Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn thạch lam từ góc nhìn thi pháp học

Theodòng thời gian, các tác phẩm của Thạch Lam vẫn mãi là người bạn tinh thần củanhiều thế hệ độc giả Các sáng tác của ông vẫn luôn giữ được vẻ đẹp và ý nghĩa rấtriêng biệt, rất Thạch La

LỜI CẢM ƠN 3

LỜI CAM ĐOAN 4

PHẦN MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

5 Ý nghĩa của đề tài 9

6 Phương pháp nghiên cứu 10

7 Cấu trúc khóa luận 11

PHẦN NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1: TÁC GIẢ THẠCH LAM VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG 12

1.1 Tác giả Thạch Lam 12

1.2 Khái niệm không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương .22

1.3 Tiểu kết 30

CHƯƠNG 2: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM 31

2.1 Không gian thực tại 31

2.2 Không gian quá khứ 38

2.3 Không gian và thời gian kết hợp 41

2.4 Không gian hậu bi kịch 44

2.5 Tiểu kết 47

CHƯƠNG 3: THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM 49

3.1 Thời gian hiện thực 49

3.2 Thời gian tâm trạng 54

3.3 Thời gian hồi tưởng 57

3.4 Thời gian tương lai 60

3.5 Tiểu kết 62

KẾT LUẬN 63

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 66

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin được phép gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Lãnhđạo trường Đại học Thủ Dầu Một và tập thể các quý thầy cô của trường, đặc biệt làcác quý thầy cô trong khoa Ngữ Văn đã tận tình chỉ dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quatrình học tập và rèn luyện tại trường

Bên cạnh đó, tôi xin phép được gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến giảngviên hướng dẫn Th S Võ Thị Thanh Tùng, người đã tận tình và chu đáo hướng dẫntôi thực hiện khóa luận này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng để có thể thực hiện đề tài một cách hoàn chỉnhnhất nhưng do buổi đầu mới làm quen, tiếp cận với công việc nghiên cứu khoa họccũng như còn hạn chế về mặt kiến thức và kinh nghiệm thực tiễn nên khóa luậnkhông tránh khỏi những thiếu sót mà bản thân chưa nhìn thấy được Tôi rất mong sẽnhận được sự góp ý chân thành từ các Thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn để khóaluận có thể hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Bình Dương, ngày 22 tháng 04 năm 2016

Sinh viên

Võ Nguyễn Thuận Khanh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được aicông bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Bình Dương, ngày 22 tháng 04 năm 2016

Sinh viên

Võ Nguyễn Thuận Khanh

và tinh tế Thạch Lam đã làm say đắm biết bao thế hệ độc giả từ xưa tới nay Theodòng thời gian, các tác phẩm của Thạch Lam vẫn mãi là người bạn tinh thần củanhiều thế hệ độc giả Các sáng tác của ông vẫn luôn giữ được vẻ đẹp và ý nghĩa rấtriêng biệt, rất Thạch Lam mà không thể nhầm lẫn với một tác giả nào khác.

Thạch Lam tuy viết khá nhiều thể loại nhưng nổi tiếng nhất vẫn là truyện

ngắn Giống như nhà văn Nguyễn Tuân đã nhận định: “Nói đến Thạch Lam người ta vẫn nhớ đến truyện ngắn nhiều hơn là truyện dài” [1; 61] và “một số truyện ngắn của Thạch Lam có thể coi như là mẫu mực được” [1;61] Ông cùng với Thanh Tịnh,

Hồ Dzếnh, Đỗ Tốn đã tạo nên một dòng truyện ngắn mang phong cách riêng: dòngtruyện ngắn trữ tình, làm phong phú thêm diện mạo của văn học hiện đại nước nhà

Thạch Lam là tác giả thuộc trường phái văn học lãng mạn, nhưng nhiềutruyện ngắn của ông đã vượt ra ngoài cái khuôn khổ lãng mạn mà đến gần hơn vớichủ nghĩa hiện thực với nét đặc sắc là thiên về khám phá thế giới nhân sinh của conngười, len lỏi sâu vào tâm hồn con người, thể hiện ý thức tự thức tỉnh của các nhânvật

Nghiên cứu về Thạch Lam, chính là nghiên cứu về một cây bút văn xuôi lãngmạn bậc nhất của văn học Việt Nam giai đoạn 1932 - 1945 Dưới cái nhìn thi pháphọc, chúng tôi hy vọng khóa luận sẽ góp thêm một tiếng nói vào việc nghiên cứuThạch Lam, thêm phần khẳng định tài năng và giá trị những đóng góp của ông trongtiến trình văn học nước nhà

Về vấn đề không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương thì

đã được nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến trong nhiều công trình, nhưng không gian

và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Thạch Lam thì vẫn chưa được khaithác nhiều và sâu Theo sự tìm hiểu của tác giả thì vấn đề này chỉ được đề cập rải ráctrong một số bài viết và một số luận văn cao học Nghiên cứu về không gian và thờigian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương chính là nghiên cứu về điểm nhìn chủquan của tác giả để từ đó thấy được phong cách nghệ thuật cũng như tư tưởng củanhà văn

Chúng tôi chọn đề tài “Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam từ góc nhìn thi pháp học” trước tiên là xuất phát từ lòng say mê, niềm

yêu mến một nhà văn tài năng đầy nhân hậu, lặng lẽ kiếm tìm cái đẹp trong vănchương cũng như trong cuộc sống Bên cạnh đó, chúng tôi mong muốn có thể kếthừa những người đi trước để đi sâu khám phá một trong những đặc điểm nổi bậtnhất về thi pháp truyện ngắn Thạch Lam - thời gian và không gian nghệ thuật trongtruyện ngắn Thạch Lam để qua đó thấy được tư tưởng và quan niệm nghệ thuật vềcon người của ông

2 Lịch sử vấn đề

Thạch Lam là một trong những nhà văn đầu tiên góp phần mở ra bước tiếnmới trong tiến trình văn học Việt Nam ở nửa đầu thế kỷ XX Đến nay, đã có hàngtrăm bài báo và các công trình nghiên cứu về Thạch Lam với những khám phá đạtgiá trị cao ở nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác nhau về Thạch Lam và về các sángtác của ông Hầu như, các bài nghiên cứu đều đánh giá cao về những thành côngcũng như phong cách nghệ thuật độc đáo trong ngòi bút của Thạch Lam Nhưng bàn

về vấn đề thời gian và không gian nghệ thuật trong các sáng tác của Thạch Lam thìcòn rất giới hạn, chỉ được đề cập rải rác trong một số bài viết chưa có hệ thống:

- Tác giả Nguyễn Thành Thi đã “khảo sát một cách toàn diện và có hệ thống những đặc điểm văn xuôi của Thạch Lam Trên cơ sở đó mà chỉ ra những đóng góp trong phong cách văn xuôi nghệ thuật của ông trong tiến trình hiện đại hóa văn xuôi nghệ thuật tiếng Việt” trong công trình “Phong cách văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam” (NXB Khoa học Xã hội, 2006) Công trình nghiên cứu của tác giả chính là tiền

đề cơ sở cho khóa luận.

- Giáo sư Phong Lê với bài viết “Thạch lam trong Tự lực văn đoàn” (được in trong quyển Thạch Lam - về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo Dục, 2006) cũng đã nêu

lên những ấn tượng của mình về thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam,

đó là một không gian rất “đìu hiu, đạm đạm, không có chói gắt, không có những vang động mạnh, nhưng lại gợi bao ám ảnh về số phận con người, về sự tối tăm của các cảnh đời” [1; 98], hay đó là một thời gian “thường có nhiều bóng tối, không phải cái tối như mực mà là cái tối của hoàng hôn, của ngày tàn” [1; 98].

- Trong bài viết “Thi pháp truyện ngắn Thạch Lam” (được in trong quyển Thạch Lam - về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo Dục, 2006), tác giả Phạm Phú

Phong cũng đã nêu lên vấn đề thời gian, không gian nghệ thuật trong cách xây dựngphong cách nghệ thuật của Thạch Lam nhưng chỉ ở mức sơ lược

- Tác giả Hồ Thế Hà cũng đã có một bài viết phân tích khá tỉ mỉ trong

“Truyện ngắn Thạch Lam - đặc điểm không gian nghệ thuật” (được in trong quyển Thạch Lam - về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo Dục, 2006) Ông cũng đưa ra nhận xét rằng: “không gian nghệ thuật - một mặt quan trọng để nhà văn thể hiện tư tưởng

và quan niệm nghệ thuật về con người” [1; 248].

- Tác giả Ngô Hương Giang trong bài viết “Thi pháp truyện ngắn Thạch Lam” (được in trong quyển Thạch Lam, tác phẩm và lời bình, NXB Văn học, 2014)

cũng đã dành một chương để đưa ra ý kiến của mình về không gian và thời gian nghệ

thuật trong truyện ngắn Thạch Lam Tác giả cho rằng: “không - thời gian nó vừa là hiện thực nhưng nó lại vừa là ý niệm Nó vừa là tri giác nhưng nó lại vừa là suy ý Vậy nên, tác phẩm văn học, nó vừa tồn tại giữa không - thời gian thực, nuôi dưỡng những giá trị trong nó, song nó vừa lại là chủ thể tạo ra không - thời gian riêng cho

nó, một loại không - thời gian đặc biệt, không - thời gian nghệ thuật” [35; 233].

- Trong bài viết “Phố huyện của Thạch Lam” (Được in trong quyển Thạch Lam, về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo Dục, 2006) tác giả Đỗ Đức Hiểu cũng đã

phân tích cụ thể về một khía cạnh không gian và thời nghệ thuật trong truyện ngắnThạch Lam, đó là không gian và thời gian diễn ra thường ngày ở nơi phố huyện Bởi

vì theo ông thì “với cái thường ngày, Thạch Lam sáng tạo cái thế giới riêng của

mình, một thời gian riêng, một không gian riêng, những nhân vật riêng với một trường ngôn ngữ riêng, tóm lại, một “phong cách Thạch Lam” - nhẹ nhàng, buồn hiu hắt, đậm đà hương vị đồng quê, nhiều bóng tối, mà chói sáng mối tình thương yêu hiền hòa, nhân hậu, phản phất chất thơ tỏa lên từ quê hương, đất nước”[1; 333].

- Trong luận văn thạc sĩ “Phong cách nghệ thuật truyện ngắn Thạch Lam”

của tác giả Lê Thanh Hải cũng đã đề cập đến không gian và thời gian nghệ thuậttrong truyện ngắn Thạch Lam với dung lượng là một chương luận Bài viết cũng đãthể hiện rõ suy nghĩ cũng như cách nhìn nhận của tác giả về vấn đề không gian vàthời gian nghệ thuật trong các sáng tác của Thạch Lam

Như vậy, nhìn chung, ngoài những bài viết chúng tôi đã nêu trên thì các côngtrình nghiên cứu về Thạch Lam từ trước đến nay vẫn chưa đi sâu vào vấn đề thờigian và không gian nghệ thuật nhưng tất cả những công trình nghiên cứu ấy chính làtiền đề và cơ sở cho chúng có những nhìn nhận ban đầu để đi vào làm rõ hơn vấn đềthời gian và không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu về thời gian và không gian nghệ thuật trong truyện ngắn ThạchLam là tập trung khai thác, phân tích về một khía cạnh nổi bật trong hệ thống thipháp nghệ thuật của Thạch Lam thông qua các tác phẩm truyện ngắn của ông Đây làmột đề tài hẹp, chính vì thế mà trong khóa luận này, chúng tôi chỉ đề cập đến một sốphương diện cụ thể như: không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn ThạchLam Để một lần nữa khẳng định được sức ảnh hưởng to lớn của Thạch Lam đối vớicác thế hệ độc giả

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận chủ yếu tập trung phân tích, làm nổi bật khía cạnh không gian vàthời gian nghệ thuật trong các sáng tác của Thạch Lam Từ đó cho thấy được phongcách nghệ thuật trong văn chương của tác giả Thạch Lam, một trong những cây bút

chủ lực của nhóm Tự lực văn đoàn.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Thực hiện đề tài “Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn

Thạch Lam từ góc nhìn thi pháp học”, chúng tôi tập trung nghiên cứu về một số

truyện ngắn của Thạch Lam trong ba tập truyện ngắn: Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938) và Sợi tóc (1942), ba tập truyện này đã được tổng hợp trong quyển Tuyển tập Thạch Lam, NXB Văn học, 2015

5 Ý nghĩa của đề tài

Chúng tôi chọn đề tài “Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam từ góc nhìn thi pháp học” là để tìm tòi, nghiên cứu về thi pháp

cũng như phong cách nghệ thuật các tác phẩm truyện ngắn của ông để góp phần lýgiải sức sống của văn chương Thạch Lam trong lòng công chúng cho đến ngày hômnay

Đồng thời, đề tài này cũng có thể giúp ích cho việc nghiên cứu và giảng dạy

về tác giả Thạch Lam cũng như các sáng tác của ông trong chương trình Ngữ Vănphổ thông

6 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận, chúng tôi thực hiện các phương pháp nghiên cứunhư sau:

- Phương pháp lịch sử xã hội: đây là phương pháp sử dụng những thông tinđược ghi chép lại cụ thể để tìm hiểu về cuộc đời cũng như sự nghiệp của tác giảThạch Lam Phương pháp này được sử dụng xuyên suốt trong khóa luận

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: đây là một thao tác nghiên cứu được sửdụng nhiều trong nghiên cứu khoa học, được sử dụng để đối chiếu sự giống và khácnhau giữa các nhà văn về phong cách, về quan niệm hay về tư tưởng Từ đó thấyđược đặc điểm nổi bật của nhà văn đang được nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại: Đây là phương pháp sử dụng số liệu đểphân chia toàn bộ các tác phẩm trong quá trình sáng tác của tác giả đang được nghiêncứu thành nhiều thể loại khác nhau Từ đó giúp chúng ta khái quát được hệ thống tácphẩm của nhà văn được nói đến

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phân tích là phương pháp nghiên cứu cáctài liệu, lí luận khác nhau bằng cách phân cách chúng thành từng bộ phận để tìm hiểusâu sắc hơn về đối tượng đang nghiên cứu Tổng hợp là sử dụng những thông tin, dữ

liệu đã phân tích liên kết lại theo từng mặt, để tạo ra sự logic và nhất quán trong việcnghiên cứu.

- Phương pháp sử dụng thi pháp học: Thi pháp học là một phương quan trọngtrong nghiên cứu văn học Vì thế mà trong khóa luận này, chúng tôi sử dụng phươngpháp này để tìm hiểu sâu về một khía cạnh trong hệ thống thi pháp học, đó là không -thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam Từ đó làm bật lên tính sáng tạo

và tư duy nghệ thuật của tác giả

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phần tài liệu tham khảo, phần nội dung gồm 3 chương:

Chương 1: Tác giả Thạch Lam và cơ sở lý luận chung

Chương 2: Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam

Chương 3: Thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TÁC GIẢ THẠCH LAM VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG 1.1.

Thạch Lam tên thật là Nguyễn Tường Vinh, nhưng tới năm mười lăm tuổiông làm khai sinh lại và đổi tên là Nguyễn Tường Lân Ngoài bút danh chính làThạch Lam, ông còn có bút danh khác là Việt Sinh và khi viết sách cho thiếu nhi,ông lấy bút danh là Thiện Sỹ

Thạch Lam sinh ngày 7 tháng 7 năm 1910 (tức ngày 1 tháng 6 năm CanhTuất) tại Ấp Thái Hà, Hà Nội, trong một gia đình công chức, gốc quan lại đã đến hồi

sa sút Ông là em ruột của nhà văn Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) và Hoàng Đạo

(Nguyễn Tường Long) hai cây bút quan trọng của nhóm Tự lực văn đoàn.

Quê nội ông ở làng Cẩm Phô, Hội An, Quảng Nam Quê ngoại ở Cẩm Giàng,Hải Dương Cha của Thạch Lam là cụ Nguyễn Tường Nhu, sinh thời làm đến chứcThông Phán nên còn được gọi là Phán Nhu Mẹ Thạch Lam là bà Lê Thị Sâm, concủa ông Lê Quang Thuận, một đồng sự của ông nội Thạch Lam khi ông làm trihuyện ở Cẩm Giàng (Hải Dương)

Gia đình Thạch Lam có tất cả bảy người con, sáu người con trai và một ngườicon gái: Tường Thụy, Tường Cẩm, Tường Tam, Tường Long, Thị Thế, Tường Vinh

và Tường Bách Trừ anh cả Tường Thụy là công chức nhà nước thì các người concòn lại đều đã ít nhiều dự vào nghiệp văn chương Trong số đó, nổi bật nhất làTường Tam (Nhất Linh), Tường Long (Hoàng Đạo) và Tường Vinh (Thạch Lam)

Theo người nhà Thạch Lam kể lại thì một lần, trong lúc từ Cẩm Giàng lên HàNội tiếp tế tiền gạo cho hai con học tập, ông Nhu (cha Thạch Lam) gặp lại viên Công

sứ Hải Tường, là người lãnh đạo cũ của ông, và được ông này mời sang Sầm Nứa

(Lào) để làm thông ngôn Năm ấy đang lúc mất mùa, lũ lụt triền miên, việc buôn bánlâm vào cảnh khó khăn nên ông Nhu nhận lời ngay Ngày 31 tháng 7 năm 1917, ôngNhu sang Lào nhưng chỉ làm được tám tháng thì mắc bạo bệnh qua đời, khi đóThạch Lam mới bảy tuổi Kể từ đó, mẹ của Thạch Lam phải một mình mua bán tảotần nuôi mẹ chồng và bảy người con Bà Nhu đã phải thay đổi chỗ ở nhiều lần để cóthể gánh vác cơ nghiệp của dòng họ Nguyễn Tường.

Thuở nhỏ, Thạch Lam sống với gia đình tại phố huyện Cẩm Giàng và theohọc tại trường Nam (ngày nay là trường tiểu học Tô Hiệu), đây cũng chính là nơi gắn

bó sâu sắc và có ảnh hưởng nhiều nhất đến sự nghiệp văn học của ông

Đến năm mười lăm tuổi, sau khi đã thi đỗ Cao đẳng tiểu học, Thạch Lam đãnhờ mẹ làm lại giấy khai sinh, đổi tên và tăng tuổi để vào học trường Canh Nông(Tuyên Quang) Nhưng được một thời gian sau, gia đình ông lại chuyển về Hà Nội,ông thôi học trường Canh Nông và quyết định theo học trường Albert Sarraut để thi

tú tài

Đỗ được tú tài phần thứ nhất, Thạch Lam thôi học và quay về nhà tự học cùng

với các anh Năm 1932, Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) sáng lập nên nhóm Tự lực văn đoàn Thạch Lam cũng bắt đầu sự nghiệp văn chương từ đây Mới đầu, Thạch Lam được phân công làm biên tập tuần báo Phong hóa và tờ Ngày nay Ông sáng tác

bài cho các báo với đủ các thể loại truyện, tùy bút, Đến đầu năm 1935 thì ông được

giao làm chủ bút của tờ Ngày nay

Khi Thạch Lam khoảng hai mươi lăm tuổi, ông lấy vợ và được người chị là

bà Nguyễn Thị Thế nhường lại căn nhà nhỏ tại đầu làng Yên Phụ, ven Hồ Tây (HàNội) cho vợ chồng ông ở

Ngôi nhà của Thạch Lam tuy nghèo nàn, đơn sơ và chỉ là một mái tranh váchđất, thế nhưng “nhà cây liễu” (gọi là “nhà cây liễu” vì trong sân sát hồ có cây liễulớn, thân nâu sần sùi nứt nẻ, bóng rũ thướt tha, do chính tay Thạch Lam trồng) là nơi

thường lui tới của các văn nghệ sĩ Ngoài các thành viên trong nhóm Tự Lực văn đoàn, còn có: Thế Lữ, Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng, Nguyễn Xuân Sanh, Nguyễn

Tuân, Huyền Kiêu, Nguyễn Xuân Khoát,

Thạch Lam mất tại đây vào ngày 28 tháng 6 năm 1942 (tức ngày 15 tháng 5

năm Nhâm Ngọ) vì căn bệnh lao phổi khi ông mới vừa ba mươi hai tuổi.

Thạch Lam ra đi để lại người vợ trẻ cùng với ba đứa con thơ (hai trai, mộtgái) trong cảnh nghèo nàn, đơn sơ Gia đình đã an táng ông nơi nghĩa trang HợpThiện, nay thuộc quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội

1.1.1.2 Sự nghiệp sáng tác

Thạch Lam bắt đầu hoạt động văn học từ năm 1932, là thành viên của nhóm

Tự lực văn đoàn Ông sáng tác khá nhiều thể loại như truyện ngắn, truyện dài, bút

ký, tiểu luận, phê bình văn học và thời đàm Bên cạnh đó, Thạch Lam còn tham gia

biên tập các tờ tuần báo như Phong hóa, Ngày nay Hầu hết các sáng tác của Thạch

Lam đều được đăng báo trước khi in thành sách Tác phẩm in sau ngày ông mất chỉ

có quyển Hà Nội băm sáu phường.

Các tác phẩm chính của Thạch Lam bao gồm:

- Gió đầu mùa (tập truyện ngắn, Nxb Đời nay, 1937)

- Nắng trong vườn (tập truyện ngắn, Nxb Đời nay, 1938)

- Ngày mới (truyện dài, Nxb Đời nay, 1939)

- Theo dòng (bình luận văn học, Nxb Đời nay, 1941)

- Sợi tóc (tập truyện ngắn, Nxb Đời nay, 1942)

- Hà Nội băm sáu phố phường (bút ký, Nxb Đời nay, 1943)

- Và bốn quyển truyện viết cho thiếu nhi: Quyển sách, Hạt ngọc, Hai chị em và Lên chùa Cả bốn quyển đều do Nhà xuất bản Đời Nay ấn hành năm

1940 và 1941

Khác với các thành viên khác trong nhóm Tự lực văn đoàn như Nhất Linh,

Hoàng Đạo, hay Khái Hưng, ngòi bút của Thạch Lam hướng vào cuộc sống củanhững người nông dân bình thường nghèo khổ và dường như ông muốn đến gần hơnvới những con người nghèo khổ bình thường ấy

Thạch Lam là một người nghệ sĩ có tâm hồn lãng mạn, luôn hướng đến cáiđẹp Đối với ông, những tác phẩm văn chương phải là đi sâu vào tìm kiếm cái đẹp đã

bị đánh mất và chính ông cũng là người suốt đời chắt chiu cái đẹp Theo Thạch Lam

thì “cái đẹp man mác khắp vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm tiềm tàng ở mọi vật tầm thường Công việc của nhà văn là phát hiện cái đẹp ở chỗ không ai ngờ, tìm

cái đẹp kín đáo để che lấp của sự vật khác một bài học trông nhìn và thưởng thức”

[1; 34] Chính vì thế mà trong sự nghiệp sáng tác của mình, Thạch Lam luôn hướngngòi bút về cái đẹp tiềm ẩn trong mọi ngõ ngách của cuộc sống, nhất là những cáiđẹp trong tâm hồn con người Có thể thấy trong các tác phẩm của Thạch Lam, rất ít

sự hiện diện của những nhân vật phản diện, của cái xấu, cái ác mà đầy những conngười đẹp trong nhân cách và tâm hồn Do vậy, truyện ngắn của Thạch Lam ít ngộtngạt mà lại luôn đậm đà chất thơ Và con người trong sáng tác của Thạch Lam luôn

là những người lao động nghèo khổ Ông luôn yêu thương, trân trọng và tìm cáchthức tỉnh họ trước cuộc đời tăm tối Điều này đã khiến cho văn chương của ông có

điểm khác biệt vượt bậc so với những thành viên khác của nhóm Tự lực văn đoàn.

Tác phẩm của Thạch Lam tuy không nhiều, thế nhưng những giá trị được ôngthể hiện trong các sáng tác của mình dường như trường tồn mãi theo thời gian ĐọcThạch Lam, chúng ta không những tìm thấy được những vẻ đẹp vĩnh hằng mà còncảm nhận được bóng dáng của đời sống tinh thần, đời sống nội tâm phong phú củachính mình

1.1.2 Quan niệm văn chương của Thạch Lam

Thạch Lam là một nhà văn có vị trí quan trọng trong nền văn học Việt Nam

giai đoạn 1930 - 1945 Theo hồi ức của dòng họ Nguyễn Tường đương thời, “Thạch Lam là một người không ưa sự ồn ào, hào nhoáng mà thích một cái gì kín đáo, bình dị” [1; 22] Tuy cầm bút theo tuyên ngôn của nhóm Tự lực văn đoàn nhưng ở Thạch

Lam vẫn có cái gì đó rất riêng biệt Ông dường như vẫn lặng lẽ âm thầm tìm kiếmcho mình một hướng đi riêng, một phong cách viết riêng để khẳng định bản lĩnh và

cá tính Chính vì thế mà lúc bấy giờ, sách của Thạch Lam là sách bán “ế” nhất so với

các nhà văn khác của nhóm Tự lực văn đoàn Thế nhưng, hơn nửa thế kỷ sau, độc giả

càng ngày càng phát hiện ra vẻ đẹp vĩnh hằng trong mỗi trang viết của Thạch Lam

Bởi vì “sự hướng tới một thế giới tinh thần trong sáng, giàu tính thiện của những con người qua sự miêu tả của Thạch Lam, sẽ không bao giờ là những giá trị lỗi thời

ở mọi thời đại” [1; 23].

Mỗi nhà văn đều có một “tuyên ngôn” nghệ thuật riêng cho sự nghiệp cầm

bút của mình Và quan niệm văn chương chính là cái cách nhìn, cách cảm nhận vấn

đề và thái độ của nhà văn trước vấn đề đó trong hiện thực cuộc sống Đó chính là sựthể hiện cái giới hạn tối đa trong cách hiểu của nhà văn về thế giới, con người và vềvăn học Bên cạnh đó, quan niệm văn chương nghệ thuật cũng chính là cơ sở, là tiêuchuẩn để người đọc tìm hiểu và đánh giá về tác phẩm văn học, để nghiên cứu sự pháttriển của văn học

Khi nói đến văn chương nghệ thuật, chúng ta không thể không nhắc đến cáiđẹp Mỗi nhà văn đều hướng mình đến cái đẹp trong cuộc đời và trong văn chương.Giống như Nguyễn Tuân hay bất kì một tác giả nào khác, Thạch Lam cũng quanniệm nhà văn chính là một người đi tìm kiếm cái đẹp trong suốt cuộc đời cầm bút

Ông cũng đã từng bộc bạch: “Cái đẹp man mác khắp vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm, tiềm tàng ở mọi vật tầm thường Công việc của nhà văn là phải hiểu cái đẹp ở chính chỗ không ai ngờ tới, tìm cái đẹp kín đáo và che lấp cái sự vật cho người khác một bài học trông nhìn và thưởng thức” (Tiểu luận Theo dòng) [1; 34].

Với Thạch Lam, cái đẹp không phải là cái gì trừu tượng mà cái đẹp rất cụ thể theocách nhìn và suy nghĩ của nhà văn Mỗi truyện ngắn của Thạch Lam đều mang một

vẻ đẹp có ý nghĩa văn hóa lâu dài Không khí và nhân vật trong sáng tác của ông đềumang đậm sắc thái, vẻ đẹp tâm hồn và tính cách của con người, của đất nước ViệtNam Đọc Thạch Lam, chúng ta như được hòa mình vào khung cảnh thiên nhiên thơ

mộng của làng quê Việt Nam với “tiếng trống thu không”, với “phương tây đỏ rực như lửa cháy và những áng mây ánh hồng như hòn than sắp tàn” với “dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời” [11; 133] Rồi những bức tranh

thôn quê thanh bình và yên ả Hay đắm chìm trong những phiên chợ quê đầy âmthanh của tiếng cười, tiếng nói, tiếng đòn gánh Hay cảm nhận được cả những hương

vị rất riêng, rất đậm đà bản chất Việt Nam Thế nhưng vẻ đẹp mà Thạch Lam tìmkiếm không chỉ dừng lại ở những khung cảnh quê hương đất nước mà còn ở trongtâm hồn người con đất Việt Đó là hình ảnh rất đẹp của những người phụ nữ tảo tần,chịu thương chịu khó, luôn hi sinh mình vì người khác như mẹ Lê, như cô Tâm hàngxén, Đó là vẻ đẹp của mối tình đầu trong sáng, lãng mạn không dễ gì gặp lại lần

thứ hai trong cuộc đời Đó là vẻ đẹp của sự hoàn thiện bản thân khi biết sám hối vàvượt qua được chính mình trong một khoảnh khắc nào đó Và đó chính là vẻ đẹp của

sự khao khát trở về với những giá trị tinh thần vĩnh cữu, bất diệt: tình yêu thươngcon người Những vẻ đẹp ấy ẩn giấu tiềm tàng ở bất kỳ nơi đâu, ở bất cứ người nào.Theo dòng chảy không ngừng của thời gian, những vẻ đẹp ấy có thể bị mất đi, bị maimột, chính vì vậy mà chúng ta phải tìm ra, phải quý trọng, nâng niu nó như nâng niuchính vẻ đẹp tâm hồn mỗi con người chúng ta vậy

Có thể thấy một điều rất rõ ràng là ở ngoài đời, Thạch Lam khá điềm đạm và

ít nói, thế nhưng đối với văn chương, ông là một con người vô cùng nghiêm túc và

sâu sắc Nhà văn Hồ Dzếch cũng đã từng nói về Thạch Lam là một “người viết khó khăn và rất thận trọng” [1; 23] Chính vì vậy mà quan niệm về văn chương của ông

cũng rất đặc biệt

Nếu như đối với Marxim Gorki: “Văn học là Nhân học”, và đối với Nam Cao: “nghệ thuật không cần là ánh trăng lừa dối” thì đối với Thạch Lam, ông lại có

quan niệm về vai trò và tác dụng của văn chương đối với con người và xã hội như

sau: “Đối với tôi, văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát li hay sự quên; trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực

mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn” [1; 455]

Phát biểu của Thạch Lam đã cho chúng ta thấy được sự mới lạ trong quanniệm về văn chương nghệ thuật của ông Quan niệm ấy đã vượt qua khỏi cái quỹ đạo

tư tưởng của nhóm Tự lực văn đoàn tiến lên một tầm cao tư tưởng nghệ thuật mới

-tư -tưởng “nghệ thuật vị nhân sinh” Thạch Lam đã xây dựng nên một thứ văn

chương có một mối quan hệ mật thiết với đời sống, với xã hội mà không thoát li thực

tại Theo Thạch Lam thì “một nhà văn không thành thực, không bao giờ trở nên một nhà văn giá trị Nhưng một nghệ sĩ không thành thực chỉ là một người thợ khéo tay thôi” [1; 281] Mọi sự bóp méo, tô hồng hiện thực đều là sự giả tạo trái với lương

tâm của người cầm bút Đối với Thạch Lam thì tính chân thực của nhà văn và tácphẩm văn học chính là vai trò quyết định quan trọng làm nên giá trị của văn chươngnghệ thuật Ngoài ra, theo ông các sáng tác nghệ thuật phải góp phần đấu tranh cho

cái thiện toàn thắng, phải khiến cho con người hướng đến cuộc sống tốt đẹp hơn.

Đối với Thạch Lam văn chương phải mang đến cho bạn đọc những giá trịtrường tồn, những ý nghĩa nhân sinh quan của nhà văn đối với mọi khía cạnh củacuộc sống, đối với mọi góc độ sáng tối khác nhau của xã hội, để người đọc có thểcảm nhận được thực tại như đang diễn ra trước mắt họ Và với phát biểu trên, ThạchLam đã phải bút chiến với quan niệm nghệ thuật thoát ly của dòng văn học lãng mạngiai đoạn 1930 - 1945 Có thể thấy rằng Thạch Lam đã đi ngược lại quan điểm củamột số nhà văn, những người chán ghét với thực tại đen tối, xấu xa và luôn hướngvăn học đến quan điểm thoát li Họ khi thì thoát lên tiên, khi thì trốn vào ái tình ảo

mộng: “Tôi khờ khạo lắm, ngu ngơ quá Chỉ biết yêu thôi chẳng biết gì” (Xuân Diệu) Bên cạnh đó còn có những tác giả lại muốn trốn vào “Một vì sao trơ trọi cuối trời xa Để nơi ấy tháng ngày tôi lẩn tránh, những ưu phiền đau khổ với buồn lo” (Chế Lan Viên) Hay họ là những người đã đưa người đọc chìm đắm trong những

cơn say hoan lạc để quên hết đi thực tại của xã hội đương thời Đây cũng chỉ lànhững biểu hiện yếu đuối và bất lực của các nhà văn đối với xã hội giả dối và tàn ácđương thời Thạch Lam không đồng tình với thái độ quay lưng với hiện thực củangười nghệ sĩ vì theo ông, điều đó dường như là thứ sát giới giết chết nghệ thuật

Ông viết “Có nhiều nhà văn không dám nhìn thẳng sự thật bao giờ Trong tác phẩm của họ, những cảnh tả đều là bịa đặt, không có thật, các nhân vật điều khuôn sáo tâm lí sẵn có trong các sách trước” [1; 282] Ông nhấn mạnh rằng nhà văn thực tài

phải là người phản ánh được trong tác phẩm của mình sự phức tạp và phong phú củacuộc sống đang diễn ra và biến đổi không ngừng Thạch Lam quan niệm rằng vănchương phải gắn bó mật thiết với đời sống con người, phải phản ánh được hiện thựcchứ không phải là thứ văn chương khiến cho tâm hồn con người càng thêm ủy mị,sướt mướt, thoát ly ra khỏi thực tại xã hội Tuy là một trong những cây bút chủ lựcnhưng Thạch Lam lại có quan điểm văn chương rất khác biệt so với các thành viênkhác của Tự lực văn đoàn mà quan điểm văn chương của ông lại gần gũi với Nam

Cao: “nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia thoát ra từ kiếp lầm than”

(Trăng sáng) hay quan niệm văn chương phải là sự thật ở đời của Vũ Trọng Phụng

Nhà văn phải thành thực trong cảm xúc, phải dám nhìn thẳng vào sự thật, đó mới làThạch Lam Bên cạnh đó, đối với Thạch Lam, người nghệ sĩ không được phép chạytheo thời thượng nhằm thỏa mãn thị hiếu thấp hèn của một bộ phận độc giả, càngkhông được phép bán đứng ngòi bút vì ma lực của đồng tiền Bởi vì những tác phẩmvăn chương kém chất lượng chỉ trong một thời gian ngắn sẽ bị đi vào sự quên Cuốicùng chúng bị xóa sổ trên văn đàn.

Đối với Thạch Lam, văn chương nếu chỉ tố cáo những bất công ngang trái,xấu xa của xã hội đương thời thôi thì vẫn chưa đủ, vẫn chưa thật sự là sáng tạo nghệthuật mà văn chương còn phải thay đổi được cái xã hội ấy, lật ngược lại tình thế của

xã hội Có thể nói rằng quan niệm về văn chương của Thạch Lam quả thật rất sâu sắc

và toàn diện Cũng giống như nhà văn Lỗ Tấn đã phải bỏ nghề thuốc, chọn nghề viếtvăn để chữa trị căn bệnh tinh thần của nhân dân ở đất nước mình Vì theo Lỗ Tấn,căn bệnh tinh thần là một loại bệnh đáng sợ và gây hậu quả khôn lường còn hơn cảbệnh thể xác Thạch Lam vừa quan tâm đến những vấn đề của xã hội, vừa tố cáo cái

xã hội tàn ác ấy Thạch Lam rất để tâm đến sự tác động mạnh mẽ của văn chương

nghệ thuật đối với tâm hồn con người, để làm cho “lòng người được thêm trong sạch

và phong phú hơn” Thạch Lam quan niệm rằng văn chương phải có một khả năng

đặc biệt đó là làm thay đổi con người từ bên trong tâm hồn, làm cho thế giới nội tâmcủa con người có những biến động không nhỏ, góp phần vào việc xây dựng một tâmhồn con người trong sạch và thanh cao Bên cạnh đó, văn chương còn có nhiệm vụvạch trần, phê phán và tố cáo những thói hư tật xấu của con người, của xã hội, đồngthời phải xây dựng một đời sống tinh thần trong sạch và thanh cao cho con người.Văn chương nghệ thuật chân chính luôn có sức thuyết phục và cảm hóa con ngườimột cách mạnh mẽ, đồng thời phải góp phần hướng con người đến sự phát triển vàhoàn thiện đạo đức, nhân cách, đưa con người hướng đến Chân - Thiện - Mỹ Có thểthấy rằng, các nhà văn hiện đại luôn quan tâm đến sự hoàn thiện của nhân cách conngười, và sự hoàn thiện ấy được con người đúc kết từ trong những gì nhà văn thểhiện trong những đứa con tinh thần của mình Cái thế giới tâm linh kì diệu trong vănchương khiến tâm hồn con người ta phong phú hơn, sâu sắc hơn

Các sáng tác của Thạch Lam luôn hướng con người tới cái thiện và sự cao cả

Nhất lă trong câc truyện ngắn của ông Thạch Lam luôn mong muốn dùng ngòi bútcủa mình mă thay đổi câi thế giới giả dối vă tăn âc, để đem lại sự thanh lọc cho tđmhồn con người.

Trong nhóm Tự lực văn đoăn, nếu Khâi Hưng, Nhất Linh hay Hoăng Đạo

hướng ngòi bút của mình đến về những kiếp người nhỏ bĩ bằng sự xót thương củatầng lớp thượng lưu nghiíng mình xuống nỗi thống khổ của những người thuộc tầnglớp dưới mình thì Thạch Lam lại hoăn toăn khâc Ông viết bằng tất cả sự cảm thôngcủa mình đối với mọi kiếp người Ông trđn trọng nđng niu giâ trị của con người vẵng luôn có một ý thức tìm kiếm được vẻ đẹp tiềm tăng trong mỗi con người thuộcmọi tầng lớp khâc nhau Thế nín, trong sâng tâc của Thạch Lam, hình ảnh con ngườihiện lín khâc với hình ảnh con người bị tha hóa, bị lưu manh hóa vă không lối thoâtcủa Nam Cao, khâc với hình ảnh con người vô nghĩa lý của Vũ Trọng Phụng mă đó

lă những con người nghỉo nhưng không hỉn Ở những nhđn vật trong tâc phẩm củaThạch Lam luôn tỏa ra một thứ ânh sâng lấp lânh mang đầy ước mơ trong sâng vălănh mạnh, vượt qua khỏi câi bóng tối đang giữ chđn họ, vượt qua khỏi câi nỗi buồncủa một kiếp lầm than, vượt qua khỏi câi thđn phận vă hoăn cảnh của chính bản thđnmình Mẹ Lí dù sắp trút hơi thở cuối cùng cũng có một mong muốn giản dị, xoây

sđu văo tđm can con người: “Có người mướn lăm” để có tiền lo cho câc con thơ dại.

Hay ước muốn được trở về sống trong vòng tay yíu thương của gia đình của hai cô

gâi giang hồ trong Tối ba mươi Hay Liín vă An vẫn sâng ngời lín niềm khao khât

vă ước mơ về một thế giới khâc bao điều kì diệu dù ở trong câi nhịp điệu tẻ nhạt lặp

đi lặp lại hằng ngăy ở nơi phố huyện nghỉo khổ, chỉ có ânh sâng leo lắt của câi đỉnHoa Kì con con Vă có lẽ không chỉ có Liín vă An mới có những ước mơ cao đẹp ấy

mă ngay cả những con người trong bóng tối như chị Tý, như bâc Sẫm cũng “mong đợi một câi gì tươi sâng cho cuộc đời nghỉo khó của họ” (Hai đứa trẻ) Chính bởi

những ước mơ đó đê nđng tầm nhđn vật của Thạch Lam lín trín một bậc, khiến họtrở thănh những con người cao cả trong một cuộc đời tăm tối cùng cực Vì thế măchúng ta hiểu được rằng tại sao văn chương của Thạch Lam thấm đẫm chất hiện thựcnhưng người ta vẫn xếp ông văo hăng ngũ của câc nhă văn lêng mạn Lêng mạn văhiện thực như hai yếu tố hòa quyện chặt chẽ với nhau trong văn chương của Thạch

Lam, tạo cho văn ông một vẻ đẹp không lẫn vào đâu được: nhẹ nhàng, man mácnhưng vẫn có sức lan tỏa và thấm sâu vào tâm hồn người đọc Đọc Thạch Lam,chúng ta không có cảm giác tù túng, ngột ngạt và bức bối như khi đọc của NguyễnCông Hoan, Nam Cao hay Ngô Tất Tố Thế nhưng, Thạch Lam vẫn lay động đượclòng người qua các sáng tạo nghệ thuật của ông Bằng chứng rõ nhất đó là câu

chuyện Nhà mẹ Lê cũng ám ảnh vào sâu tâm trí người đọc về cái nghèo, cái khốn cùng khổ cực của con người như Tắt đèn của Ngô Tất Tố Hay cái bi kịch về miếng

ăn của Sinh trong truyện ngắn Đói cũng khiến chúng ta day dứt khôn nguôi như cái

bi kịch sống mòn của Thứ Cái lãng mạn và cái hiện thực trong tác phẩm của ThạchLam như hai sợi dây bện chặt cào nhau không thể tháo rời Giữa thời kì mà các nhàvăn, nhà thơ khác đang say sưa thoát li thì quan niệm văn chương của Thạch Lam lại

là một quan niệm tích cực, có tác dụng lâu dài trong nền văn học dân tộc

Thạch Lam đã đem đến cho người đọc một cái gì đó rất nhẹ nhõm, rất yênlành và mát dịu Độc giả như được sưởi ấm bởi tinh thần nhân đạo cao cả trong mỗitrang văn của ông Thạch Lam là một nhà văn thiên về cảm xúc, một nhà văn thuộc

trường phái lãng mạn nhưng những tác phẩm của ông lại đi theo quan điểm “nghệ thuật vị nhân sinh” Cũng vì lẽ đó mà Thế Lữ từng nhận xét Thạch Lam là người

“sống hết cả từng ý văn, từng câu văn anh viết trên giấy Sự thực của tâm hồn mà Thạch Lam diễn tả trong lời của văn chương phức tạp nhiều hình nhiều vẻ, nhưng bao giờ cũng đằm thắm, cũng nhân hậu, cũng nghẹn ngào một chút lệ thầm kín của tình thương” [1; 150] Nhiều nhà nghiên cứu cũng đã cho rằng các sáng tác của

Thạch Lam đã chịu đựng được sự khắc nghiệt của thời gian để đón nhận được sự yêumến và trân trọng của bạn đọc cho đến ngày hôm nay Cũng bởi vì theo tác giả

Nguyễn Trọng Đức, “những quan niệm văn chương tinh vi, sắc sảo của Thạch Lam

đã góp phần không nhỏ vào việc làm phong phú tư duy lí luận và hiện đại hoá nền văn học nước ta chặng đường đầu thế kỷ hai mươi” [4].

1.2.

Khái niệm không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn chương

1.2.1 Khái niệm không gian nghệ thuật

Trong quá trình con người chiếm lĩnh và tái hiện hiện thực bằng nghệ thuật

thì không gian nghệ thuật chiếm vai trò quan trọng trong việc thể hiện tính cách nhânvật, tư tưởng chủ đề của các sáng tạo nghệ thuật Có thể nói không gian nghệ thuật làmột phạm trù quan trọng trong hệ thống thi pháp học và là phương tiện chiếm lĩnhđời sống, là mô hình nghệ thuật về cuộc sống Bên cạnh đó, không gian nghệ thuậtcũng góp phần thể hiện quan điểm sáng tác của các nhà văn, nhà thơ và tạo nên tínhchỉnh thể của hình thức nghệ thuật.

Trong Từ điển tiếng Việt cũng đã giải thích không gian là “hình thức tồn tại

cơ bản của vật chất, trong đó các vật thể có độ dài và độ lớn khác nhau, cái nọ ở cạnh cái kia” [13; 632], và tác giả Hoàng Phê cũng đã cắt nghĩa không gian chính là

“khoảng không gian bao trùm lên tất sự vật hiện tượng xung quanh đời sống con người” [13; 633] Như vậy, theo cách giải thích của các tác giả trong cuốn Từ điển tiếng Việt thì không gian chính là môi trường chúng ta đang sống với sự tồn tại của

các sự vật Không gian chính là hình thức tồn tại của vật chất với những thuộc tínhnhư cùng tồn tại và tách biệt, có chiều kích và kết cấu Khi nói đến không gian,chúng ta thường hay quy nó về một không gian địa lý nào đó

Thế nhưng, không gian nghệ thuật lại là một phạm trù khác hẳn Nó là không

gian thuộc về hình thức nghệ thuật mà theo tác giả Lê Bá Hán trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong một trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian, nên mang tính chủ quan Ngoài không gian vật thể, có không gian tâm tưởng.

Do vậy không gian nghệ thuật có tính độc lập tương đối, không quy được vào không gian địa lý” [5; 162], hay không gian nghệ thuật chính là một phương thức tồn tại và

phát triển của thế giới nghệ thuật

Như vậy, ta có thể hiểu không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hìnhtượng nghệ thuật Tức là tác giả bao giờ cũng đặt nhân vật của mình vào một không

gian nhất định để khắc họa hình tượng Mặt khác, chúng ta có thể thấy rằng khônggian nghệ thuật không chỉ là nơi để hình tượng nghệ thuật tồn tại mà còn là nơi đểtác giả có thể bộc lộ được tính tư tưởng của hình tượng.

Bên cạnh đó, Trần Đình Sử cũng đã lí giải thêm: “Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại cùng thế giới nghệ thuật” [16; 88] Ông còn nhấn mạnh rằng:

“Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nhà nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống, do đó không thể quy nó về không gian địa lý hay không gian vật lý, vật chấf” [16; 88 - 89] Theo ông thì không

gian nghệ thuật là phương thức tồn tại và phát triển của thế giới nghệ thuật Đời sốngcon người được chiếm lĩnh bởi không gian nghệ thuật Ngoài ra, không gian nghệthuật còn mang ý nghĩa biểu tượng của nghệ thuật Theo Trần Đình Sử thì sự miêu

tả, trần thuật bên trong tác phẩm văn học bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn,một cách nhìn của tác giả đối với sự vật, sự việc diễn ra xung quanh mình Chính vìthế mà không gian nghệ thuật mang đậm tính chủ thể, nhờ tính chủ thể này mà khônggian trong các tác phẩm nghệ thuật được mở rộng đa chiều

Trong việc nghiên cứu không gian nghệ thuật, các tác giả cũng đã có sự phânloại không gian nghệ thuật như sau:

Theo như trong cuốn Dẫn luận thi pháp học của Trần Đình Sử, thì ông đã dựa

vào các tiêu chí vị trí, giới hạn của sự vật để chia thành không gian điểm (địa điểm),không gian tuyến và không gian mặt phẳng Ông còn dựa vào sự biến đổi, sự vậnđộng của sự vật hiện tượng để chia thành không gian bên trong (phi thời gian, không

có sự biến đổi) và không gian bên ngoài (vô thường, có sự biến đổi ngẫu nhiên).Ngoài ra còn có không gian hành động và phi hành động

Trong Những vấn đề thi pháp của truyện, tác giả Nguyễn Thái Hòa đã phân

chia không gian nghệ thuật thành các loại cụ thể Đầu tiên là không gian bối cảnh.Đây là không gian rộng lớn nhất mà câu chuyện xảy ra, gồm có: bối cảnh thiênnhiên, bối cảnh xã hội, bối cảnh tâm trạng Kế tiếp là không gian sự kiện, không giantâm lý, không gian đối thoại và không gian kể chuyện,

Tác giả Nguyễn Văn Hạnh - Huỳnh Như Phương trong Lý luận văn học vấn

đề và suy nghĩ cũng đã phân chia không gian nghệ thuật thành không gian thiên

nhiên và không gian sinh hoạt Hai loại không gian này luôn gắn liền với con người,với khát vọng, lý tưởng của con người Đó là không gian có sự vận động đa chiều,linh hoạt nhưng cũng có thể tĩnh lặng đến không ngờ

Qua những ý kiến nêu trên, có thể thấy không gian nghệ thuật có ý nghĩa quantrọng trong việc miêu tả đời sống, bộc lộ tâm tư, tình cảm trong tâm hồn nhân vật

của các tác giả văn học Như trong Hai đứa trẻ, Thạch Lam đã miêu tả một không

gian phố huyện nghèo nàn, xơ xác và tối tăm Đó là một không gian chật hẹp và tĩnhlặng Dưới cái nhìn của chị em Liên, bức tranh phố huyện nghèo trở nên chân thậthơn, bộc lộ chiều sâu tâm trạng của nhân vật An và Liên, giúp cho người đọc thấmthía được sự tiêu điều, ảm đạm, xác xơ Để từ cái không gian đìu hiu ấy mà ThạchLam đã chấm bút nghệ thuật cho hình tượng chuyến tàu đêm Qua đó bộc lộ đượcnhững khát vọng về một tương lai tươi sáng hơn trong cuộc đời của những đứa trẻ,của những con người nghèo khổ nơi đây

Ngoài ra, có thể thấy rằng không gian nghệ thuật còn mang tính quan niệm.Như trong cổ thi, không gian thường là những nơi tượng trưng cho sự thanh sạch,nhàn nhã, xa lánh bụi trần Hay gần hơn là không gian sống mòn của nhân vật Thứ

trong tác phẩm Sống mòn của nhà văn Nam Cao.

Có thể nói không gian nghệ thuật chính là một trong những yếu tố quan trọngkhông thể thiếu của tác phẩm văn học Vai trò của không gian nghệ thuật không chỉ

là xác định cho chúng ta biết nơi sự việc diễn ra trong câu chuyện mà nó còn là nơithể hiện tâm trạng nhân vật, để chúng ta có thể đánh giá đạo đức, thẩm mĩ của nhânvật

Qua sự phân loại của không gian nghệ thuật, có thể thấy quan điểm thốngnhất giữa các tác giả về không gian nghệ thuật Đó chính là hình thức tồn tại của thếgiới nghệ thuật Và các nhân vật đều sống trong không gian nghệ thuật ấy Bên cạnh

đó, không gian nghệ thuật còn có vai trò quan trọng trong việc thể hiện quan niệm,

bộc lộ một cách sâu sắc nhất về tâm tư, tình cảm và tâm hồn của tác giả cũng nhưcủa nhân vật.

Theo dòng chảy của văn học, không gian nghệ thuật cũng có những sự biếnđổi không nhỏ Ở mỗi giai đoạn văn học thì không gian nghệ thuật đều mang nhữngđặc trưng riêng tạo nên dấu ấn cho giai đoạn văn học đó Nếu như ở không gian nghệthuật của văn học trung đại là sự rộng lớn bao la của vũ trụ thì đến với văn học hiệnđại, không gian nghệ thuật được cá thể hóa đi sâu vào bên trong cuộc sống con người

để người đọc cảm nhận được sự nhọc nhằn, khổ cực mà con người đương thời phảigánh chịu

1.2.2 Khái niệm thời gian nghệ thuật

Cũng như không gian nghệ thuật thì thời gian nghệ thuật cũng là một phạmtrù của hình thức nghệ thuật, là dạng tồn tại mang tính đặc thù của vật chất Nếu thờigian ở thế giới thực là một thời gian tuần hoàn thì thời gian nghệ thuật là thời gianluôn có sự chuyển động và biến đổi không ngừng tùy theo cảm thụ của chủ thể sángtạo nghệ thuật

Trong quyển Từ điển tiếng Việt cũng đã giải thích rằng: “Thời gian là hình thức tồn tại cơ bản của vật chất (cùng với không gian) trong đó vật chất vận động và phát triển liên tục, không ngừng” [13; 785] Nói theo quan niệm triết học thì ta có thể

hiểu thời gian chính là hình thức tồn tại của vật chất, và trong thời gian tồn tại nhữngthuộc tính, độ lâu dài của mọi sự biến đổi trong thế giới vật chất Thời gian cũng baogồm cả trình tự xuất hiện và mất đi của sự vật, các trạng thái biến đổi khác nhau củathế giới vật chất Như vậy, thời gian chính là một phạm trù cơ bản của cuộc sống.Con người và mọi sinh vật trong thế giới tự nhiên đều tồn tại dựa trên quá trình vậnđộng của thời gian Tuy nhiên thời gian sinh học và thời gian nghệ thuật đều cónhững phạm trù riêng khác biệt Ở thế giới thực, con người chịu sự chi phối của thờigian, mọi sự và mọi vật đều phải tuân thủ theo dòng chảy của thời gian Ngược lại,những sự kiện, diễn biến trong tác phẩm nghệ thuật không thể nào tồn tại được trongthời gian đời thực được mà nó có quá trình vận động và phát triển riêng biệt Conngười trong tác phẩm nghệ thuật có thể trải qua một ngày, một đời, qua nhiều thế hệ,

cũng có thể nhảy vọt tới tương lai hay quay ngược về quá khứ Những điều này hoàn

toàn không thể xẩy ra ở thế giới vật chất Chính vì thế mà “thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể thể nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục

và độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với chiều thời gian và hiện tại, quá khứ hay tương lai ” [16; 61] Có thể nói rằng thời gian nghệ thuật mang tính liên tục,

theo một trình tự sự việc này diễn ra trước tiếp nối sự việc sau, thế nhưng nó cũng cóthể đảo ngược lại hoàn toàn Thời gian được biến đổi một cách sáng tạo trong tácphẩm nghệ thuật Tác giả có thể lựa chọn điểm bắt đầu và kết thúc của tác phẩm.Thời gian có thể nhanh, có thể chậm, có thể ngắn cũng có thể kéo dài cả vài thế hệ,

có thể ngược, có thể xuôi theo dòng chảy của cuộc sống

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì “Thời gian nghệ thuật là hình thức nội tại của hình thức của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [5; 219].

Cũng như không gian nghệ thuật thì sự miêu tả, sự trần thuật trong văn học nghệthuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong một thời gian nhấtđịnh Qua thời gian, người đọc biết được sự việc trần thuật diễn ra như thế nào Cácnhà văn sử dụng hời gian nghệ thuật để thể hiện sự tư duy của con người và miêu tảtính cách, hoàn cảnh cũng như số phận của nhân vật

Như vậy thời gian nghệ thuật là hình thức nghệ thuật, là một sản phẩm sángtạo của các tác giả bằng các phương tiện nghệ thuật để cho người thưởng thức sảnphẩm ấy có những cảm giác đắm chìm theo dòng thời gian, có thể là sự hồi hộp đợichờ, có thể nhẹ nhàng thanh thản, cũng có thể quay ngược với quá khứ hay lo lắngđón tiếp tương lai Thời gian nghệ thuật là một sản phẩm khách quan trong sự sángtạo của các tác giả Người đọc có thể muốn cảm thụ thời gian nhanh hay chậm tùytheo cách cảm nhận của mình Và trong văn học, thời gian nghệ thuật cũng là mộtbiểu tượng, một tượng trưng cho quan niệm về con người và cuộc đời của nhà văn

Trong truyện ngắn Hai đứa trẻ, thời gian trôi qua một cách lững lờ, chậm

chạp của buổi chiều tàn Bạn đọc có thể cảm nhận được từng bước vận động hững hờcủa thời gian Suốt cả câu chuyện dài hơn mười trang, thời gian chỉ trôi qua năm sáutiếng Thời gian của cái ngày tàn ngập ngụa bóng tối khiến cho độc giả thấy được sựgià nua, tàn lụi của phố huyện, đồng thời cảm nhận được tâm trạng của hai chị em

Liên khi phải sống một cuộc sống tẻ nhạt, đơn điệu nơi đây.

Như vậy, thời gian trong các sáng tác nghệ thuật hoàn toàn khác với thời giancủa cuộc sống thực Nếu cuộc sống đời thực thời gian mỗi ngày hai mươi bốn tiếng,ngày nào cũng như ngày nào thì trong nghệ thuật, thời gian có thể bị dồn nén, có thểkéo dài vô tận, cũng có thể chỉ trong chốc lát

Thời gian nghệ thuật được xây dựng theo từng cách cảm thụ về thời gian củacon người Điều này được chứng minh rất rõ qua sự cảm thụ độc đáo của tác giả vềcách thức tồn tại của nhân vật trong các sáng tác của mình

Theo tác giả Trần Đình Sử thì thời gian nghệ thuật như một sự sáng tạo của

người nghệ sĩ để tạo ra “một thế giới nghệ thuật có thể trường tồn trong thời gian”

[18; 61] Có thể nói rằng, thời gian nghệ thuật đã góp phần bộc lộ rõ quan điểm và tưtưởng của tác giả Nhà văn có thể trình bày các sự kiện theo diễn biến trình tự củathời gian một cách mạch lạc và logic Thời gian nghệ thuật tạo nên sức hấp dẫn vàtính nhịp điệu cho tác phẩm, khiến cho độc giả phải cuốn theo nó

Ngoài ra, thời gian nghệ thuật còn có thể là thời gian tâm lý Đây là loại thờigian không thể cân, đo, đong, đếm mà được cảm nhận bằng cảm xúc, tình cảm củacon người, được thể hiện qua lăng kính chủ quan của tác giả Nhà văn kéo dài thờigian để diễn tả tâm trạng đợi chờ của nhân vật, hay cũng có thể bắt thời gian dừng lại

để nhân vật của mình quay ngược lại với quá khứ Thời gian trong văn học rất lạ, quákhứ, hiện tại và tương lai đan xen lẫn nhau, bổ sung cho nhau và không thể tách rờinhau Điều này thể hiện quan niệm về sự vận động của con người và lịch sử

Thời gian nghệ thuật rất đa dạng và phong phú Các nhà văn sử dụng yếu tốthời gian nghệ thuật như một phương tiện để tái hiện lại đời sống con người, và dựavào đó để làm cơ sở xây dựng và phân tích cấu trúc bên trong của hình tượng vănhọc nghệ thuật

Thời gian nghệ thuật cũng có một số cách phân loại như sau:

Tác giả Trần Đình Sử thì thời gian trong văn học được chia thành thời gian trầnthuật và thời gian được trần thuật Ở đây thời gian trần thuật chính là thời gian vậnđộng theo dòng chảy tuyến tính một chiều của văn bản văn học Bản thân thời giantrần thuật chính là một đối tượng của sự cảm nhận, một chủ đề, một đề tài của văn

học Thời gian trần thuật không đảo ngược, các sự vật, sự việc diễn ra theo trật tựthời gian Đây là thời gian của người kể, có mở đầu và kết thúc Tốc độ và nhịp điệucủa thời gian trần thuật do người kể sắp xếp và quyết định vì nó là thời gian ở hiệntại, là thời gian mà tác giả bỏ ra kể lại câu chuyện Nó có thể nhanh, có thể chậm, cóthế là một đời, một thế hệ hoặc một ngày, thậm chí là một phút, một giây Bên cạnh

đó là thời gian được trần thuật Đây là thời gian của sự kiện được nói đến trong cácsáng tác nghệ thuật Nó bao gồm: thời gian sự kiện, thời gian nhân vật, thời gianthiên nhiên, thời gian sinh hoạt, thời gian phong tục và thời gian lịch sử xã hội

Nhà nghiên cứu văn học người Nga - M Bakhtin trong bài viết “Tiểu thuyết giáo dục và ý nghĩa của nó trong lịch sử chủ nghĩa hiện thực” (Tạp chí văn học số 4

- 1999) cũng đã phân chia thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học thành bốnloại: thời gian phiêu lưu, thời gian cổ tích, thời gian tiểu sử và thời gian lịch sử.Tóm lại, thời gian nghệ thuật là một phạm trù của hệ thống thi pháp hoc, gắnliền với sự diễn biến của chuỗi sự kiện trong một tác phẩm văn học Các hình tượngvăn học nghệ thuật đều được đặt trong một thời gian cụ thể Thời gian nghệ thuậtchính là yếu tố quan trọng góp thể hiện tâm tư, tình cảm mà tác giả đặt vào trong cáchình tượng nghệ thuật của mình Bên cạnh đó, nó còn thể hiện được sự sáng tạo,phong cách độc đáo của nhà văn, nhà thơ

1.3 Tiểu kết

Thạch Lam là một nhà văn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đối với độc giả yêuthích văn chương nghệ thuật Cuộc đời ông xẩy ra nhiều biến cố, thăng trầm Thếnhưng, tất cả điều đó chính là điều kiện để tạo nên một Thạch Lam hoàn toàn khácbiệt trên văn đàn Để cho đến ngày nay, những sáng tác của ông luôn là bạn đồnghành của nhiều thế hệ bạn đọc

Không gian và thời gian nghệ thuật chính là một trong những phạm trù cơ bảncủa hệ thống thi pháp học Không gian và thời gian được xây dựng trong tác phẩmvăn chương để người đọc có thể dễ dàng cảm nhận hơn về những khó khăn khổ cựccủa con người cũng như những bi kịch về cuộc đời nhân vật mà tác giả muốn gửigắm

CHƯƠNG 2: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN

tế đem vào sáng tác của mình Tác phẩm của Thạch Lam là một bức tranh nhân giangiữa đời thực với toàn bộ hạng người, tầng lớp của xã hội, nhất là những con ngườinghèo khổ lam lũ ở nơi thành thị hào nhoáng và cả ở những vùng nông thôn nghèokhổ

Trong các sáng tác của Thạch Lam thì việc sáng tạo không gian là một trongnhững nghệ thuật nổi bật nhất của ông Không gian nghệ thuật trong các truyện ngắncủa Thạch Lam góp phần thể hiện được tư tưởng và quan niệm nghệ thuật về conngười cũng như tâm tư, tình cảm của tác giả gửi gắm vào đứa con tinh thần củamình

2.1 Không gian thực tại

Nếu tìm hiểu về không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam thìchúng ta không thể không nói đến không gian thực tại Cũng giống với các nhà vănkhác, không gian thực tại là một trong những mối quan tâm hàng đầu của Thạch Lamkhi ông đặt ngòi bút vào tác phẩm Thế nhưng không gian thực tại của ông không tô

vẽ bằng những màu sắc rực rỡ nhất, những nét bút đậm nhất hay được cường điệumạnh mẽ như một số nhà văn cùng thời mà nó chỉ là một không gian hiện thực vừangột ngạt, vừa u tối nhưng cũng đầy vẻ đằm thắm trữ tình Đó chỉ là một xóm chợbình thường như bao xóm chợ khác, hay là một phố huyện nghèo khổ, một vùngnông thôn lam lũ Hoặc đơn giản hơn đó chỉ là một không gian quê nhà rất đỗi mộcmạc, chân chất, một ga xếp, một con hẻm nhỏ, một sân nhà nhỏ hoặc một con đường

làng quanh co, eo hẹp Bởi vì theo ông thì “Cái đẹp man mác trong vũ trụ, len lỏi khắp hang cùng ngõ hẻm, tiềm tàng ở mọi vật bình thường Công việc của nhà văn là

phát biểu cái đẹp chính ở chỗ không ai ngờ tới, tìm cái đẹp kín đáo và che lấp của sự vật” (Tiểu luận Theo dòng) [1; 34] Chính vì thế mà không gian trong các tác phẩm

của Thạch Lam thường nhẹ nhàng, kín đáo, không màu sắc, yên bình, giản dị vàđiềm đạm như chính con người ông vậy Và trong cái không gian ấy, các nhân vậtcủa ông bị chi phối bởi một không gian hiện thực khép kín để mà họ sống với mộtcuộc đời tẻ nhạt, tù túng, luẩn quẩn với cái đói, cái nghèo, để họ luôn bị dằn dặt vớinỗi lo cơm áo gạo tiền, dẫn họ đến với những bi kịch tinh thần đầy thương cảm

Tuổi thơ của Thạch Lam luôn gắn liền với nông thôn, với cái phố huyện CẩmGiàng nghèo nàn Chính vì thế mà trong những trang văn của ông, không gian hiệnthực hằng ngày được miêu tả chủ yếu là không gian thành thị và không gian nôngthôn Nếu trong không gian nông thôn Thạch Lam viết về những người nông dân lam

lũ, cơ cực, chất phác thì ở trong không gian thành thị, ông lại viết về tầng lớp tiểu tưsản bế tắc trước cuộc sống và những người lao động nghèo khổ Dù ở nông thôn haythành thị thì nhân vật trong các sáng tác của Thạch Lam đều hiện diện trong mộtkhông gian nơi mà cảnh đời và bi kịch cuộc sống luôn đeo bám họ không rời Cũng

giống như tác giả Phan Cự Đệ đã từng nói: “Thạch Lam viết về những người mẹ nghèo và các em bé ở xóm chợ đó với một niềm cảm thông chân thành, man mác ” [27; 187] Bằng những hiểu biết, những vốn sống mà ông có được khi sống tại Cẩm

Giàng, Thạch Lam đã vận dụng nó một cách triệt để vào trong những trang văn củamình để xây dựng một không gian hiện thực hằng ngày đậm chất Việt Nam

Có thể thấy rằng mỗi nhà văn có một cách thức thể hiện không gian hiện thựckhác nhau Bằng những hình ảnh khác nhau, mỗi tác giả viết nên trang văn của mìnhvới những không gian đầy những nét đặc sắc riêng biệt Họa chăng ở họ giống nhau

chính là cái không gian xã hội bao trùm toàn bộ tác phẩm Như trong Chí Phèo của

Nam Cao, cũng là một không gian nông thôn với ngôi làng Vũ Đại nghèo

khổ, nhưng nó không êm ả, tĩnh lặng mà lại ồn ào với tiếng chó sủa, tiếng chửi rủa,

tiếng chai vỡ, tiếng rạch mặt của cái thằng Chí Phèo Trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố,

lại một lần nữa không gian nông thôn được tái hiện nhưng nó cũng không yên bình

mà là nơi với đầy tiếng trống, tiếng tù và, tiếng gõ mõ đốc sưu thuế, tiếng khóc thanlạy lục van xin, Bên cạnh đó, có thể thấy trong các sáng tác của Hoàng Đạo, cùng

với không gian nông thôn là cảnh của những người nông dân ăn ở mất vệ sinh, khôngsạch sẽ Còn không gian nông thôn của Thạch Lam lại khác hoàn toàn Nó chỉ là mộtkhông gian nhỏ hẹp, tĩnh lặng, u buồn và tăm tối với những túp liều tranh rách nát,không ồn ào, không náo nhiệt Đó là nơi mà Thạch Lam để cho các nhân vật củamình gắn liền với một cuộc đời và số phận nhỏ bé Đó là nơi mà con người luôn đốidiện với nỗi lo sợ trước sự bế tắc, sự nghèo khổ, với cuộc sống ngày càng khó khăn,khổ nhọc Đó là nơi mà con người chỉ có thể sống một cách vật vờ như những cáibóng, sống mòn mỏi, không có tương lai, không có ngày mai Đó là nơi mà cảnh đờibất hạnh cứ luôn diễn ra không ngừng Hay khi tìm hiểu về không gian thành thị,chúng ta sẽ cảm nhận được sâu sắc sự ngột ngạt như bóp chết con người của khônggian nơi đây Không gian thành thị của Thạch Lam không hồn hậu, lạc quan, nhộnnhịp như thành thị của Nguyên Hồng mà nó tĩnh lặng, bức bối Và đây là nơi mà conngười ta đánh mất mình hoặc sống một cách vô nghĩa trong cuộc đời bế tắc không lốithoát.

Trong Hai đứa trẻ, một câu chuyện không có cốt truyện, một câu chuyện diễn

ra ở một phố huyện tồi tàn, trong “một buổi chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào” [9; 131] Sự nghèo đói với cái

cuộc sống đơn điệu, buồn não nề cứ lặp đi lặp lại khi đêm về cùng với cái ga xếp leolắt ánh đèn nhỏ bé, hiu quạnh của chị em Liên đã làm cho cảnh vật nơi đây thật nhàmchán Không gian mỗi ngày trong tác phẩm hiện lên vẫn cứ thế, vẫn không có gì thayđổi Đây là nơi mà mỗi con người có một công việc khác nhau, một tâm tư tình cảmkhác nhau, nhưng đều quy tụ trong cái nghèo khổ đến tội nghiệp Đó là cái nghèo

hiện lên trong hình ảnh của “những đứa trẻ con nhà nghèo ở ven chợ” [9; 132], của

mẹ con chị Tý với “cái hàng nước dưới gốc cây bàng, bên cạnh cái mốc gạch” [9; 133], của bà cụ Thi, “một bà già hơi điên Vẫn hay mua rượu ở hàng Liên” [9; 135], hay của chị em Liên với cái “cửa hàng tạp hóa nhỏ xíu, mẹ Liên dọn ngay khi cả nhà bỏ Hà Nội về quê ở” [9; 134] Những con người ở trong cái không gian phố

huyện chật hẹp, nhỏ bé này đều nghèo đói, đều đáng thương, đều phải hằng ngàybuôn gánh bán bưng để kiếm được một chút tiền lẻ lo cho gia đình mình Không gianphố huyện được Thạch Lam miêu tả nghèo nàn, vắng vẻ và buồn tênh như làm tăng

thêm nỗi cơ cực của con người khi phải sinh sống ở nơi đây.

Truyện ngắn Nhà mẹ Lê thì lại tái hiện không gian cả một phố chợ tồi tàn ngay một huyện lị nhỏ ở Trung Châu với “hai dãy nhà lụp xụp, mái tranh xuống thấp gần đến thềm, che nửa cái giại nứa đã mục nát” [11; 28] với những cái “quán chợ xiêu vẹo đứng bao bọc một căn nhà gạch có gác, bưng bít như một cái tổ chim”

[11; 28] Ở trong cái phố chợ là bảy, tám gia đình ngụ cư nghèo khổ, bị người giàukhinh bỉ, chà đạp Họ phải sống những ngày đầy đói rét và khổ sở, phải chống chọivới miếng cơm manh áo hằng ngày Không gian nơi đây có sự tương phản rõ rệt giữagiàu và nghèo Nếu như người giàu ở trong những “căn nhà gạch có gác” thì nhữngngười khốn cùng như mẹ Lê lại sống trong một căn nhà “lụp xụp”, mà chẳng biết cóđược gọi là nhà hay không, nơi mà mười một người con và mẹ Lê chen chúc nhau

trong một “khoảng rộng bằng hai chiếc chiếu” [11; 29] Qua hình ảnh tương phản

ấy, ta càng cảm thận sâu sắc hơn sự khốn khổ của con người, những con người vìmiếng ăn mà phải nhận lấy kết cục bi thương

Không gian hiện thực hằng ngày trong sáng tác của Thạch Lam đôi khi chỉ

diễn ra trong căn buồng nhỏ, căn buồng số mười hai của Liên và Huệ trong Tối ba mươi Hai cô gái ở nhà “săm” tội nghiệp đến đáng thương khi phải sống trong một

căn buồng tối tăm, ẩm thấp rồi nấc lên những tiếng khóc thương cho thân phận lạcloài của mình Thế nhưng trong khoảnh khắc giao thừa, cái khoảnh khắc thiêng liêngcủa đất trời, hai nàng Kiều hiện đại ấy cũng đã hướng tâm tưởng đến gia đình, đếnchốn quê hương bình dị, nơi họ trải qua một tuổi thơ hạnh phúc rất nhiều so với cuộcđời hiện tại Tuổi thơ của họ ở nơi quê cha đất mẹ, nơi mà không giây phút nào họquên được

Hay đằng sau lũy tre làng vi vút quen thuộc là cảnh đời vất vả lo toan của

Tâm trong truyện ngắn Cô hàng xén Cái không gian mới đầu tưởng như đông vui ở

cái chợ quê mà ngày ngày Tâm tiếp xúc mới mọi người lại càng làm tăng thêm sựbuồn bã với cái điệp khúc sáng đi tối về trên con đường đầy bóng tối Cái gánh nặngnuôi gia đình, nuôi nhà chồng khiến cuộc đời Tâm cũng như bao người phụ nữ kháctrong xã hội đương thời trở nên buồn đau và nhẫn nhịn Không gian tuy được ThạchLam tinh tế mở rộng từ làng Bằng đến phố chợ, thế nhưng ở đây người đọc vẫn cảm