Không gian và thời gian nghệ thuật truyện ngắn nguyễn minh châu sau 1975

diện của thế giới nghệ thuật không cho phép đánh giá và lí giải tác phẩm vănhọc theo lối đối chiều giản đơn giữa các yếu tố hình tượng với các sự thực đờisống riêng lẻ, mà phải đánh giá

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn lớn của nền văn họcViệt Nam hiện đại nửa sau thế kỷ XX Là một cây bút trẻ, sung sức, trưởngthành trong kháng chiến chống Mĩ và phát triển trong thời kỳ đổi mới Hànhtrình sáng tạo nghệ thuật của ông được chia thành hai giai đoạn trước và sau

1975 Ở giai đoạn sáng tác nào cũng thể hiện ông là cây bút đầy tài năng, tâmhuyết, luôn trăn trở trong lao động và sáng tạo nghệ thuật Những tác phẩmcủa ông là một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất của một quá trình liên tục đổimới thể hiện ở khả năng tự vượt mình để hướng tới sự sâu sắc và hoàn thiện.1.2 Sau chiến tranh, đất nước bước vào thời kỳ mới Nền văn học nướcnhà lại đứng trước muôn vàn những khó khăn và thách thức của thời kỳ hậuchiến Đời sống mới đòi hỏi phải có một nền văn học mới, đó là một nền vănhọc vì cuộc sống con người Nhận thấy được điều đó, Nguyễn Minh Châu đã

âm thầm tự tìm hướng đi mới, tự đổi mới chính mình trên trang viết để tìm lạicội nguồn đích thực cho một nền văn học vì con người

1.3 So với các nhà văn trong bước đầu đổi mới, Nguyễn Minh Châu làngười đi tiên phong không phải bằng những tuyên ngôn ồn ào mà bằng nhữngtác phẩm có giá trị, đặt ra nhiều vấn đề cốt tử cho sự phát triển văn học Đó lànhững bước tiến về tư duy nghệ thuật, giúp ông trở thành một cây bút tiênphong mở đường "tinh anh và tài năng" cho một thời đại văn học mới

1.4 Tác phẩm của Nguyễn Minh Châu nói chung, truyện ngắn sau 1975nói riêng đã được đưa vào chương trình môn văn từ bậc phổ thông đến bậc đạihọc Vì vậy, tìm hiểu đề tài "Không gian và thời gian nghệ thuật truyện ngắnNguyễn Minh Châu sau 1975" sẽ góp phần thiết thực cho việc nghiên cứu vàgiảng dạy tác phẩm của Nguyễn Minh Châu thêm sâu sắc và có chất lượnghơn

2 Lịch sử vấn đề

" Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luậttâm lí riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trịriêng, chỉ xuất hiện một cách ước lệ trong sáng tạo nghệ thuật Mỗi thế giớinghệ thuật có một mô hình nghệ thuật trong việc phản ánh thế giới Sự hiện

diện của thế giới nghệ thuật không cho phép đánh giá và lí giải tác phẩm vănhọc theo lối đối chiều giản đơn giữa các yếu tố hình tượng với các sự thực đờisống riêng lẻ, mà phải đánh giá trong chỉnh thể tác phẩm"[28, tr.302].

Tiến hành nghiên cứu Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 chính là khám phá sự thống nhất, toàn

vẹn mà các truyện ngắn sau 1975 của ông đã tạo ra Qua đó chúng ta nhận ra

sự xuyên suốt của một cái nhìn về con người và cuộc sống cũng như nhữngphương diện chính yếu về tư duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đặt truyện ngắn Nguyễn Minh Châu trong bối cảnh chung củatruyện ngắn Việt Nam sau 1975, để từ đó thấy được vai trò, vị trí và nhữngđóng góp của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 trong tiến trình đổimới văn học sau 1975

3.2 Khảo sát, phân tích đặc điểm thế giới nghệ thuật trong truyện ngắnNguyễn Minh Châu sau 1975 trên các phương diện: Không gian, Thời giannghệ thuật

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đúng như tên gọi, Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Không gian và thời gian nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Do mục đích nghiên cứu quy định, đề tài tập trung khảo sát toàn bộ

truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 được in trong Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Nxb Văn học, Hà Nội, 2006 Trong quá trình tìm

hiểu, chúng tôi có đối chiều thêm một số truyện ngắn và tiểu thuyết trước

1975 của Nguyễn Minh Châu để từ đó thấy được quá trình vận động và đổimới tư duy nghệ thuật của ông

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài Không gian và thời gian nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975, chúng tôi vận dụng một số

phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp tiếp cận, hệ thống

- Phương pháp phân tích, tổng hợp.

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

6 Cấu trúc của tiểu luận

Chương1: Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu trong bối cảnh truyện ngắnViệt Nam sau 1975

Chương 2: Không gian, Thời gian nghệ thuật truyện ngắn Nguyễn MinhChâu sau 1975

Chương 1 TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU TRONG BỐI CẢNH

TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1975 1.1 Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam sau 1975

Ba mươi năm, cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc Việt Nam đã kếtthúc bằng một mốc sơn chói lọi, đại thắng mùa xuân năm 1975 Sự kiện lịch

sử trọng đại này đã mở ra một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập dân tộctiến lên chủ nghĩa xã hội Chiến thắng đã có ý nghĩa to lớn đối với sự nghiệpđấu tranh bảo vệ đất nước của toàn dân tộc Tuy nhiên, với một đất nước nhỏ

bé đã anh dũng giành được thắng lợi qua hai cuộc kháng chiến chống đế quốc.Chúng ta đã phải dồn hết tất cả cho cuộc kháng chiến Việc xây dựng chủnghĩa xã hội trong những năm đầu hoà bình không phải dễ dàng gì Nhất làvới một đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh với bao thương tích nặng nề.Đối với đất nước là "ngổn ngang bao vấn đề, xoá bỏ khoảng cách còn lại, từ

tư tưởng, lối sống và chính kiến, khắc phục tàn dư lối sống cũ, hàn gắn vếtthương chiến tranh và bước vào xây dựng đời sống mới" Song "cái mảnh đấtbao lớp người liên tiếp đổ xương máu giành được độc lập, xưa nay đất dướichân người thắng giặc có bao giờ nở sẵn đầy hoa" (Nguyễn Minh Châu) Khókhăn lớn của một đất nước vừa mới được giải phóng như là một lời tháchthức, "như một thứ chiến trường mới, lập tức mở ra trên vùng chiến trườngcũ", đòi hỏi con người phải đầy đủ nghị lực và trí tuệ mới vượt qua được

Đúng như Nguyễn Minh Châu đã từng đề cập đến trong tiểu thuyết Miền cháy Sau 1975 cũng là giai đoạn mà những dư âm của cái cao cả, của anh

hùng ca và cái ta cộng đồng bắt đầu bộc lộ những bất ổn và đổi thay Nếutrước chiến tranh, mọi quan hệ của con người đều được đặt trong mối quan hệcao nhất đó là tình yêu tổ quốc, thì sau chiến tranh con người phải đối diệnvới những mối quan hệ xã hội phức tạp Nếu trong chiến tranh con người luônđối diện với bom đạn, luôn phải phấp phỏng trong mỏng manh của sự sống vàcái chết, giữa anh dũng và hèn nhát, thì trong thời bình, dù không còn cái ác liệt

của chiến tranh nhưng hiện thực cuộc sống cũng không đơn giản một tý nào Vìvậy, con người trong xã hội luôn phải cố tìm kiếm cho mình một điểm tựa vừa

để khỏi tự đánh mất mình, nhưng mặt khác con người cũng bị cuốn hút bởinhững phức tạp và tiêu cực của đời thường

1 2 Bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1975

Nếu trước 1975, để tái hiện lại khung cảnh hoành tráng với cuộc chiếnđấu anh dũng của nhân dân ta, các nhà văn thường tìm đến với những tiểuthuyết Bởi nó là một thể loại tự sự cỡ lớn, có khả năng ôm trùm nhiều sự

kiện, chi tiết Với những cuốn tiểu thuyết dài như Cửa Sông (1966), Dấu chân Người Lính (1972), của Nguyễn Minh Châu có thể dễ dàng miêu tả đầy đủ cái

không khí hào hùng của dân tộc Còn truyện ngắn nó chỉ là một lát cắt của đờisống, khó khăn hơn cho việc dung nạp nhiều sự kiện nhiều chi tiết Nhưngcần phải khẳng định rằng: truyện ngắn với ưu thế của thế loại, "Nó tự hàmchứa những cái thi vị, những điều sâu sắc trong một hình thức nhỏ gọn vàtruyền dẫn cực nhanh thông tin mới mẻ Chỉ trong vòng mười năm đầu sauchiến tranh (1975 – 1985), truyện ngắn đã có những bước đi mới Truyệnngắn sau 1975 đã có sự phát triển mạnh mẽ cả về số lượng lẫn chất lượng vớiđội ngũ sáng tác ưa tìm tòi và khám phá Thời kỳ này ảnh hưởng anh hùng cavới những dư âm chiến thắng vẫn còn vang vọng trong các tác phẩm Nhưngnhìn chung truyện ngắn sau 1975 đã có sự chuyển biến mạnh mẽ trong việckhai thác tư tưởng, chủ đề mới và sự tìm tòi sáng tạo với phong cách thể hiệnmới

Hiện tượng đáng chú ý nhất trong mười năm này là Nguyễn Minh Châu

với hai tập truyện ngắn xuất sắc Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (1983) và Bến quê (1985) Báo Văn nghệ đã tổ chức một cuộc hội thảo luận

về truyện ngắn của ông Các ý kiến khen chê phong phú và trái chiều nhaunhưng thống nhất ở một điểm - khẳng định sự tìm tòi và đóng góp của nhàvăn để đổi mới văn học, để tạo ra chất lượng cao của truyện ngắn Giai đoạn

này có những tác giả viết khỏe trong vòng mười năm in năm tập truyện làDương Thu Hương, Nguyễn Mạnh Tuấn, Lê Minh Khuê.

Nhìn chung trong mười năm đầu sau chiến tranh (1975 - 1985), truyệnngắn tập trung nghiên cứu về hiện trạng sau chiến tranh, tinh thần xã hội Đó

là các hiện trạng phức tạp, đan xen các mặt tích cực và tiêu cực, tính chấtphức tạp của đời sống xã hội, kết quả tất yếu của hậu quả tàn dư chiến tranh

để lại Thời kỳ này, "các nhà văn đã quan tâm đưa ngòi bút của mình thamqua trợ lực vào cuộc giao tranh giữa cái tốt và cái xấu trong mỗi một conngười - một cuộc giao tranh không có gì ồn ào nhưng xảy ra từng ngày, từnggiờ và khắp các lĩnh vực của đời sống"

Các truyện ngắn đã đề cập đến những vấn đề gai góc của cuộc sống Đềtài đời tư - thế sự là đề tài nổi bật trong truyện ngắn giai đoạn này, càng về sau

đề tài này càng được phát huy trong hầu hết các truyện ngắn Các truyện ngắn

đã len lỏi vào tận các ngõ ngách của đời sống, đã nhìn sâu hơn vào các cảnhngộ và số phận đời tư con người, tiêu biểu như: Nguyễn Minh Châu viết

Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Nguyễn Quang Thân viết Người không đi cùng chuyến tàu, Lê Hoàng viết Lời cuối trong kịch bản đã phản

ánh các sự kiện, hiện tượng của đời sống một cách trung thực nhất

Các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu thời kỳ này đã đổi mới trên nhiềuphương diện từ đề tài, cảm hứng đến cách xây dựng nhân vật, không gian,thời gian nghệ thuật, cốt truyện, tình huống, nghệ thuật trần thuật Đổi mớicủa Nguyễn Minh Châu cũng là sự đổi mới chung của văn học lúc bấy giờ

1 3 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975

1.3.1 Vài nét về cuộc đời, con người

Nguyễn Minh Châu sinh ngày 20/10/1930, tại làng Thơi, xã QuỳnhHải, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An Làng Thơi chuyên làm nghề đánh cákhơi và làm muối Đây là một vùng quê nghèo, đời sống văn hoá thấp Nhữngcòn người vùng biển quê ông vốn là những con người "chất phác, cục mịch,lực lưỡng như mọc lên từ sỏi đá Rồi nhờ sóng gió bão táp mà luyện thành

xương sắt đa đồng Những con người như thuộc về một thế giới hoang sơnào" Sau này Nguyễn Minh Châu đã từng viết về người dân dân quê ông

trong một số tác phẩm như: Cửa Sông, Mảnh đất tình yêu, Khách ở quê ra, Phiên chợ Giát Cho đến lúc sắp ra đi Nguyễn Minh Châu vẫn tâm niệm một

điều rằng "nếu tôi còn sống, tôi sẽ viết tiếp truyện Lão Khúng"

Năm 1944- 1945, ông học trường kỹ nghệ Huế Tháng 3/ 1945, sau khiNhật đảo chính Pháp, Nguyễn Minh Châu về quê học tiếp và tốt nghiệp thànhchung Năm 1948- 1949, học chuyên khoa trường Huỳnh Thúc Kháng NghệTĩnh Tháng 1/1950, nhập ngũ cùng năm vào đảng cộng sản Việt Nam Năm

1951, Học viên trường sỹ quan lục quân Trần Quốc Tuấn Năm 1960, công táctại phòng văn nghệ tổng cục chính trị quân đội nhân dân Việt Nam, sau

chuyển công tác về tạp chí Văn nghệ quân đội và phục vụ tại đây với tư cách

là nhà văn quân đội cho đến lúc mất Ông mất vào ngày 23/1/1989 tại Bệnhviện quân y 108, Hà Nội

1.3.2 Quan niệm về nghề văn, viết văn

Suy nghĩ của Nguyễn Minh Châu về con người là vậy, nhưng đối vớivăn chương nghệ thuật thì sao? Có thể nói, đến với lao động nghệ thuậtNguyễn Minh Châu luôn đặt ra cho mình sự nghiêm túc trong nghề văn Ông

đã sớm khẳng định rằng: "không có một thứ nghề nào mà kết quả công việclại cắt nghĩa rõ giá trị chân thực của người làm ra nó như nghề viết văn Nghềvăn theo ông là một thứ nghề cao quí mà qua các tác phẩm, nhà văn có thểchuyển tải những quan niệm, tư tưởng, tình cảm, thái độ của mình về conngười và hiện thực cuộc sống

Trong hoàn cảnh đất nước chiến tranh, Nguyễn Minh Châu đến với vănhọc khi cả nước đang dồn sức cho cuộc kháng chiến chống Mỹ Văn học thời

kỳ này chịu sức ép lớn của quy luật lịch sử nghiệt ngã, khi mà cả dân tộc đangdồn vào một con đường, "ấy là con đường ra trận, con đường cứu nước" Vìvậy, chưa bao giờ bằng lúc này, thái độ của nhà văn trước vận mệnh chung lạiđược đặt ra cấp bách và nghiêm khắc đến thế Khi "mỗi nhà văn, mỗi người

đọc trong xã hội chúng ta đều có một mối quan tâm thường trực về vận mệnhdân tộc mình, về số phận khát vọng của nhân dân trong những năm đầy sónggió Đòi hỏi nguồn cảm hứng sáng tạo và nhân cách của người cầm bút cũngbắt nguồn từ đó"

Trên nền của hiện thực ấy, nhà văn đã suy nghĩ rất nghiêm túc về laođộng nghệ thuật Nghệ sỹ là người luôn sáng tạo ra cái đẹp cho đời Đã là mộtngười nghệ sỹ chân chính phải có tâm, có trách nhiệm với đời Tác phẩm ra

đời phải là sản phẩm tinh thần của một quá trình dài trăn trở, phải lànguồn động viên lớn về tinh thần và phải nằm trong mạch chung của văn họckháng chiến Nhà văn phải thực sự tâm huyết với nghề, để những tác phẩm

viết ra "đừng nhạt nhẽo" và "người đọc có thể bắt gặp những dáng dấp của họ

trên trang sách" Chỉ có như vậy nhà văn mới có thái độ tỏ rõ sự trân trọng đốivới nghề văn của mình Chính vì sự đòi hỏi rất cao của bản thân, NguyễnMinh Châu không bao giờ tự bằng lòng với những gì mình có, ông luôn daydứt, trăn trở, nghiền ngẫm là nguyên nhân tạo nên những "cơn cớ thất thường"trong cuộc đời cầm bút

Trên cái hành trình đi tìm văn chương đích thực đó như còn vang vọngmãi lời nhắn nhủ của nhà văn cho thế hệ hôm nay và mai sau: "Hãy làm tất

cả, hãy lao động nghệ thuật nghiêm túc để có được một nền văn học đích thực

vì con người, đều có thể được sống yên ổn trên Mảnh đất tình yêu"

1.3.3 Đóng góp của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975

Nguyễn Minh Châu là một trong số những nhà văn mà số phận cuộc đờigắn liền với sự phát triển của văn xuôi những năm chống Mỹ cho đến nhữngnăm đầu đổi mới Bước chân vào làng văn khá muộn màng trong khi những

đồng nghiệp cùng thời đã có những hành trang đáng kể: Hồ Phương với Thư nhà, Cỏ non, Xuân Thiều với Đôi vai, Nguyên Ngọc với Đất nước đứng lên, Nguyễn Khải với Xung đột, Mùa lạc…là những thử thách lớn đối với Nguyễn

Minh Châu Cũng như các nhà văn khác, Nguyễn Minh Châu quan niệm "Văn

học là vũ khí góp phần vào cuộc tái thiết và bảo vệ tổ quốc" Ông đã cần mẫn đixuống thao trường nơi những người lính ngày đêm tập luyện chuẩn bị chiến đấu.

Từ thực tế của cuộc sống đó đã giúp ông có tư liệu viết bài, lần đầu tiên được đăngtrên báo, Tạp chí Văn nghệ quân đội Bắt đầu bằng truyện ngắn đầu tay Sau mộtbuổi tập ( 10/1960), tiếp đến là Đôi đũa trúc, Gốc sắn, Đất quê ta,… lần lượt đã rađời ghi nhận bước đầu sáng tác văn học của một nhà văn chiến sỹ

Trong những năm bom đạn chiến tranh ác liệt, Nguyễn Minh Châu đãhăng hái đi xuống các đơn vị chiến đấu nơi những người lính hải quân khaihỏa mở đầu cho chiến dịch, cho cuộc kháng chiến chống Mỹ Ông đã viết bài

gửi về tòa soạn những trang ghi chép còn nóng hổi hơi thở cuộc sống Hãy trở thành những chiến sỹ dũng cảm, Kỷ niệm hạm tàu, Trong ánh đèn gầm Tuy

những trang viết khởi đầu chưa có gì gây được ấn tượng, nhưng nó đã khẳngđịnh được ý thức cầm bút đồng thời là vũ khí chiến đấu của một nhà văn nontrẻ mới vào nghề đã sớm ý thức được sứ mệnh cao cả của người nghệ sỹ

người ta không thể không nhắc đến Nguyễn Minh Châu với Cửa sông (1967),

viết về cuộc sống của một ngôi làng nhỏ ven sông trong những năm chiến

tranh phá hoại tàn bạo của đế quốc Mỹ và không thể không nhắc đến Dấu chân người lính (1972) với không khí ào ào ra trận "Xẻ dọc trường sơn đi cứu

nước" của cả dân tộc

Các truyện ngắn ra đời cũng là sự minh chứng cho ngòi bút NguyễnMinh Châu đã tham gia đắc lực vào cuộc "kháng chiến vệ quốc vĩ đại" Cảmhứng chung trong các truyện là cảm hứng tự sự lãng mạn, cảm hứng này đã pháttriển thành chủ nghĩa anh hùng và giọng điệu chung trong các truyện ngắn trước

1975 là giọng điệu trang trọng ngợi ca xuất phát từ nhận thức và mục đích là sángtác để phục vụ chính trị

1.3.3.1 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 được viết với cảm hứng nhân sinh mới

"Cảm hứng là một trong những trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm,xuyên suốt trong tác phẩm nghệ thuật, cảm hứng gắn liền với một tư tưởng

xác định, một sự đánh giá nhất định gây tác động đến cảm xúc người tiếpnhận tác phẩm" [28, tr.44-45] Biêlinxki coi cảm hứng là điều kiện không thểthiếu của việc tạo ra những tác phẩm đích thực bởi nó "biến sự chiếm lĩnhthuần túy trí óc đối với tư tưởng thành tình yêu dối với tư tưởng, một tình yêumạnh mẽ với khát vọng nhiệt thành".

Đối với các nhà văn cách mạng, do tiếp thu tư tưởng triết học Lênin về mặt thế giới quan họ có tư tưởng tiến bộ hơn so với các nhà văn hiệnthực phê phán Họ có cái nhìn thế giới trong sự vận động biến đổi và pháttriển Họ có lý tưởng xã hội mới, xã hội chủ nghĩa trong đó con người có cuộcsống tự do bình đẳng, cá nhân hiểu được con đường giải phóng áp bức "ở đâu

Mác-có áp bức là ở đó Mác-có đấu tranh" Vì vậy mà các tác phẩm của các nhà văn cáchmạng luôn thể hiện cảm hứng anh hùng, tác phẩm của họ không những nhìnthấy con đường đó mà còn tin tưởng ủng hộ vào cuộc đấu tranh Đây cũng là

cơ sở của cảm hứng lãng mạn của dòng văn học cách mạng Việt Nam ra đời.Khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn đó cũng chính là cảm hứng chủđạo trong các sáng tác trước 1975 của Nguyễn Minh Châu

Trước 1975, những tác phẩm của Nguyễn Minh Châu viết về người lính,thường mang vẻ đẹp lãng mạn, chất thơ bay bổng Truyền thống yêu nước đãtrở thành những nét tính cách của người dân Việt Nam, khiến cho con người

tự giác làm tất cả công việc, cống hiến tất cả, thậm chí hy sinh tính mạngmình vì đất nước Thời kỳ này nhân vật chủ yếu trong các tác phẩm của ông

là những người chiến sỹ trẻ như Lãm (Mảnh trăng cuối rừng), Thụy (Bên đường chiến tranh), Sơn và Lê ( Những vùng trời khác nhau) và những cô gái mang trong mình vẻ đẹp hình thể lẫn nội tâm như Nguyệt (Mảnh trăng cuối rừng), Hạnh (Bên đường chiến tranh)… Tất cả đều được Nguyễn Minh Châu

miêu tả để phát hiện ra vẻ đẹp nội tâm con người

Từ cái nhìn nhạy cảm đó, Nguyễn Minh Châu đã "quyết định xông vàocái mặt trận đạo đức" Tất cả truyện ngắn của ông thời kỳ này đều dựa trênnhững cái nhìn đầy lạc quan với sự tinh tế của một nhà văn vốn nhạy cảm

trước cuộc sống hiện thực ông đã thấy rằng "Con người thời kỳ này người tốtvẫn chiếm đa số Nhưng họ luôn có một cuộc đấu tranh giữa bản thân cáithiện và cái ác, giữa lý trí và dục vọng, giữa cái riêng và cái chung bên trongcon người Vì vậy khi nhận ra được điều này Nguyễn Minh Châu viết về đời

tư thế sự về đạo đức và tất cả mọi mối quan hệ phức tạp trong thời ký hậuchiến Với các truyện ngắn sau 1975, thành công chủ yếu của Nguyễn MinhChâu là đem đến cho người đọc một cái nhìn mới về hiện thực đất nước sauchiến tranh Nhìn cuộc sống hàng ngày tưởng như bình yên nhưng thực chấtđằng sau cái bình yên ấy là tất cả các mối quan hệ xã hội phức tạp

Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu còn thể hiện những nghịch lý của đời

sống Bến quê là truyện ngắn mà tác giả đã sáng tạo ra tình thế đặc biệt để đặt

nhân vật vào đó mà soi rọi vào thế giới bên trong của họ làm nổi bật lên vấn

đề tư tưởng của truyện Đó là ý muốn thức tỉnh mọi người phải dứt khoát vớinhững cái vòng vèo chùng chình mà chúng ta đang sa vào đường đời, để hướngtới những giá trị đích thực vốn giản dị, gần gũi và bền vững"

Viết về đề tài đời tư thế sự được tác giả thể hiện qua một loạt truyện

ngắn: Mẹ con chị Hằng, Đứa ăn cắp, Lũ trẻ ở dãy K, Hương và Phai Mỗi

truyện ngắn là sự tái hiện những mảnh đời, những số phận con người Qua đónhà văn luận bàn về những vấn đề về đạo đức, nhân cách con người

Viết về đề tài chiến tranh sau chiến tranh được thể hiện qua truyện ngắn

Mùa trái cóc ở Miền Nam Truyện ngắn này đã xoay quanh vấn đề nhân cách

con người sau lửa đạn và lên án sự tha hóa của một số cán bộ có chức quyền

Cỏ lau là một sự thật nghiệt ngã của những con người sống sót trở về sau

chiến tranh đã phải gánh chịu hậu quả quá nặng nề Chìm khuất sau đó là biếtbao nỗi sự đa đoan của cuộc đời và từng số phận con người, biết bao sự hysinh mất mát dang dở, chia lìa

Viết về đề tài nông thôn và người nông dân trong thời kỳ quá độ được

thể hiện qua truyện ngắn Phiên chợ Giát Đây là thiên truyện tiếp nối ý đồ của Nguyễn Minh Châu đã được khởi thảo từ Khách ở quê ra Qua truyện,

Nguyễn Minh Châu đã khám phá những nét chủ yếu của người nông dân tưhữu sản xuất nhỏ thời kỳ hậu chiến với những ưu, nhược điểm xây dựng xãhội hiện tại nhưng cũng bộc lộ khá rõ những nét hạn chế

Có thể nói rằng sau 1975, với cảm hứng nhân sinh mới mẻ NguyễnMinh Châu đã thể hiện trong tất cả các truyện ngắn của ông một tiếng nóimới Đó là những mối quan hệ phức tạp trong đời sống hàng ngày và mỗitruyện ngắn là sự nhìn nhận vấn đề của cuộc sống, thể hiện những khía cạnhkhám phá tầng sâu bản chất xã hội và con người của nhà văn

1.3.3.2 Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 đã trình bày những nhận thức mới về chiến tranh và số phận con người

Bên cạnh cảm hứng nhân sinh mới mẻ là một trong những đặc điểm vềnội dung nổi bật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, thì nhận thức mới củanhà văn về chiến tranh và số phận con người cũng là một nội dung quan trọngchi phối toàn bộ quá trình sáng tác sau 1975 của ông

Trên cơ sở đó nhà văn đã khẳng định "đằng sau số phận của cộng đồng là

số phận của mỗi cá nhân Với vấn đề chiến tranh chống Mỹ, cái đời sống củangày hôm nay nó bắt tôi phải quan tâm bởi văn học thời kỳ này phải lấy sốphận cá nhân làm gương soi của lịch sử và lấy nội tâm con người để nói vềcuộc sống chung

Một loạt tác phẩm sau 1975 của Nguyễn Minh Châu như Bức tranh, Cỏ lau, Cơn giông, Mùa trái cóc ở miền nam, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành,…đã trình bày vấn đề nhận thức lại chiến tranh và số phận con người.

Trong các tác phẩm, cái anh hùng vẫn được ông thể hiện Nhưng đồng thờiNguyễn Minh Châu cũng đề cập sâu hơn những mặt trái của cuộc chiến tranh

Đó là những mất mát hy sinh và nói đến tận cùng của nó Chiến tranh thực tếđầy khốc liệt và tàn nhẫn

Truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành đã tái hiện lại một

khía cạnh khốc liệt, những hy sinh mất mát, những nỗi đau về tinh thần để lại

từ cuộc kháng chiến chống Mỹ qua dòng hồi tưởng của nhân vật Quỳ một

dòng hồi tưởng đi từ trong quá khứ, từ những năm chiến tranh đến hiện tại đểgiãi bày nỗi lòng của mình cho những ai đã từng sống ở chiến trường Nhữngcâu hỏi không có lời giải đáp, mỗi bước đi của Quỳ là sự nối tiếp cuộc hànhtrình đối với người đàn bà đã trải qua những đau thương mất mát của chiếntranh và sự nhận thức lại bản thân mình trong ý thức mơ về một giá trị tuyệtđối mà không thể đạt được

Mỗi truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu đề cập đến một phương diệngai góc của cuộc sống Khi trực tiếp, khi gián tiếp, dường như nhà văn đã có

sự tập trung cao độ với nỗ lực mong muốn của mình là trình bày trước ngườiđọc một cuộc sống đa dạng, phức tạp của con người sau chiến tranh Vớinhững cố gắng hết mình, trong ba mươi năm cầm bút với một số lượng tácphẩm để lại dù chưa nhiều: mười ba tập văn xuôi, một tập tiểu luận phêbình… Song với sự nỗ lực của bản thân, Nguyễn Minh Châu đã rất say sưatrong lao động nghệ thuật một cách nghiêm túc và cần mẫn Các tác phẩm củaông từ khi ra đời đã được độc giả đón nhận một cách rất nồng nhiệt, trải quamột thời gian dài những tác phẩm của ông vẫn còn sức sống mãnh liệt vàkhông bị chìm vào quên lãng

Đóng góp truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu không nhữngđược thể hiện ở nội dung mà còn được thể hiện rõ ở nghệ thuật, tạo nên chỉnhthể thống nhất của truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 Với nhữngđóng góp lớn cho văn học nghệ thuật Nguyễn Minh Châu đã vinh dự nhậnđược những giải thưởng lớn cho sự nghiệp sáng tác của mình

Chương 2 KHÔNG GIAN, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU SAU 1975

2.1 Không gian – thời gian nghệ thuật

Trong đời sống, bất kỳ một cá thể cá nhân nào cũng buộc phải tồn tạitrong một không gian, thời gian thực Điều đó cũng có nghĩa là trong thế giớikhông có gì ngoài vật chất đang vận động và vật chất đang vận động không thểvận động ở đâu ngoài không gian và thời gian Từ một công cụ phục vụ sángtác, không gian, thời gian nghệ thuật trở thành một đối tượng nhận thức nghiêmtúc của ngành lý luận văn học Không gian, thời gian nghệ thuật tự nó có đờisống riêng tồn tại độc lập tương đối với cốt truyện, nhân vật Do ý thức đượctầm quan trọng của không gian, thời gian riêng biệt vừa là công cụ truyền tải tưtưởng, vừa là dấu hiệu để nhận biết phong cách sáng tác nên tìm hiểu khônggian, thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 ởphương diện này bước đầu nhà văn đã đạt được một số thành công nhất định

2.2.1 Không gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật, môhình nghệ thuật về thế giới mà con người đang sống, đang cảm thấy vị trí sốphận của mình ở trong đó Thế giới ấy độc lập và mang tính chủ quan của cáinhìn tâm hồn nhà văn Nó có tác dụng mô hình hóa các mối liên hệ của bứctranh thế giới như thời gian xã hội, đạo đức, tôn ti, trật tự,… Không gian nghệthuật không những cho thấy cái cấu trúc nội tại của tác phẩm văn học, cácngôn ngữ tượng trưng mà còn cho thấy các quan niệm về thế giới, chiều sâu,cảm thụ của tác giả Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáocũng như nghiên cứu loại hình của các hình tượng nghệ thuật [28, tr.161].Không gian trong tác phẩm nghệ thuật hoàn toàn không đồng nhất với cuộcđời thực mà lưu chuyển để biểu đạt ý đồ của nhà văn

Nếu ở giai đoạn 1945 – 1975, kiểu không gian đặc trưng nhất thường bắtgặp trong các tiểu thuyết, truyện ngắn thời kỳ này là không gian chiến trường

rộng lớn trải dài Có thể thấy rõ trong các tác phẩm: Hòn đất (Anh Đức), Mẫn

và tôi (Phan Tứ), Đất nước đứng lên (Nguyên Ngọc), Người mẹ cầm súng (Nguyễn Thi), Dấu chân người lính, Cửa sông (Nguyễn Minh Châu) Sự hiện

diện của kiểu không gian này được phổ biến trong các tác phẩm là điều tấtyếu bởi đây là kiểu không gian thích hợp nhất để các nhà văn có thể tái hiệnmột hiện thực rộng lớn có tính chất tiêu biểu cho cả một thế hệ người đangnối tiếp nhau cầm súng bảo vệ đất nước

Giai đoạn sau 1975, cuộc sống trở về với muôn mặt của đời thường Khicon người có điều kiện để nhận thức lại chiến tranh và số phận thì trong cáctruyện ngắn của các nhà văn nói chung và của Nguyễn Minh Châu nói riêngkiểu không gian chiến trường rộng lớn có chăng chỉ được thể hiện một cách

mờ nhạt qua hồi ức của nhân vật từ cuộc sống hiện tại nhớ về quá khứ.Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu giai đoạn này tập trung xây dựng các kiểukhông gian nổi bật như: từ không gian hiện tại trở về với không gian quá khứ,không gian nhỏ hẹp - sự căng thẳng bế tắc của nhân vật, không gian đậm chấtlãng mạn đối lập với hiện thực cuộc sống đầy nghiệt ngã

2.2.1.1 Từ không gian hiện tại trở về không gian quá khứ

Với kiểu không gian này người đọc đã từng bắt gặp trong các tiểuthuyết và truyện ngắn của nhiều nhà văn như Nguyễn Khắc Trường, Chu lai,

Ma Văn Kháng,…Đặc điểm của kiểu không gian này là khi đứng trước mộtkhông gian hiện tại nhân vật nhớ về một không gian trong quá khứ mà khônggian đó đã để lại dấu ấn sâu đậm về số phận cuộc đời nhân vật Trong cáctruyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu, nhờ đặc điểm không gian nàynhà văn đã tái hiện được một cách trọn vẹn về số phận và cuộc đời của nhânvật từ quá khứ cho đến hiện tại và từ đó có đưa ra những quan niệm triết lý vềcuộc đời, con người

Trong truyện ngắn ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, mở

đầu tác phẩm nhà văn đã hướng người đọc đến một không gian của hiện tại đó

là không gian của bệnh viện – nơi nhân vật tôi và Quỳ đang điều trị bệnh.Không gian này phần nào nói lên được hiện thực cuộc sống của những ngườitrở về từ sau chiến tranh mang trên mình đầy thương tích Đó là nỗi đau đớn

về thể xác lẫn tinh thần mà họ đang phải gánh chịu trong số đó Quỳ là trường

hợp rõ nét nhất Và cũng tại đây, hàng ngày đối diện với những nỗi đau chungcủa những con người và qua ký ức của mình Quỳ đã hồi tưởng lại quá khứnhững ngày cô còn ở chiến trường đó là không gian của một vùng rừng núirộng lớn và hoang vắng nơi trung đoàn K đóng quân, nơi ngày đêm luôn đốidiện với bom đạn kẻ thù Trong dòng hồi tưởng và những câu chuyện kể,những lời đối thoại giữa nhân vật tôi và Quỳ là sự đan xen giữa không giancuộc sống của bệnh viện và không gian của chiến trường của trung đoàn K.Nếu ở không gian chiến trường hiện lên một nhân vật Quỳ với sự thông minhsắc sảo, sự nhanh nhẹn, hoạt bát trong mọi công việc cộng thêm tính cáchmạnh mẽ của cô, giữa khung cảnh ác liệt của bom đạn chiến tranh Quỳ vẫn đitìm cho mình một giá trị tuyệt đối hoàn mỹ Thì ở không gian của bệnh việnhiện lên một nhân vật Quỳ sống với những cơn mộng du, với những câuchuyện thể hiện sự ý thức, những nỗi đau của bản thân về những cái vốn dĩkhông có thật trong cuộc đời Sự đan xen giữa không gian của bệnh viện vàkhông gian của chiến trường làm cho số phận cuộc đời Quỳ hiện lên một cách

rõ nét hơn Sự tự ý thức trong nhận thức về cuộc đời, số phận của nhân vậtcũng đồng thời là sự gửi gắm tư tưởng, quan niệm, triết lý nhân sinh củaNguyễn Minh Châu với cuộc đời

Có thể tìm thấy kiểu không gian này trong truyện ngắn Cơn giông.

Trong không khí chật hẹp của con tàu dõi mắt qua cửa sổ, Thăng nhận thấynhững vùng đất mà con tàu đi qua đang ngày được đổi mới Đó cũng là khônggian của chiến trường xưa mà nơi đây "Thăng cùng bao nhiêu đồng đội đãphải bền gan đi qua trong những ngày cùng kiệt của khó khăn, cũng chỉ cóThăng mới hiẻu hết được nơi này Những lúc đạn hết, gạo hết đất thậm chídưới chân chỉ còn một vạt rừng dốc đủ để người lính đặt một chiếc gùi giữahai bàn chân" [17, tr.212] Vùng đất này cũng đã từng chứng kiến cảnh Quang– một kẻ vốn mang dòng máu nước Việt bao đời yêu dân tộc như chính cuộcsống của mình Vậy mà hắn đã không chịu được sự tàn khốc trước những lànđạn của địch, đã nhanh chóng đầu hàng quay lưng lại với những người đồngđội của mình Mảnh đất đầy những khổ đau mất mát ấy hôm nay đang từngbước thay da đổi thịt, đang từ từ rũ bỏ những vết thương trong đất và cũng