau và không thể tách rời nhau Điều này thể hiện quan niệm về sự vận động của con người và lịch sử

29

Thời gian nghệ thuật rất đa dạng và phong phú Các nhà văn sử dụng yếu tố thời gian nghệ thuật như một phương tiện để tái hiện lại đời sống con người, và dựa vào đó để làm cơ sở xây dựng và phân tích cấu trúc bên trong của hình tượng văn học nghệ thuật

Thời gian nghệ thuật cũng có một số cách phân loại như sau:

Tác giả Trần Đình Sử thì thời gian trong văn học được chia thành thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật Ở đây thời gian trần thuật chính là thời gian vận động theo dòng chảy tuyến tính một chiều của văn bản văn học Bản thân thời gian trần thuật chính là một đối tượng của sự cảm nhận, một chủ đề, một đề tài của văn học Thời gian trần thuật không đảo ngược, các sự vật, sự việc diễn ra theo trật

tự thời gian Đây là thời gian của người kể, có mở đầu và kết thúc Tốc độ và nhịp điệu của thời gian trần thuật do người kể sắp xếp và quyết định vì nó là thời gian ở hiện tại, là thời gian mà tác giả bỏ ra kể lại câu chuyện Nó có thể nhanh, có thể chậm, có thế là một đời, một thế hệ hoặc một ngày, thậm chí là một phút, một giây Bên cạnh đó là thời gian được trần thuật Đây là thời gian của sự kiện được nói đến trong các sáng tác nghệ thuật Nó bao gồm: thời gian sự kiện, thời gian nhân vật, thời gian thiên nhiên, thời gian sinh hoạt, thời gian phong tục và thời gian lịch sử xã hội

Nhà nghiên cứu văn học người Nga – M Bakhtin trong bài viết “Tiểu thuyết

giáo dục và ý nghĩa của nó trong lịch sử chủ nghĩa hiện thực” (Tạp chí văn học số

4 - 1999) cũng đã phân chia thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học thành bốn loại: thời gian phiêu lưu, thời gian cổ tích, thời gian tiểu sử và thời gian lịch sử Tóm lại, thời gian nghệ thuật là một phạm trù của hệ thống thi pháp hoc, gắn liền với sự diễn biến của chuỗi sự kiện trong một tác phẩm văn học Các hình tượng văn học nghệ thuật đều được đặt trong một thời gian cụ thể Thời gian nghệ thuật chính là yếu tố quan trọng góp thể hiện tâm tư, tình cảm mà tác giả đặt vào trong

Không gian và thời gian nghệ thuật chính là một trong những phạm trù cơ bản của hệ thống thi pháp học Không gian và thời gian được xây dựng trong tác phẩm văn chương để người đọc có thể dễ dàng cảm nhận hơn về những khó khăn khổ cực của con người cũng như những bi kịch về cuộc đời nhân vật mà tác giả muốn gửi gắm

Trong các sáng tác của Thạch Lam thì việc sáng tạo không gian là một trong những nghệ thuật nổi bật nhất của ông Không gian nghệ thuật trong các truyện ngắn của Thạch Lam góp phần thể hiện được tư tưởng và quan niệm nghệ thuật về con người cũng như tâm tư, tình cảm của tác giả gửi gắm vào đứa con tinh thần của mình

2.1 Không gian thực tại

Nếu tìm hiểu về không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam thì chúng ta không thể không nói đến không gian thực tại Cũng giống với các nhà văn khác, không gian thực tại là một trong những mối quan tâm hàng đầu của Thạch Lam khi ông đặt ngòi bút vào tác phẩm Thế nhưng không gian thực tại của ông không tô vẽ bằng những màu sắc rực rỡ nhất, những nét bút đậm nhất hay được cường điệu mạnh mẽ như một số nhà văn cùng thời mà nó chỉ là một không gian hiện thực vừa ngột ngạt, vừa u tối nhưng cũng đầy vẻ đằm thắm trữ tình Đó chỉ là một xóm chợ bình thường như bao xóm chợ khác, hay là một phố huyện nghèo khổ, một vùng nông thôn lam lũ Hoặc đơn giản hơn đó chỉ là một không gian quê nhà rất đỗi mộc mạc, chân chất, một ga xếp, một con hẻm nhỏ, một sân nhà nhỏ hoặc

một con đường làng quanh co, eo hẹp Bởi vì theo ông thì “Cái đẹp man mác trong

32

vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm, tiềm tàng ở mọi vật bình thường Công việc của nhà văn là phát biểu cái đẹp chính ở chỗ không ai ngờ tới, tìm cái đẹp kín đáo

và che lấp của sự vật” (Tiểu luận Theo dòng) [1; 34] Chính vì thế mà không gian

trong các tác phẩm của Thạch Lam thường nhẹ nhàng, kín đáo, không màu sắc, yên bình, giản dị và điềm đạm như chính con người ông vậy Và trong cái không gian

ấy, các nhân vật của ông bị chi phối bởi một không gian hiện thực khép kín để mà

họ sống với một cuộc đời tẻ nhạt, tù túng, luẩn quẩn với cái đói, cái nghèo, để họ luôn bị dằn dặt với nỗi lo cơm áo gạo tiền, dẫn họ đến với những bi kịch tinh thần đầy thương cảm

Tuổi thơ của Thạch Lam luôn gắn liền với nông thôn, với cái phố huyện Cẩm Giàng nghèo nàn Chính vì thế mà trong những trang văn của ông, không gian hiện thực hằng ngày được miêu tả chủ yếu là không gian thành thị và không gian nông thôn Nếu trong không gian nông thôn Thạch Lam viết về những người nông dân lam lũ, cơ cực, chất phác thì ở trong không gian thành thị, ông lại viết về tầng lớp tiểu tư sản bế tắc trước cuộc sống và những người lao động nghèo khổ Dù ở nông thôn hay thành thị thì nhân vật trong các sáng tác của Thạch Lam đều hiện diện trong một không gian nơi mà cảnh đời và bi kịch cuộc sống luôn đeo bám họ không

rời Cũng giống như tác giả Phan Cự Đệ đã từng nói: “Thạch Lam viết về những

người mẹ nghèo và các em bé ở xóm chợ đó với một niềm cảm thông chân thành, man mác…” [27; 187] Bằng những hiểu biết, những vốn sống mà ông có được khi

sống tại Cẩm Giàng, Thạch Lam đã vận dụng nó một cách triệt để vào trong những trang văn của mình để xây dựng một không gian hiện thực hằng ngày đậm chất Việt Nam

Có thể thấy rằng mỗi nhà văn có một cách thức thể hiện không gian hiện thực khác nhau Bằng những hình ảnh khác nhau, mỗi tác giả viết nên trang văn của mình với những không gian đầy những nét đặc sắc riêng biệt Họa chăng ở họ giống

nhau chính là cái không gian xã hội bao trùm toàn bộ tác phẩm Như trong Chí

Phèo của Nam Cao, cũng là một không gian nông thôn với ngôi làng Vũ Đại nghèo

33

khổ, nhưng nó không êm ả, tĩnh lặng mà lại ồn ào với tiếng chó sủa, tiếng chửi rủa,

tiếng chai vỡ, tiếng rạch mặt của cái thằng Chí Phèo Trong Tắt đèn của Ngô Tất

Tố, lại một lần nữa không gian nông thôn được tái hiện nhưng nó cũng không yên bình mà là nơi với đầy tiếng trống, tiếng tù và, tiếng gõ mõ đốc sưu thuế, tiếng khóc than lạy lục van xin,… Bên cạnh đó, có thể thấy trong các sáng tác của Hoàng Đạo, cùng với không gian nông thôn là cảnh của những người nông dân ăn ở mất vệ sinh, không sạch sẽ Còn không gian nông thôn của Thạch Lam lại khác hoàn toàn Nó chỉ là một không gian nhỏ hẹp, tĩnh lặng, u buồn và tăm tối với những túp liều tranh rách nát, không ồn ào, không náo nhiệt Đó là nơi mà Thạch Lam để cho các nhân vật của mình gắn liền với một cuộc đời và số phận nhỏ bé Đó là nơi mà con người luôn đối diện với nỗi lo sợ trước sự bế tắc, sự nghèo khổ, với cuộc sống ngày càng khó khăn, khổ nhọc Đó là nơi mà con người chỉ có thể sống một cách vật vờ như những cái bóng, sống mòn mỏi, không có tương lai, không có ngày mai Đó là nơi

mà cảnh đời bất hạnh cứ luôn diễn ra không ngừng Hay khi tìm hiểu về không gian thành thị, chúng ta sẽ cảm nhận được sâu sắc sự ngột ngạt như bóp chết con người của không gian nơi đây Không gian thành thị của Thạch Lam không hồn hậu, lạc quan, nhộn nhịp như thành thị của Nguyên Hồng mà nó tĩnh lặng, bức bối Và đây

là nơi mà con người ta đánh mất mình hoặc sống một cách vô nghĩa trong cuộc đời

bế tắc không lối thoát

Trong Hai đứa trẻ, một câu chuyện không có cốt truyện, một câu chuyện diễn ra ở một phố huyện tồi tàn, trong “một buổi chiều êm ả như ru, văng vẳng

tiếng ếch nhái kêu ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào” [9; 131] Sự nghèo đói

với cái cuộc sống đơn điệu, buồn não nề cứ lặp đi lặp lại khi đêm về cùng với cái ga xếp leo lắt ánh đèn nhỏ bé, hiu quạnh của chị em Liên đã làm cho cảnh vật nơi đây thật nhàm chán Không gian mỗi ngày trong tác phẩm hiện lên vẫn cứ thế, vẫn không có gì thay đổi Đây là nơi mà mỗi con người có một công việc khác nhau, một tâm tư tình cảm khác nhau, nhưng đều quy tụ trong cái nghèo khổ đến tội

nghiệp Đó là cái nghèo hiện lên trong hình ảnh của “những đứa trẻ con nhà nghèo

ở ven chợ” [9; 132], của mẹ con chị Tý với “cái hàng nước dưới gốc cây bàng, bên