SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8

SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8SKKN Sơ đồ tư duy dạy lý 8

1/ 36

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH OAI

TRƯỜNG THCS PHƯƠNG TRUNG

2/ 36

ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Năm học 2016-2017

SƠ YẾU LÍ LỊCH

Họ và tên : Nguyễn Thị Thanh Tâm

Ngày, tháng , năm sinh: 9-12-1982

Năm vào ngành : 1-11-2012

Chức vụ : Giáo viên

Đơn vị công tác : Trường THCS Phương Trung

Trình độ chuyên môn : Đại học lý

3/ 36

Từ lâu, dạy học theo kiểu “đọc – chép” được coi là một phương pháp dạy học để truyền tải kiến thức cho học sinh và được sử dụng phổ biến ở nhiều trường trong cả nước Ngành Giáo dục và Đào tạo cũng đã có nhiều cuộc hội thảo và cũng

đã đưa ra nhiều phương pháp dạy học tích cực hơn… nhưng hiện tại không ít giáo viên vẫn sử dụng cách dạy học theo kiểu “đọc – chép”

Do m t s bài h c c a ch ng trình có l ng ki n th c nhi u,ộ ố ọ ủ ươ ượ ế ứ ề trong một tiết học chỉ có 45 phút, mà đã mất 10 đến 15 phút ổn định tổ chức, kiểm tra bài cũ, dặn dò học, làm bài tập ở nhà…Như vậy, chỉ còn khoảng 30 phút để giảng bài mới nên giáo viên chọn cách “đọc – chép”

H c sinh hi n nay kh n ng t ghi bài là r t ch m, r t h n ch , th ngọ ệ ả ă ự ấ ậ ấ ạ ế ụ độ

trong h c t pọ ậ nên cũng có thầy cô chọn cách đọc bài, học trò chép bài Học sinh về nhà chỉ cần học thuộc nội dung đã được ghi, khi kiểm tra bài chỉ cần đọc đúng, ghi đúng là được điểm cao…

C ng còn m t s giáo viên không ch u khó u t cho vi c thi t k bài d yũ ộ ố ị đầ ư ệ ế ế ạ

sao cho phù h p v i t ng i t ng h c sinh mình ang ph trách,ợ ớ ừ đố ượ ọ đ ụ sợ mất sức, cứ sẵn giáo án mẫu đọc cho học sinh chép, khi cần thỉnh thoảng mới dừng lại ghi vài chữ lên bảng Như thế, vừa không sợ sai kiến thức cơ bản, lại vừa không tốn sức

Trang thi t b và các phòng h c ch c n ng không ho c không có ế ị ọ ứ ă đủ ặ để

áp ng nhu c u d y h c theo h ng i m i, hi n i hóa,

nhiều điều kiện để thực hành hoặc học theo phương pháp trực quan sinh động

Khắc phục tình trạng đọc – chép là một yêu cầu cần thiết để nâng cao chất lượng dạy học đối với tất cả các môn học Đó là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn phức tạp trong điều kiện hiện nay của nhiều trường Thực hiện tốt việc chống dạy

4/ 36

học theo kiểu “đọc – chép” là cả một quá trình lâu dài với sự cố gắng của nhiều đối tượng khác nhau trong đó sự tận tâm của thầy cô giáo là điều hết sức quan trọng mới có thể có kết quả

Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chỉ thị bắt đầu từ năm học này (2011 – 2012) chấm dứt việc dạy học chủ yếu qua đọc chép và nhìn chép ở bậc trung học phổ thông,trung học cơ sở

ây là ch tr ng phù h p v i ti n trình i m i và nâng cao ch t l ng

giáo d c, áp ng s mong i b y lâu nay c a nhi u giáo viên tâm huy t v i giáoụ đ ứ ự đợ ấ ủ ề ế ớ

d c, giúp h c sinh ch ng h c t p và sáng t o ụ Nhiều nhà nghiên cứu giáo dục và dư luận lên tiếng không đồng tình, ọ ủ độ ọ ậ ạthậm chí phản đối gay gắt và đề nghị chấm dứt việc dạy học theo kiểu đọc chép, nhưng có lẽ do còn nhiều việc phải giải quyết, nên mãi đến năm học này, Bộ Giáo dục và Đào tạo mới có ý kiến chính thức bằng văn bản

Thầy đọc, trò chép trên lớp, cộng với việc học quá tải liên miên khiến các

em không đủ thời gian suy ngẫm và tự học, thì lấy đâu ra việc tìm tòi, suy luận để

có kiến thức thực sự? Nhưng vấn đề đặt ra, thế nào là thầy không đọc, trò không chép? Không đọc kiến thức đã có sẵn trong sách giáo khoa, thì thầy sẽ nói gì để các em ghi lại và phát triển tư duy?

Đội ngũ giáo viên hiện nay phần lớn cũng được đào tạo bằng phương pháp “đọc – chép” nên để thay đổi cách giảng dạy cũng khó có thể đạt kết quả một sớm một chiều Trong khi đó, bộ sách giáo khoa bậc phổ thông đang tiếp tục được thay đổi và nội dung còn khá nặng nề cũng là một lực cản trong quá trình nói không với “đọc – chép”

5/ 36

Trong giai đoạn hiện nay, xu hướng dạy học hiện đại với sự kết hợp những thành tựu công nghệ thông tin đã và đang diễn ra một cách khá phổ biến ở các ngành học, cấp học Công nghệ thông tin với tư cách là một phương tiện hỗ trợ cho việc dạy học đang chứng tỏ những ưu thế và hiệu quả trong quá trình dạy học nói chung và đối với bộ môn Vật lý nói

Đầu năm học 2016 – 2017 Hiệu trưởng Trường THCS tôi triển khai chỉ thị năm học mới của Bộ GD&ĐT trong đó có nêu lên chỉ thị “chấp dứt hoàn hoàn việc đọc – chép hoặc nhìn – chép ở trường THCS” và cô Hiệu trưởng Từ đó tôi mới tìm

hiểu và áp dụng theo phương pháp “S d ng s t duy trong d y h c ử ụ ơ đồ ư ạ ọ V t lý ậ 8 ”

và bài trả lời cho câu hỏi làm thế nào để đổi mới phương pháp dạy học “không c đọ

– chép ; không nhìn – chép” theo chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo mà tôi trăn trở

băn khoăn bấy lâu nay đã có cách để giải quyết

Qua một năm học áp dụng cho học sinh lớp 8 và lớp 7 ở trường tôi, tôi nhận thấy đây là cách dạy mang lại hiệu quả cao nếu giáo viên biết vận dụng các

kĩ năng CNTT vào tiết dạy thì sẽ giúp học sinh hứng thú, yêu thích tiết học hơn so với một tiết dạy bằng giáo án điện tử thông thường

2 M c ứ độ nghiên c u ứ đề tài

Năm học 2011 – 2012 là năm học đầu tiên Bộ GD – ĐT triển khai thực hiện

“Ch m d t hoàn toàn vi c c – chép; nhìn – chép các tr ng THấ ứ ệ đọ ở ườ CS,THPT”.

Vì trong năm học này tôi chỉ được phân công giảng dạy Vật lý lớp 7 và lớp

8 nên tôi chỉ tập trung nghiên cứu hai khối lớp của mình phụ trách Trong phạm vi

nghiên cứu đề tài này, mức độ nghiên cứu chỉ giới hạn trong vấn đề lớn : “H ng ướ

d n h c sinh ghi bài theo s t duy”.ẫ ọ ơ đồ ư

6/ 36

3 Đố ượi t ng, khách th , ph m vi nghiên c u ể ạ ứ

+ Đối tượng nghiên cứu : “So n gi ng b môn ạ ả ộ V t lý 7ậ và 8 theo s t duy vàơ đồ ư

chu n KTKN ẩ đượ đ ềc i u ch nh gi m t i trong n m h c 20 1 1 – 201 2” ỉ ả ả ă ọ

+ Khách thể nghiên cứu : Môn V t lý ậ l p ớ 7 và l p ớ 8 tr ng THở ườ CS

+ Phạm vi nghiên cứu : H ng d n h c sinh ghi bài theo s t duy.ướ ẫ ọ ơ đồ ư

qua đó giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, truyền thống cho học sinh Ngh a làĩ

ph i v a khai trí v a khai tâm cho các em Hai nhi m v này luôn g n ch t vàả ừ ừ ệ ụ ắ ặ

t ng ươ h ỗ v i nhauớ Để “Nói không v i c chép”, òi h i giáo viên ph i có tâmớ đọ đ ỏ ả

huy t v i ngh nghi p, ph i luôn th y ế ớ ề ệ ả ấ được trách nhi m và uy tín cá nhân c aệ ủ

mình tr c h t là i v i h c sinh.ướ ế đố ớ ọ

M i ph ng pháp d y h c có m t giá tr riêng, tu theo n i dung ki n th cỗ ươ ạ ọ ộ ị ỳ ộ ế ứ

và i t ng mà l a ch n ph ng pháp cho phù h p nh m t o bi u t ng, hìnhđố ượ ự ọ ươ ợ ằ ạ ể ượ

thành khái ni m, kh c sâu ki n th c c b n … cho h c sinh.ệ ắ ế ứ ơ ả ọ Vi c h c sinh tham giaệ ọ

tr c ti p vào vi c gi i quy t nh ng yêu c u c a bài h c v a có tác d ng phát tri nự ế ệ ả ế ữ ầ ủ ọ ừ ụ ể

t duy v a gây h ng thú h c t p.ư ừ ứ ọ ậ Tất nhiên vai trò dẫn dắt của người thầy là hết sức quan trọng Dạy học là một nghệ thuật, bằng tâm hồn, sự hiểu biết và nghệ thuật của giáo viên, những “phần xác” Vật lý sẽ được “phả hồn” vào một cách sinh động và đẹp đẽ, giúp các em cảm nhận tốt hơn, yêu thích hơn bộ môn Vật lý.Ph ng ti n d y h c b ng s t duy ngày càng tr nên phóng phú vàươ ệ ạ ọ ằ ơ đồ ư ở

7/ 36

c các n c tiên ti n trên th gi i s d ng t hi u qu cao.

tốt sơ đồ tư duy sẽ hỗ trợ đắc lực cho giáo viên trong quá trình giảng dạy

Lý lu n d y h c ã ch ra r ng, h c sinh v a là i t ng, v a là ch thậ ạ ọ đ ỉ ằ ọ ừ đố ượ ừ ủ ể

c a quá trình d y h c.ủ ạ ọ Dạy học theo lối đọc chép có nghĩa giáo viên đã thủ tiêu mất vai trò chủ thể của học sinh, đưa các em vào trạng thái hoàn toàn thụ động, bị nhồi nhét một cách đáng thương Việc tạo ra mô hình dạy học sử dụng sơ đồ tư duy trong đó học sinh có điều kiện trao đổi với thầy với bạn, sẽ phát huy tốt tính tích cực, chủ động của các em, giúp các em vươn lên chiếm lĩnh tri thức.Thay đổi mô hình dạy học theo sơ đồ tư duy là một yêu cầu không thể thiếu được Nó vừa phát huy tốt ưu thế của bộ môn, vừa tạo được sự hấp dẫn, hứng thú đối với học sinh Cần chú ý mô hình dạy Vật lý theo sơ đồ tư duy, giảm dần tính biên niên trong dạy học

5 K t c u c a ế ấ ủ đề tài sáng ki n kinh nghi m ế ệ

-Ph n I :ầ Mở đầu

-Ph n II :ầ Mô tả và giới thiệu các nội dung, biện pháp chính

-Ph n III :ầ Kết quả, bài học kinh nghiệm và kiến nghị

PH N II.Ầ N I DUNGỘ

1 Nêu th c tr ng c a v n ự ạ ủ ấ đề

1.1 Thu n l i khi th c hi n ậ ợ ự ệ đề tài SKKN

Năm học 2011 – 2012 Bộ Giaó dục và Đào tạo giảm tải nội dung sách giáo khoa tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên trong việc dạy và học hơn nững năm qua

Tôi được tham dự lớp tập huấn “Phương pháp dạy học mới” và những năm qua đã soạn giảng khá tốt bộ giáo án điện tử lớp 7 và lớp 8 nên có thuận lợi hơn khi

8/ 36

áp dụng đề tài hướng dẫn học sinh bậc THCS thực hiện ghi bài theo sơ đồ tư duy

Trường THCS nơi tôi đang giảng dạy được Sở GD&ĐT đâu tư xây dựng thành đơn vị Trường THCS chất lượng cao của huyện và tiến tới sang năm lên trường chuẩn quốc gia, đã xây dựng xong phòng học bộ môn.Học sinh các lớp bước đầu đã được làm quen với cách ghi bài theo sơ đồ tư duy nên các em tiếp thu cách học mới dễ dàng hơn

Một số phần mềm sơ đồ tư duy được phổ biến rộng rãi nên đã hỗ trợ cho giáo viên và học sinh khi trình bày sơ đồ tư duy trên máy chiếu

1.2 Khó kh n khi th c hi n ă ự ệ đề tài SKKN

Khi dự giờ các tiết dạy giáo viên còn theo bảng chấm điểm cũ, hầu như đa

số giáo viên của các trường THCS đều chưa giảng dạy học sinh theo phương pháp

sử dụng sơ đồ tư duy vào trong một tiết dạy

Giáo viên ở các trường THCS không hướng dẫn kỹ cách thực hiện cho học sinh và chưa nêu rõ tầm quan trọng của việc dạy học theo phương pháp mới này nên tôi phải cho học sinh lớp 7 và lớp 8 xem phim minh họa, hướng dẫn học sinh cách sử dụng phần mềm, cách vẽ sơ đồ tư duy lại từ đầu

2 Mô t và gi i thi u các n i dung, bi n pháp chínhả ớ ệ ộ ệ

Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cả bài giảng đọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được khái niệm

qua hình vẽ Chính s liên t ng theo h ng d n c a giáo viên c ng giúp các emự ưở ướ ẫ ủ ũ

nh ớ được ph n tr ng tâm c a bài gi ng.ầ ọ ủ ả

Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ, vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức chọn lọc những phần nào trong bài để ghi, thể hiện dưới hình thức kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Để giảng dạy theo sơ đồ tư duy, giáo viên có thể chủ động vẽ hình trên bảng rồi cho học sinh tiếp tục lên phân nhánh sơ đồ hay để học sinh chia thành từng nhóm nhỏ rồi tự vẽ sơ đồ theo cách hiểu của mình sau đó giáo viên định hướng lại từng nội dung cho học sinh

Sơ đồ tư duy thực chất là một sơ đồ mở không theo một khuôn mẫu hay tỷ lệ nhất định mà là cách hệ thống kiến thức tạo ra một tiết học sinh động, đầy màu sắc

và thực sự hiệu quả Gi ng d y theo s ả ạ ơ đồ ư t duy phát huy tính tích c c ự

nhi u nh t trong các gi ôn t p Khi h c sinh tr thành ch th thànhề ấ ờ ậ ọ ở ủ ể

nhân v t trung tâm trong m i ti t h c, các em s tr nên hào h ng vàậ ỗ ế ọ ẽ ở ứ

h ng say h n trong h c t p.ă ơ ọ ậ

10/ 36

2.1.2 Giáo viên tr thành ngở ườ ưới h ng d n, h trẫ ỗ ợ

Trướ đc ây, giáo viên v n thẫ ường s d ng s ử ụ ơ đồ để ệ h th ng ki nố ế

th c cho h c sinh nh ng h c sinh v n là ngứ ọ ư ọ ẫ ười ti p thu m t cách thế ộ ụ

ng.

độ Với việc giảng dạy bằng sơ đồ tư duy, nhất là cho học sinh tự phát huy khả năng sáng tạo của mình bằng cách tự vẽ, tự phân bố và thể hiện nội dung bài học qua sơ đồ sau đó yêu cầu các bạn khác bổ sung những phần còn thiếu Kết thúc bài giảng, thay vì phải ghi chép theo cách truyền thống, học sinh có thể tự “vẽ” bài học theo cách hiểu của mình với nhiều màu sắc và hình ảnh khác nhau Đến tiết học sau, chỉ cần nhìn vào sơ đồ, các em có thể nhớ được những phần trọng tâm của bài học Giảng dạy theo sơ đồ tư duy mang tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường, có thiết kế trên giấy, bìa, bảng bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn màu hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm sơ đồ

tư duy đã được triển khai đến từng trường Việc vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học

sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc,

có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học

S t duy hay b n t duy (Mind Map) là hình th c ghi chép s d ngơ đồ ư ả đồ ư ứ ử ụ

màu s c, hình nh nh m tìm tòi ào sâu, m r ng m t ý t ng, tóm t t nh ng ýắ ả ằ đ ở ộ ộ ưở ắ ữ

chính c a m t n i dung, h th ng hoá m t ch .ủ ộ ộ ệ ố ộ ủ đề Nó là một công cụ tổ chức tư duy được tác giả Tony Buzan (Anh) nghiên cứu kỹ lưỡng và phổ biến rộng khắp thế giới

Tony Buzan sinh n m 1942, chuyên gia hàng u th gi i v nghiên c uă đầ ế ớ ề ứ

ho t ng c a b não và là cha c a Mind Map.ạ độ ủ ộ đẻ ủ

Trong d y h c:ạ ọ Vi c s d ng s t duy huy ng t i a ti m n ngệ ử ụ ơ đồ ư độ ố đ ề ă

c a b não, giúp h c sinh h c t p tích c c, h tr hi u qu các ph ng pháp d yủ ộ ọ ọ ậ ự ỗ ợ ệ ả ươ ạ

h c.ọ

11/ 36

Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thói quen

tự tay ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc – đã học, theo cách hiểu của học sinh với dạng sơ đồ tư duy

Sau khi cho học sinh làm quen với một số sơ đồ tư duy có sẵn, giáo viên đưa ra một chủ đề chính, đặt chủ đề này ở vị trí trung tâm bảng (hoặc vào trang vở,

tờ giấy/ bìa) rồi đặt câu hỏi gợi ý để học sinh vẽ tiếp các nhánh cấp 1, cấp 2, cấp

3 M i bài h c ỗ ọ được t v ki n th c tr ng tâm trên m t trang gi y,ự ẽ ế ứ ọ ộ ấ

giúp h c sinh d ôn t p, d xem l i ki n th c khi c n.ọ ễ ậ ễ ạ ế ứ ầ

i v i h c sinh:

Đố ớ ọ H c sinh th ng xuyên t l p s t duy s phátọ ườ ự ậ ơ đồ ư ẽ

tri n kh n ng th m mể ả ă ẩ ỹ do việc thiết kế nó phải bố cục màu sắc, các đường nét, các nhánh sao cho đẹp, sắp xếp các ý tưởng khoa học, súc tích… Và đó chính là

để học sinh “H c cách h c”:ọ ọ

Khái ni m c a s ệ ủ ơ đồ ư t duy: Nguyên lý ho t ng theo nguyên t cạ độ ắ

liên t ng “ý này g i ý kia” c a b não.ưở ợ ủ ộ Học sinh có thể tạo một sơ đồ tư duy ở dạng đơn giản theo nguyên tắc phát triển ý: từ một chủ đề tạo ra nhiều nhánh lớn,

từ mỗi nhánh lớn lại tỏa ra nhiều nhánh nhỏ và cứ thế mở rộng ra vô tận (Cách vẽ

c ng r t gi n n và còn r t nhi u ti n ích khác khi n cho s t duy ngày càngũ ấ ả đơ ấ ề ệ ế ơ đồ ư

tr nên ph bi n toàn c u).ở ổ ế ầ

2.1.3 Nh ng l u ý h c sinh khi s d ng s ữ ư ọ ử ụ ơ đồ ư t duy

Màu s c c ng có tác d ng kích thích b não nh hình nh.ắ ũ ụ ộ ư ả Tuy nhiên, học sinh cũng không cần phải sử dụng quá nhiều màu sắc Học sinh có thể chỉ cần dùng một hai màu nếu thích và muốn tiết kiệm thời gian

Nếu học sinh thấy mất quá nhiều thời gian để tô đậm màu trong một nhánh, thì học sinh có thể gạch chéo, đánh dấu cộng, hay chấm bi trong đó – rất

12/ 36

mới mẻ và tốn ít thời gian

V nhi u nhánh cong h n là ẽ ề ơ đường th ng ẳ để tránh s bu n t , t o sự ồ ẻ ạ ự

m m m i, cu n hút.ề ạ ố

Khi học sinh sử dụng những từ khóa riêng lẻ, mỗi từ khóa đều không bị ràng buộc, do đó nó có khả năng khơi dậy các ý tưởng mới, các suy nghĩ mới

N u trên m i nhánh h c sinh vi t y c câu thì nh v yế ỗ ọ ế đầ đủ ả ư ậ h c sinh sọ ẽ

d p t t kh n ng g i m và liên t ng c a b não.ậ ắ ả ă ợ ở ưở ủ ộ Não của học sinh sẽ mất hết hứng thú khi tiếp nhận một thông tin hoàn chỉnh Vì vậy, trên mỗi nhánh học sinh chỉ viết một, hai từ khóa mà thôi Khi đó, học sinh sẽ viết rất nhanh và khi đọc lại, não của học sinh sẽ được kích thích làm việc để nối kết thông tin và nhờ vậy, thúc đẩy năng lực gợi nhớ và dần dần nâng cao khả năng ghi nhớ của học sinh

Giáo viên nên th ng xuyên cho h c sinh s d ng s t duy khi làmườ ọ ử ụ ơ đồ ư

vi c nhóm và h th ng ki n th c ã h c trong môn h c ệ ệ ố ế ứ đ ọ ọ V t lý ậ , c bi t là khi ôn t pđặ ệ ậ

cho các k thi (dù là thi , h c , u s d ng t t).ỳ ọ đề ử ụ ố Sơ đồ tư duy cũng giúp các học sinh và các thầy cô tiết kiệm thời gian làm việc ở nhà và trên lớp rất nhiều với các phần mềm sơ đồ tư duy trên máy tính học sinh có thể làm tại nhà và gửi email cho các thầy cô chấm chữa trước khi lên lớp

2.2 Gi ng d y và h c t p v i công c s ả ạ ọ ậ ớ ụ ơ đồ ư duy t

2.2.1 Gi i thi uớ ệ ôi nét v s t duyđ ề ơ đồ ư

Việc phát triển tư duy cho học sinh và giảng dạy kiến thức về thế giới xung quanh luôn là một trong những ưu tiên hàng đầu của những người làm công tác

giáo dục Nh m h ng h c sinh n m t ph ng cách h c t p tích c c và t ch ,ằ ướ ọ đế ộ ươ ọ ậ ự ự ủ

giáo viên không nh ng c n giúp h c sinh khám phá các ki n th c m i mà còn ph iữ ầ ọ ế ứ ớ ả

giúp h c sinh h th ng ọ ệ ố được nh ng ki n th c ó.ữ ế ứ đ Việc xây dựng được một “hình

13/ 36

ảnh” thể hiện mối liên hệ giữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo…Một trong những công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là sơ đồ tư duy

2.2.2 Nguyên lý và ng d ng s ứ ụ ơ đồ ư t duy trong d y h c ạ ọ

S t duy (Mind Map) là m t hình th c ghi chép s d ng màu s c vàơ đồ ư ộ ứ ử ụ ắ

hình nh, m r ng và ào sâu các ý t ng.ả để ở ộ đ ưở Kỹ thuật tạo ra loại sơ đồ này được gọi là Mind Mapping và được phát triển bởi Tony Buzan vào những năm 1960

v trí trung tâm s là m t hình nh hay m t t khóa th hi n m t ý

t ng hay khái ni m ch o.ưở ệ ủ đạ Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từ khóa cấp 1 bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đến các từ khóa cấp 2 để nghiên cứu sâu hơn Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục và các khái niệm hay hình ảnh luôn được nối kết với nhau Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng

Nh ng y u t ã làm cho s ữ ế ố đ ơ đồ ư t duy có tính hi u qu cao vàệ ả

Vi c s d ng các t khóa, ch s , màu s c và hình nh ã em l i m tệ ử ụ ừ ữ ố ắ ả đ đ ạ ộ

công d ng l n vì ã huy ng c bán c u não ph i và trái cùng ho t ng.ụ ớ đ độ ả ầ ả ạ độ Sự kết hợp này sẽ làm tăng cường các liên kết giữa 2 bán cầu não, và kết quả là tăng

14/ 36

cường trí tuệ và tính sáng tạo của chủ nhân bộ não

S t duy là m t công c h u ích trong gi ng d y và h c t p tr ngơ đồ ư ộ ụ ữ ả ạ ọ ậ ở ườ

ph thông c ng nh các b c h c cao h nổ ũ ư ở ậ ọ ơ vì chúng giúp giáo viên và học sinh trong việc trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, học tập thông qua biểu đồ, tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo, hệ thống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới, v.v…

2.2.3 Gi i thi u m t s ph n m m dùng ớ ệ ộ ố ầ ề để ạ t o s ơ đồ ư t duy

Một sơ đồ tư duy có thể được thực hiện dễ dàng trên một tờ giấy với các

loại bút màu khác nhau, tuy nhiên, cách th c này có nh c i m là khóứ ượ đ ể

l u tr , thay ư ữ đổi, ch nh s a.ỉ ử Ph n m m Buzan’s iMindmap™ầ ề

www.imindmap.com Ph n m m Inspirationầ ề : www.inspiration.comPh n m mầ ề Visual Mind: Trang chủ tại www.visual-mind.com

Ngoài ra, chúng ta còn có thể tham khảo một danh sách các phần mềm loại mind mapping tại địa chỉ sau:

Trước nay, chúng ta ghi chép thông tin b ng các ký t , ằ ự đường th ng,ẳ

con s ố V i cách ghi chép này, chúng ta m i ch s d ng m t n a c aớ ớ ỉ ử ụ ộ ử ủ

b não – não trái, mà ch a h s d ng k n ng nào bên não ph i, n iộ ư ề ử ụ ỹ ă ả ơ

giúp chúng ta x lý ử các thông tin v nh p i u, màu s c, không gianề ị đ ệ ắ

và s m m ng Hay nóiự ơ ộ cách khác, chúng ta v n thẫ ường ang ch sđ ỉ ử

d ng 50% kh n ng b não c a chúng ta khi ghi nh n thông tin.ụ ả ă ộ ủ ậ Với mục tiêu giúp chúng ta sử dụng tối đa khả năng của bộ não, Tony Buzan đã đưa ra

sơ đồ tư duy để giúp mọi người

3 Ti n trình m t ti t d y theo s ế ộ ế ạ ơ đồ ư t duy

Trước khi áp d ng phụ ương pháp "S d ng s ử ụ ơ đồ ư t duy trong

d y h c ạ ọ V t lýậ ” giáo viên giới thiệu cho học sinh xem một số đoạn phim ngắn

15/ 36

(có gửi kèm theo đĩa CD gắn chung với SKKN) cho học sinh thấy hiệu quả của việc

sử dụng sơ đồ tư duy khi ghi bài, học bài và hướng dẫn học sinh cách vẽ sơ đồ tư duy gồm nội dung cả bài học trên một trang giấy rất dễ học, dễ thực hiện và học sinh sẽ rất thích thú với mỗi tác phẩm sơ đồ tư duy của mình (Xem phim hướng dẫn phần mềm sơ đồ tư duy đính kèm trong dĩa CD)

S t duy là m t công c t ch c t duy ây là ph ng pháp d nh tơ đồ ư ộ ụ ổ ứ ư Đ ươ ễ ấ

chuy n t i thông tin vào b não c a h c sinh r i a thông tin ra ngoài b não.

• Tổ chức và phân loại suy nghĩ của học sinh

• và nhiều vấn đề khác trong quá trình học tập…

Lập sơ đồ tư duy (hoặc sơ đồ ý tưởng) là việc bắt đầu từ một ý tưởng trung tâm và viết ra những ý khác liên quan tỏa ra từ trung tâm Bằng cách tập trung vào những ý tưởng chủ chốt được viết bằng từ ngữ của học sinh, sau đó tìm ra những ý tưởng liên quan và kết nối giữa những ý tưởng lại với nhau hình thành nên một sơ

đồ tư duy Tương tự, nếu học sinh lập một sơ đồ kiến thức, nó sẽ giúp học sinh hiểu

và nhớ những thông tin mới và nắm kiến thức sâu hơn

Ý tưởng của bản đồ tư duy là suy nghĩ sáng tạo và liên kết bằng một cách

16/ 36

thức phi tuyến tính Có rất nhiều thời gian để chỉnh sửa thông tin sau này nhưng ở bước đầu tiên, việc đưa mọi khả năng vào bản đồ là rất quan trọng Đôi khi một trong những khả năng tưởng như là không thể ấy lại trở thành ý tưởng chủ chốt đưa học sinh đến kiến thức đó

Hầu hết học sinh đều thấy tiện dụng khi lật ngang trang giấy và vẽ sơ đồ tư duy của các em theo chiều ngang Đặt ý tưởng hoặc chủ đề chính vào chính giữa trang giấy, ta sẽ có có không gian tối đa cho những ý khác tỏa ra từ trung tâm

Vài sơ đồ tư duy hữu dụng nhất thường được học sinh bổ sung hoàn chỉnh trong một khoảng thời gian dài tiếp tục sau này trong quá trình học tập của các em Sau lần vẽ ban đầu, học sinh có thể muốn làm nổi bật vài thứ, thêm thông tin hoặc thêm vài câu hỏi Vì vậy, để trống nhiều chỗ trên bản đồ là một ý hay để sau đó học sinh có thể thêm vào những ý tưởng mới

Hướng d n h c sinh làm s ẫ ọ ơ đồ ư t duy

Đây là những thành phần cấu tạo nên một bản đồ tư duy, mặc dù chúng

có thể được chỉnh sửa tự do theo ý muốn cá nhân

• Bắt đầu ở trung tâm với một bức ảnh của chủ đề, sử dụng ít nhất 3 màu

• Sử dụng hình ảnh, ký hiệu, mật mã, mũi tên trong bản đồ tư duy của bạn

• Chọn những từ khoá và viết chúng ra bằng chữ viết hoa

• Mỗi từ/hình ảnh phải đứng một mình và trên một dòng riêng

• Những đường thẳng cần phải được kết nối, bắt đầu từ bức ảnh trung tâm Những đường nối từ trung tâm dày hơn, có hệ thống và bắt đầu ốm dần khi toả ra xa

• Những đường thẳng dài bằng từ/hình ảnh

17/ 36

• Sử dụng màu sắc – mật mã riêng của bạn – trong khắp sơ đồ

• Phát huy phong cách cá nhân riêng của học sinh

• Sử dụng những điểm nhấn và chỉ ra những mối liên kết trong sơ đồ tư duy của mỗi học sinh

• Làm cho sơ đồ rõ ràng bằng cách phân cấp các nhánh, sử dụng số thứ tự hoặc dàn ý để bao quát các nhánh của sơ đồ tư duy

S ơ đồ ư t duy c a h c sinh là tài s n riêng c a h c sinh:ủ ọ ả ủ ọ một khi học sinh hiểu cách tạo ra những ghi chú trong sơ đồ tư duy, học sinh có thể phát huy các quy tắc của riêng mình để làm cho nó tốt hơn Những đề nghị sau đây có thể giúp học sinh tăng hiệu quả của việc đó:

* S d ng nh ng t ng ử ụ ữ ừ ữ đơn gi n th hi n thông tinả ể ệ

* Ch in:ữ Cách viết dính nhau hoặc không rõ ràng sẽ khó đọc hơn

* S d ng màu s c ử ụ ắ để tách các ý khác nhau: Điều này sẽ giúp học sinh tách các ý ra khi cần thiết Nó cũng giúphọc sinh làm sơ đồ trực quan hơn để gợi nhớ lại Màu sắc cũng giúp cho việc sắp xếp các chủ đề

* S d ng nh ng ký hi u và hình nhử ụ ữ ệ ả

* S d ng liên k t an chéoử ụ ế đ

* Chú ý: Lập sơ đồ tư duy là một cách thức cực kỳ hiệu quả để ghi chú Các bản đồ tư duy không chỉ cho thấy các thông tin mà còn cho thấy cấu trúc tổng thể của một chủ đề và mức độ quan trọng của những phần riêng lẻ trong đó đối với nhau Nó giúp học sinh liên kết các ý tưởng và tạo các kết nối với các ý khác

Ki m tra bài c :ể ũ giáo viên goi học sinh lên bảng thuyết trình sơ đồ tư duy của bài học cũ trước lớp Giáo viên và các bạn khác có thể đặt thêm câu hỏi để học sinh trả lời Bắt buộc 100% hoc sinh phải có sơ đồ tư duy bài học cũ và các sơ

18/ 36

đồ tư duy được học sinh lưu trong bìa giấy hoặc một túi hồ sơ để sử dụng khi ôn tập và khi giáo viên kiểm tra thay cho vỡ ghi bài Học sinh cũng có thể có một tập nháp vẽ sơ đồ tư duy ngay tại lớp trong giờ học Về nhà học sinh sẽ tự chỉnh sửa

sơ đồ tư duy bằng hình vẽ bằng tay hoặc bằng phần mềm vẽ sơ đồ tư duy và lưu trên máy tính cá nhân để ôn tập các kì thi

D y bài m i :ạ ớ Giáo viên giới thiệu bài mới và vẽ chủ đề chính của bài học lên bảng bằng một hình vẽ bất kì trên bảng của lớp mà không ghi bài theo kiểu

cũ và giáo viên cho học sinh ngồi theo nhóm thảo luận sơ đồ tư duy của mỗi học sinh đã chuẩn bị trước ở nhà để đối chiếu với sơ đồ tư duy của các bạn trong nhóm

Giáo viên đặt câu hỏi chủ đề nội dung chính hôm nay có mấy nhánh lớn cấp số 1 và gọi học sinh học sinh lên bảng vẽ nối tiếp chủ đề chia thành các nhánh lớn trên bảng có ghi chú thích tên từng nhánh lớn

Sau khi học sinh vẽ xong các nhánh lớn cấp số 1, giáo viên đặt câu hỏi tiếp ở nhánh thứ nhất có mấy nhánh nhỏ cấp số 2 tương tự học sinh đã hoàn thành nội dung sơ đồ tư duy của bài học mới ngay tại lớp Học sinh tự chỉnh sửa điều chỉnh bổ sung những phần còn thiếu vào sơ đồ tư duy của từng cá nhân

Để minh họa cho sơ đồ tư duy giáo viên sẽ cho học sinh xem những hình ảnh , đoạn phim ngắn minh họa cho rõ ý hơn của từng nhánh cấp độ 1, cấp độ 2 Khi cho học sinh xem hình ảnh và phim minh họa giáo viên phải giáo dục tư tưởng tình cảm học sinh khi có liên quan đến phần tích hợp tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, đến tình yêu đất nước con người ,sử dụng hợp lý các nguồn năng lượng góp phần bảo vệ môi trường theo tài liệu hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo và tài liệu Vật lý của Sở Giáo dục và Đào tạo đã phổ biến đến giáo viên